TOPLUMSAL DEĞİŞİMDE DUYGULARIN ROLÜ: ELSTER’IN MARX’A YÖNELİK ELEŞTİRİSİ

Öz

Bu makale, toplumsal dönüşüm süreçlerinde duyguların rolünü, Karl Marx’ın tarihsel materyalizmi ile Jon Elster’in Marksist toplumsal kurama yönelttiği eleştiriyi karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Marx, toplumsal değişimi ağırlıklı olarak maddi koşullar, üretim ilişkileri ve kapitalizmin yapısal çelişkileri üzerinden açıklamakta; ancak duyguları toplumsal eylemin güdüleyici unsurları olarak sistematik biçimde ele almamaktadır. Jon Elster ise bu eksikliği eleştirerek adalet, empati, hınç ve dayanışma gibi ahlaki duyguların bireysel ve kolektif eylemi harekete geçiren temel unsurlar olduğunu savunur. Bu çalışma, Elster’in metodolojik bireycilik yaklaşımı ve rasyonel tercih kuramına yönelik eleştirileri çerçevesinde, duyguların toplumsal değişimin nedenleri mi yoksa yapısal koşulların sonuçları mı olduğu sorusunu tartışmaktadır. Makalede, Marx’ın duyguları tarihsel dönüşümün doğrudan belirleyicileri olarak kavramsallaştırmadığı, ancak yabancılaşma ve meta fetişizmi gibi temel kavramlarının örtük duygusal boyutlar içerdiği ileri sürülmektedir. Bu bağlamda Elster’in katkısı, Marx’ın kuramsal çerçevesinin yerine geçen bir yaklaşım olarak değil, toplumsal mücadelenin güdüleyici ve duygulanımsal boyutlarını görünür kılan dışsal ve tamamlayıcı bir eleştiri olarak değerlendirilmektedir. Duygusal dinamiklerin toplumsal kurama dâhil edilmesi, bireylerin kolektif eylem ve toplumsal değişim süreçlerine nasıl dahil olduklarının daha kapsamlı biçimde anlaşılmasını mümkün kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Duygular
• kapitalizm
• toplumsal değişim
• Marx
• Elster

ELSTER’S CRITIQUE OF MARX ON THE ROLE OF EMOTIONS IN SOCIAL CHANGE

Öz

This article examines the role of emotions in social transformation through a comparative analysis of Karl Marx’s historical materialism and Jon Elster’s critique of Marx’s social theory. While Marx explains social change primarily in terms of material conditions, productive relations, and structural contradictions within capitalism, he does not develop a systematic account of emotions as motivating forces of social action. Elster criticizes this omission and argues that moral emotions, such as justice, empathy, resentment, and solidarity, play a crucial role in motivating both individual and collective action. Drawing on Elster’s theory of methodological individualism and his critique of rational choice models, this study explores whether emotions should be understood as causes of social change or as outcomes of structural conditions. The article argues that although Marx did not conceptualize emotions as direct drivers of historical transformation, key concepts such as alienation and commodity fetishism contain implicit emotional dimensions. Elster’s contribution is therefore best understood not as a replacement of Marx’s framework, but as an external and complementary critique that highlights the motivational and affective dimensions of social struggle. Integrating emotional dynamics into social theory allows for a more comprehensive understanding of how individuals become mobilized for collective action and social change.

Anahtar Kelimeler

• Emotions
• capitalism
• social change
• Marx
• Elster

Kaynakça

1. Berman, M. (1988). All that is solid melts into air: The experience of modernity. London: Penguin Books.
2. Callinicos, A. (1999). Social theory: a historical introduction. New York University Press.
3. Demir, Z. (2018). “Karl Marx’ın bakış açısından kapitalist toplumda yabancılaşma ve sonuçları.” Abant Journal of Cultural Studies, 3(5): 63-74.
4. Demirel, Ö. (2005). Eğitim sözlüğü (Dictionary of education). Ankara: PegemA Publishing.
5. Elster, J. (1983a). “Explanation, freedom, and justice.” American Society for Political and Philosophy. 26, 277-304.
6. Elster, J. (1983b). Sour Grapes: Studies in the subversion of rationality. Cambridge University Press.
7. Elster, J. (1986). An introduction to Karl Marx. Cambridge University Press.
8. Elster, J. (1989). The cement of society. Cambridge University Press.

9. Elster, J. (2010). Sosyal davranışı açıklamak (Explaining social behavior). Çev., O. Sevimli, M. Ö. Karaduman. Ankara: Phoenix Yayınları.
10. Elster, J. (2018). From Marx to emotions. Tidsskrift for samfunnsforskning. 59: 201-213. https://doi.org/0.18261/issn.1504-201X-2018-02-04 .
11. Ercan, F. (1998). Sosyal bilimleri açın: Toplumlar ve ekonomiler. İstanbul: Sarmal Yayınları.
12. Jasper, J. (2011). “Emotions and social movements: twenty years of theory and research.” Annual Reviews of Sociology. 37: 285-303.
13. Kibar, S. (2018). “Analitik Marksizmin sömürü olgusuna yaklaşımının bir eleştirisi.” Dokuz Eylül University Social Sciences Institute Journal, 20(1): 73-84.
14. Marx, K. (1975/1845). “Theses on Feuerbach,” Marx Engels Collected Works, Volume 5, p. 3, New York, NY: International Publishers.
15. Marx, K. (1976). Capital. Vol. I. Trans., B. Fowkes. London: Penguin.
16. Marx, K., & Engels, F. (1978). The German ideology. Amherst: Prometheus Books.
17. Marx, K. (2011). Kapital I. Çev., M. Selik. İstanbul: Yordam Kitap.
18. Marx, K. (2013). 1844 el yazmaları. Çev., M. Bilge. İstanbul: Birikim Yayınları.
19. Marx, K. (2016). Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i. Çev., E. Özalp. İstanbul: Yordam Kitap.
20. Marx, K., & Engels, F. (2014). Komünist manifesto. Çev., N. Satılgan. İstanbul: Yordam Kitap.
21. Meiksins Wood, E. (2013). Karl Marx–Friedrich Engels Komünist Manifesto. Marksist Klasikleri Okuma Rehberi. Ed. A. Ahmad ve diğerleri. İstanbul: Yordam Kitap. 98–115.
22. Okyayuz, M. (1999). “Yöntembilimsel Bireycilik ve Marksist Toplum Kuramı.” Marksizm ve Gelecek, 16(1): 71-89. Öğütle, V. S. (2012). Sosyal bilimler metodolojisinde “birey(cilik)” sorunu. Yayınlanmamış doktora tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
23. Parkan, B. (2011). Marx. İstanbul: Say Yayınları.
24. Weyher, L. F. (2012). “Re-reading sociology via the emotions: Karl Marx's theory of humanity nature and estrangement.” Sociological Perspectives. 55(2): 341-363.
25. Wolf, R. (1990). “Methodological individualism and Marx: Some remarks on Jon Elster, game theory, and other things.” Canadian Journal of Philosophy 20(4): 453-482.
26. Wood, E. M. (2017). Karl Marx. Çev., Şükrü Alpagut. İstanbul: İletişim Yayınları.