Dijital Toplumlarda Yaşlı Yetişkinler İçin Kapsayıcı Katılımın Gerçekleştirilmesi ve Dijital Okuryazarlık

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1 , 182 - 201 , 31.03.2026

Yasemin Gezer Tuğrul

https://doi.org/10.31592/aeusbed.1653709

https://izlik.org/JA92NF92DJ

Öz

Günümüzde dijital teknolojiler, toplumsal yaşamı dönüştürerek bireylerin yaşam kalitesini etkilemektedir. Ancak bu dönüşüme ayak uyduramayan kesimler, toplumsal hayattan uzaklaşma riskiyle karşı karşıyadır. Yaşlı bireyler, dijital okuryazarlık eksikliği, ekonomik yetersizlikler ve dijital cihazlara erişim zorlukları nedeniyle en riskli gruplar arasında yer almaktadır. Teknolojinin sunduğu olanaklar, toplumsal katılım ve kimlik inşası açısından büyük bir potansiyele sahip olsa da, dijital uçurum, yaşlı bireylerin toplumsal dışlanmasına ve sosyal izolasyonuna yol açan yeni ayrışma biçimlerini ortaya çıkarmaktadır. Bu araştırma, yaşlı bireylerin dijital dönüşüm süreçlerini toplumsal dışlanma teorisi çerçevesinde ele almaktadır. Toplumsal dışlanma, bireylerin ekonomik, sosyal ve kültürel alanlardan uzaklaştırılmasını ifade eder ve toplumla bağlarının zayıflamasına neden olur. Dijital okuryazarlık eksikliği ve ekonomik eşitsizlikler, yaşlı bireylerin dijital platformlardan uzaklaşmasına yol açarak toplumsal katılımı kısıtlar. Dijital dönüşüm, bireylerin ekonomik ve toplumsal rollerini yeniden tanımlarken, yaşlı bireylerin uyum sağlayamaması dışlanmayı derinleştirir. Bu nedenle, yaşlı bireylerin dijital hizmetlere erişiminin artırılması, dijital okuryazarlığın güçlendirilmesi ve sosyal politikalarla desteklenmesi kritik öneme sahiptir. Çalışma, “Yaşlı yetişkinler için dijital katılım nasıl sağlanabilir?” sorusu ekseninde yaşlı bireylerin karşılaştıkları engelleri değerlendirerek, dijital okuryazarlığın toplumsal entegrasyona katkısını ve sosyal politika önerilerini sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Dijital okuryazarlık , dijital uçurum , toplumsal katılım , yaşlılık dışlanması , yaşlılarda dijital dışlanma.

