Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Türkiye'de Kırsal Eğitim Politikalarının Evrimi (1846-1954)

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1 , 449 - 468 , 31.03.2026

Lütfi Arslan

https://doi.org/10.31592/aeusbed.1684986

https://izlik.org/JA79LS73LB

Öz

Osmanlı Devleti’nde nüfusun büyük bölümünün tarımla geçinen kırsal topluluklardan oluşması, ilköğretim programlarının teorik eğitimin yanı sıra pratik tarım eğitimini de içermesini zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda, 10 Ocak 1846’da İstanbul’daki Ayamama Çiftliği’nde kurulan “Mekteb-i Zirai Şahane”, Türkiye’de uygulamalı eğitim modelinin ilk örneğini teşkil etmiştir. “Tanzimat Dönemi’nde (1839-1876)” başlatılan eğitim reformları, merkeziyetçi yapı ve mali imkânsızlıklar nedeniyle kırsalda beklenen etkiyi gösterememiştir. “Darülmuallimin (1848)” ve “Maarif Nizamnameleri” gibi adımlarla öğretmen yetiştirme ve müfredat standartlaştırma çabaları başlatılmışsa da köylere yeterli sayıda okul ve nitelikli öğretmen ulaştırılamamıştır. “II. Meşrutiyet Dönemi’nde köy okullarının yaygınlaştırılması hedeflenmiş, ancak “Balkan Savaşları (1912-1913) ve I. Dünya Savaşı (1914-1918)” nedeniyle bu girişimler kesintiye uğramıştır. Cumhuriyet Dönemi’nde “Kırsal Eğitim Politikaları”, Millî Mücadele’nin zaferle sonuçlanması ve Cumhuriyet’in 1923’te ilanı ile birlikte laik ve ulusal bir eğitim sistemi benimsenmiştir. Nitel araştırma yöntemine dayalı olarak hazırlanan bu çalışmada, 1846-1954 arasındaki süreçte kırsal eğitim politikalarındaki dönüşümün modernleşme ve kalkınma hedefleri doğrultusunda nasıl şekillendiğini analiz etmek ve Tanzimat'tan Köy Enstitüleri'ne kadar olan süreçte karşılaşılan siyasi, ekonomik ve yapısal engelleri değerlendirerek Türkiye'nin eğitim tarihindeki süreklilik ve değişim dinamiklerini ortaya koymak amaçlanmıştır. Çalışmanın kapsamı içerisinde kırsal eğitimdeki dönüşümün, modernleşme ve kalkınma hedefleri doğrultusunda şekillendiği sonucuna varılmıştır. Bu süreçte geliştirilen eğitim politikaları, Türkiye’nin modernleşme sürecine önemli katkılar sunmuştur.

Anahtar Kelimeler

Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikaları , Kırsal Eğitiminde Dönüşüm , Köy Enstitüleri , Milli Eğitim Şuraları , Tanzimat-Meşrutiyet

Etik Beyan

Metinde belirtilmiştir.

