KANUNÎ HACI ARİF BEY VE GÖKSEL BAKTAGİR’İN SULTAN-I YEGÂH SAZ SEMAİLERİNİN KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ

Öz

Türk müziğinde aynı makam ve form çerçevesinde bestelenen eserler, bestecilerin müzikal yaklaşımlarını karşılaştırmalı olarak değerlendirmeye imkân sağlamaktadır. Bu araştırmanın temel problemi, farklı dönemlerde bestelenmiş aynı makam ve formdaki iki saz semaisi arasındaki benzerlik ve farklılıkların ortaya konulmasıdır. Araştırmanın amacı, Kanunî Hacı Arif Bey ile Göksel Baktagir’in Sultan-ı Yegâh makamındaki saz semailerini makamsal yapı, form yapısı ve melodik örgü bakımından karşılaştırmalı olarak incelemektir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden bütüncül çoklu durum deseni kullanılmıştır. Veriler doküman analizi yoluyla elde edilmiş, eserler önceden belirlenen ölçütler doğrultusunda karşılaştırmalı analiz tekniği kullanılarak değerlendirilmiştir. Bulgular, her iki eserin de saz semaisi formunun temel yapısını ve Sultan-ı Yegâh makamının temel seyir özelliklerini koruduğunu göstermektedir. Bununla birlikte Kanunî Hacı Arif Bey’in eserinde motif tekrarlarına dayalı daha yalın ve dengeli bir melodik yapı öne çıkarken, Göksel Baktagir’in eserinde daha geniş ses alanı, daha çeşitli geçki kullanımı ve daha hareketli bir melodik örgü dikkat çekmektedir. Sonuç olarak aynı makam ve form çerçevesinde bestelenmiş bu iki eserin bestecilik anlayışları bakımından belirgin üslûp farklılıkları taşıdığı belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• : Türk müziği
• Sultan-ı Yegâh makamı
• saz semai
• eser analizi
• bestecilik üslûbu

COMPARATIVE ANALYSIS OF THE SULTAN-I YEGAH SAZ SEMAIS BY KANUNİ HACI ARİF BEY AND GÖKSEL BAKTAGİR

Öz

The works composed within the same makam and form in Turkish music provide an opportunity to compare composers’ musical approaches. The main aim of this study is to identify the similarities and differences between two saz semai works composed in the same makam and form in different historical periods. The aim of this study is to conduct a comparative analysis of the Sultan-i Yegah saz semai works of Kanunî Hacı Arif Bey and Göksel Baktagir in terms of makam structure, formal structure, and melodic organization. The study employed a holistic multiple-case design within the qualitative research paradigm. The data were collected through document analysis, and the selected works were examined using comparative analysis based on predefined analytical criteria. The findings indicate that both compositions preserve the fundamental structure of the saz semai form as well as the essential characteristics of the Sultan-i Yegah makam. However, Hacı Arif Bey's composition is characterized by a more restrained and balanced melodic organization built on recurring motifs, whereas Baktagir's work exhibits a broader pitch range, a greater variety of transitions within the makam, and a more dynamic melodic organization. The findings further indicate that, despite being composed within the same makam and formal framework, the two works differ considerably in terms of compositional style.

Anahtar Kelimeler

• Turkish music
• Sultan-i Yegah maqam
• saz semai
• musical analysis
• compositional style

Kaynakça

1. Adar, Ç., & Taşır, H. (2021). Muallim İsmail Hakkı Bey’in rast kararlı saz semailerinin makamsal açıdan incelenmesi. The Journal of Academic Social Science, 9(121), 33-53. https://doi.org/10.29228/ASOS.52531
2. Arel, H. S. (1993). Türk musikîsi nazariyatı dersleri. Haz.: Onur Akdoğu. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
3. Behar, C. (2012). Aşk olmayınca meşk olmaz: Geleneksel Osmanlı / Türk müziğinde öğretim ve intikal. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
4. Gazimihal, M. R. (1961). Mûsikî sözlüğü. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
5. Gülaçar, Y. U. (2024). Necdet Yaşar ve İzzettin Ökte’nin Nihavend taksimi üzerinden karşılaştırmalı üslûp incelemesi. Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 1, ss. 25-55.
6. İnal, İ. M. K. (1958). Hoş sadâ: Son asır Türk musikişinasları. Maarif Basımevi.
7. Kahyaoğlu, Y. (2015). Klasik Türk müziğinde saz müziğinin yeri ve önemi. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, S. 1, ss. 57-60.
8. Karasar, N. (2024). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.

9. Kıyak, H. (2017). Yüz yıllık metinlerle Tanburî Cemil Bey. Kubbealtı Neşriyat.
10. Özalp, M. N. (2000). Türk mûsikîsi tarihi (Cilt II). İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
11. Özkan, İ. H. (2000). Türk mûsikîsi nazariyatı ve usûlleri: Kudüm velveleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
12. Özkoç, Ö., & Adar, Ç. (2024). Türk müziğinin kanuni bestekarları. Eğitim Yayınevi.
13. Sayan, E. (2010). Ulusal müziğimiz teknik-analiz ve bestecilik. İstanbul: Boyut Matbaacılık A.Ş.
14. Signell, K. L. (2006). Makam: Türk sanat musikisinde makam uygulaması. Çev., İlhami Gökçen. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
15. Şahin, N. (2019). Beste ve icra ilişkisi üzerine karşılaştırmalı bir analiz: İki sûzinâk şarkı. Sanat ve Tasarım Dergisi, S. 1, ss. 146-162.
16. Tektaş, E. (2020). Tanbûrî Numan Ağa'nın şarkı-form eserlerinin Arel-Ezgi-Uzdilek ses sistemine göre karşılaştırmalı analizi. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Samsun.
17. Tuncer, K. A. (2021). Saz semailerinin motif, cümle ve tema unsurlarıyla incelenmesi. Müzik ve görsel sanatlar alanında uluslararası araştırmalar. Edit.: Haluk Yücel. Konya: Eğitim Yayınevi.
18. Yavaşça, A. (2002). Türk mûsikîsinde kompozisyon ve beste biçimleri. İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı.
19. Yeşilgül Alay, A., & Demirtaş, Y. (2025). Ferahfezâ makamında kâr formu: Dede Efendi’nin üslûbu üzerine bir inceleme. Konservatoryum, S. 2, ss. 730-747.
20. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
21. Yıldırım, E. (2025). Alâeddin Yavaşca’nın segâh makamındaki bestelerinin makam ve geçkiler açısından analizi. Yegâh Müzikoloji Dergisi, S. 4, ss. 3173-3206.