Kaynakça

• Age UK. (2025). Digital Champions. https://www.ageuk.org.uk/ adresinden 02.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Ağaoğlu, E., Önen, N. ve Tokatlı, P. (2020). Yaşlıların dijital teknoloji eğitimleriyle ilişkilenme biçimleri: Ankara Büyükşehir Belediyesi Yaşlılar ve Gençler Bilgi Erişim Merkezi örneği. M. Fiğan ve Y. Dede Özdemir (Ed.), Dijital kültür, dijital eşitsizlikler ve yaşlanma içinde (ss. 167-182). Ankara: Alternatif Bilişim.
• Akçakaya, M. (2017). E-devlet anlayışı ve Türk kamu yönetiminde e-devlet uygulamaları. Yüzüncü Yıl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3, 8-31.
• Bayrakçı, O. (2021). Yaşlılık ve yaşlı bireylerin sosyal medya kullanımı. F. Altun (Ed.), Ekonomik ve Sosyal Boyutlarıyla Yaşlılık içinde (ss. 141-157). Ankara: Gazi Kitabevi.
• Bonfatti, A., Celidoni, M., Weber, G. and Börsch-Supan, A. (2015). Coping with risks during the great recession. A. Börsch-Supan, T. Kneip, H. Litwin, M. Myck and G. Weber (Ed.), Ageing in Europe—supporting policies for an inclusive society in (pp. 225–234). Boston: De Gruyter.
• Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40. doi:10.3316/QRJ0902027.
• Börsch-Supan, A., Kneip, T., Litwin, H., Myck, M. and Weber, G. (2015). SHARE: A European policy device for inclusive ageing societies. A. Börsch-Supan, T. Kneip, H. Litwin, M. Myck and G. Weber (Ed.), Ageing in Europe—supporting policies for an inclusive society in (pp. 1–22). Boston: De Gruyter.
• Burchardt, T., Le Grand, J., and Piachaud, D. (2002). Social exclusion in Britain 1991–1995. Social Policy & Administration, 33(3), 227-244.
• Chen, K., Chan, A. H. S., and Chan, S. C. (2014). Gerontechnology acceptance by older Hong Kong Chinese: A senior technology acceptance model (STAM). Ergonomics, 57(5), 635–652. https://doi.org/10.1080/00140139.2014.895855.
• Commins, P. (2004). Poverty and social exclusion in rural areas: Characteristics, processes and research issues. Sociologia Ruralis, 44, 60–75.
• Fiğan, M. ve Cihangir, M. (2020). Dijital eşitsizliğin etnik yanı: Yaşlı Kürtlerin teknoloji ile ilişkilenme deneyimleri. M. Fiğan ve Y. Dede Özdemir (Ed.), Dijital kültür, dijital eşitsizlikler ve yaşlanma içinde (ss. 315-341). Ankara: Alternatif Bilişim.
• Fiğan, M. ve Cihangir, M. (2020). Giriş. M. Fiğan & Y. Dede Özdemir (Ed.), Dijital kültür, dijital eşitsizlikler ve yaşlanma içinde (ss. 1-7). Ankara: Alternatif Bilişim.
• FreePik. (t.y). https://www.freepik.com/free-vector/elderly-man-using-laptop_291509148.htm#fromView=keyword&page=1&position=7&uuid=a36df217-1158-4c6f-ae78-7f784808a4b4&query=Digital+Literacy+Elderly adresinden 07.03.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Gajdzik, B., Grabowska, S., and Saniuk, S. (2021). Key socio-economic megatrends and trends in the context of the Industry 4.0 framework. Forum Scientiae Oeconomia, 9(3), 5–21.
• Gobble, M. (2018). Digitalization, digitization, and innovation. Research-Technology Management, 61(4), 56–59.
• Heart, T., and Kalderon, E. (2013). Older adults: Are they ready to adopt health-related ICT? International Journal of Medical Informatics, 82(11), e209–e231. https://doi.org/10.1016/j.ijmedinf.2011.03.002.
• Işıklı, E. İ. (2024). Dijitalleşme sürecinde yaşlı bireylerin karşılaştığı zorluklar ve çözüm önerileri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 23(92), 1773-1788. https://doi.org/10.17755/esosder.1537052.
• Korkmaz Yaylagül, N., Barlın, H., & Kırışık, H. (2021). Yaşlılıkta sosyal dışlanma araştırmaları: Bir içerik analizi. Tıbbi Sosyal Hizmet Dergisi, 17, 197-213. https://doi.org/10.46218/tshd.902246
• Kovač, K., Żmija, K., Roy, J. K., Kusa, R., and Duda, J. (2024). Digital divide and digitalization in Europe: A bibliometric analysis. Equilibrium. Quarterly Journal of Economics and Economic Policy, 19(2), 463–520. https://doi.org/10.24136/eq.2899.
• Kürüm Varolgüneş, F. (2025). Developing age-friendly cities: a strategic framework for turkey. Karesi Journal of Architecture, 4(1), 31–56. https://izlik.org/JA64DR84WP
• Lee, Y., Hong, P. Y. P., and Harm, Y. (2014). Poverty among Korean immigrant older adults: Examining the effects of social exclusion. Journal of Social Service Research, 40, 385–401.
• Lenoir, R. (1974). Les Exclus: Un Français sur dix. Paris: Seuil. Levitas, R. (2006). The concept and measurement of social exclusion. C. Pantazis, D. Gordon & R. Levitas (Ed.), Poverty and social exclusion in Britain in (ss. 123–160). Bristol: The Policy Press.
• Liu, M., Li, C., Wang, S., and Li, Q. (2023). Digital transformation, risk-taking, and innovation: Evidence from data on listed enterprises in China. Journal of Innovation & Knowledge, 8(1), 100332. 1-15.
• Moffatt, S., and Glasgow, N. (2009). How useful is the concept of social exclusion when applied to rural older people in the United Kingdom and the United States? Reginal Studies, 43, 1291–1303.
• Nurgalieva, L., Laconich, J. J. J., Baez, M., Casati, F., and Marchese, M. (2019). A systematic literature review of research-derived touchscreen design guidelines for older adults. IEEE Access, 7, 22035–22058.
• Organisation for Economic Co-Operation and Development. (2001). Understanding the digital divide. OECD Digital Economy Papers, No. 49, OECD Publishing, Paris. http://www.oecd.org/en/publications/understanding-the-digital-divide_236405667766.html 06.03.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Özkan Tuncay, F. ve Kars Fertelli, T. (2018). Yaşlılarda bilişsel işlevlerin günlük yaşam aktiviteleri ve yaşam doyumu ile ilişkisi. DEÜ Tıp Fakültesi Dergisi, 32(3), 183-190.
• Parmar, D., Williams, G., Dkhimi, F., Ndiaye, A., Asante, F. A., Arhinful, D. K., and Mladovsky, P. (2014). Enrolment of older people in social health protection programs in West Africa–does social exclusion play a part?. Social Science and Medicine, 119, 36-44. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2014.08.011.
• Pew Research Center (2014). Older adults and technology use, https://www.pewresearch.org/internet/2014/04/03/older-adults-and-technology-use/ adresinden 22.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Plekhanov, D., Franke, H., and Netland, T. H. (2023). Digital transformation: A review and research agenda. European Management Journal, 41, 821–844.
• Reis, J., Amorim, M., Melão, N., Cohen, Y., and Rodrigues, M. (2020). Digitalization: A literature review and research agenda. In Z. Anisic, B. Lalic, and D. Gracanin (Eds.), Proceedings on 25th International Joint Conference on Industrial Engineering and Operations Management-IJCIEOM. IJCIEOM 2019. Lecture Notes on Multidisciplinary Industrial Engineering. Cham: Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-43616-2_47 14.04.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Scharf, T. (2015). Between inclusion and exclusion in later life. In K. Walsh, G. Carney, and Á. Ní Léime (Eds.), Ageing through austerity: Critical perspectives from Ireland (pp. 113–130). Bristol: Policy Press.
• Scharf, T., and Keating, N. (2012). Social exclusion in later life: A global challenge. In T. Scharf and N. Keating (Eds.), From exclusion to inclusion in old age: A global challenge (pp. 1–16). Bristol: The Policy Press.
• Seifert, A., Cotten, S. R., and Xie, B. (2021). A double burden of exclusion? Digital and social exclusion of older adults in times of COVID-19. The Journals of Gerontology: Series B, 76(3), e99–e103. https://doi.org/10.1093/geronb/gbaa098.
• Silver, H. (1994). Social exclusion and social solidarity: Three paradigms. International Labour Review, 133(5-6), 531–578.
• Sun, C., Lin, Z., Vochozka, M., and Vincúrová, Z. (2022). Digital transformation and corporate cash holdings in China’s A-share listed companies. Oeconomia Copernicana, 13(4), 1081–1116.
• Smith, A. (2014). Adults and technology use. Pew Research Center. https://www.pewresearch.org/internet/2014/04/03/older-adults-and-technology-use/ 07.03.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Türkiye İstatistik Kurumu (2022). İstatistiklerle yaşlılar 2022. https://www.tuik.gov.tr/media/announcements/istatistiklerle_yaslilar_tr.pdf 11.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Türkiye İstatistik Kurumu (2023a). Hanehalkı bilişim teknolojileri kullanım araştırması 2023. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Yaslilar-2023-53710&dil=1 adresinden 06.03.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Türkiye İstatistik Kurumu (2023b). İstatistiklerle yaşlılar, 2023. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Yaslilar-2023-53710 adresinden 25.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Townsend, P. (1979). Poverty in the United Kingdom: A survey of household resources and standards of living. Hazel Watson ve Viney Ltd, Great Britain, Aylesbury.
• Uğurlu, C., ve Deniz, O. (2022). Uluslararası Öğrenciler İçin Uzaktan Eğitimin Sürdürülebilirliği ve Fırsat Eşitliği: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Örneği. Van İnsani ve Sosyal Bilimler Dergisi- ViSBiD. 3, 116-134.
• Valenduc, G. and Vendramin, P. (2017). Digitalisation, between disruption and evolution. Transfer: European Review of Labour and Research, 23(2), 121–134.
• Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2000). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (2. baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık. Walker, A., and Walker, C. (1997). Britain Divided: The Growth of Social Exclusion. Child Poverty Action Group, London.
• Warburton, J., Ng, S. H., and Shardlow, S. M. (2013). Social inclusion in an ageing world: Introduction to the special issue. Ageing and Society, 33, 1–15.
• Wei, Y. (2022). Digital literacy in education: From local to global. Advances in Social Science, Education and Humanities Research, 664. https://doi.org/10.2991/assehr.k.220504.495 adresinden 08.02.2025 tarihinde erişilmiştir.
• Wilson-Menzfeld, G., Gates, R. J., and Moreland, M. (2023). Learning digital skills online: Empowering older adults through one-to-one, online digital training provision. Front. Psychol. 14:1122277. doi: 10.3389/fpsyg.2023.1122277.
• Wilson-Menzfeld, G., Gates, R. J., and Moreland, M. (2022). Learning digital skills online: Empowering older adults through one-to-one, online digital training provision. Frontiers in Psychology. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10196367/pdf/fpsyg-14-1122277.pdf adresinden 08.02.2025 tarihinde erişilmiştir.