Destekleyen Kurum

YOK

Proje Numarası

yok

Teşekkür

Teşekkür ederim

Kaynakça

• Ahmet Tevfik. (1327-1911). Dârülmualliminler-Çiftlik Mektepleri. Yeni Mektep Dergisi, 9, 1-14.
• Akandere, O.; Yıldız, N. (2017). Köy enstitülerinin ideolojik yapısı. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, XVII (35), 275-316. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cttad/issue/37028/424937
• Akgün, S. ve Uluğtekin, M. (1989). Misak-ı Maarif. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi., 3, 285-349. doi.org/10.1501/Tite_0000000196
• Akyüz, Y. (1982). Türk Eğitim Tarihi: Başlangıçtan 1982’ye. Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları.
• Akyüz, Y. (2001). Türk Eğitim Tarihi. İstanbul: Alfa Kitabevi.
• Akyüz, Y. (2011). Osmanlı döneminden Cumhuriyet’e geçilirken eğitim-öğretim alanında yaşanan dönüşümler. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi, 1(2), 9-22. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/209771
• Akyüz, Y. (2022). Türk Eğitim Tarihi. (28. Baskı). Ankara: Pegem Akademi.
• Alkan, M. Ö. (2004). İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e modernleşme ve ulusçuluk sürecinde eğitim. Osmanlı Geçmişi ve Bugünün Türkiye’si içinde, 73-242.
• Altunya, N. (2010). Köy Enstitüsü Sistemi. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
• Arslan, L. (2021). Türk siyasetinde Köy Enstitüleri tartışmaları. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara.
• Arslan, L. (2022). Türk siyasetinde köy enstitüleri, Ankara: Nobel Yayınları.
• Ata, B. (2000). The influence of an Amerıcan educator (John Dewey) on the Turkish educatıonal system. The Turkish Year Book, 31, 119-130. doi.org/10.1501/Intrel_0000000032
• Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri (2006). Çilt I, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
• Ateş, A. E. (2011). 1940-1946 Yılları arasında Türkiye’de köylü eğitimi: ulus-devlet inşasında köy enstitülerinin yeri. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul
• Aysal, N. (2005). Anadolu'da aydınlanma hareketinin doğuşu: Köy Enstitüleri. Atatürk Yolu Dergisi, 35-36, 267-282.
• Aytaç, K. (2017). Köy enstitüleri ve İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu’nun değerlendirmeleri. Sosyoloji Konferansları. No: 55-I., 351-367.
• Avcı, M. (2023). Köy enstitüleri ve Türk eğitim tarihindeki önemi. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademik Araştırmalar Dergisi, 7(14), 71-81. DOI: 10.58201/utsobilder.1386840
• Balkır, S. E. (1939). Yeni Hızla Köye Doğru. İstanbul: Kastamonu Gölköylüler Vakfı Yayınları.
• Baltacıoğlu, İ. H. (1935). Öğretmeni köyde yetiştirmek yanlıştır, Yeni Adam, 17 İlkteşrin 10-13.
• Başar, E. (2004). Milli Eğitim Bakanlarının Eğitim Faaliyetleri (1920 – 1960). İstanbul: MEB Yayınları.
• Başaran, M. (1999). Özgürleşme Eylemi: Köy Enstitüleri. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
• Batır, B (2010). Geleneksel Eğitimden Çağdaş Eğitime Türkiye’de İlköğretim (1908-1924). İstanbul: Elif Kitapevi.
• Baykara, T. (1991). Türk İnkılap Tarihi ve Atatürk İlkeleri. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi.
• Berkes, N. (1978). Türkiye'de Çağdaşlaşma. Ankara: Doğu-Batı Yayınevi.
• Binbaşıoğlu, C. (1993). Çağdaş Eğitim ve Köy Enstitüleri. İzmir: Dikili Belediyesi Kültür Yayınları
• Birinci Maarif Şûrası (17-29 Temmuz 1939): Çalışma Programı, Raporlar, Konuşmalar. (1939). Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BCA)”; BCA, 030.01/75.46.9; BCA, 030.01/87.43.12; BCA, 030.01/ 90.567.6; BCA, Genel/180-9-0-0, 111-537-30, 22.03.1926; BCA, Kararlar Dairesi, 30.18.1-2, 75.46.9-31,05.1937.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA”); BOA,1884: ŞD.550/59/5; BOA, HAT/ H.14.11.1254-494-24232.
• Çakmak, F. (2007). Kuruluşundan kapatılışına kadar Türkiye Büyük Millet Meclisi içerisinde köy enstitülerine yönelik muhalefet. Dokuz Eylül Üniversitesi Çağdaş Türkiye Tarihi araştırmaları Dergisi, VI (15), 221-250. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/233326
• Çavuş, M. N. (2024). Eğitimde yapay zekâ tabanlı ölçme ve değerlendirme üzerine bir derleme. International Journal of English for Specific Purposes (JOINESP), 2(1), 39-54. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3966892
• Coşkun, A. (2013). Hasan Âli Yücel Aydınlanma Devrimcisi. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
• Cumhurbaşkanları, Başbakanlar ve Milli Eğitim Bakanlarının Milli Eğitimle İlgili Söylev ve Demeçleri III. (1947). Ankara: Türk Devrim Tarihi Enstitüsü Yayınları.
• Çeşme, V. (2014). (2014). Halkalı Ziraat Mektebi: eğitimi, eğitimci kadrosu, örnek çiftliği ve yayınları. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, XVI (1), 73-99. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/13420
• Danbom, D. B. (1979). Rural education reform and the country life movement, 1900-1920. Agricultural History içinde (ss. 462-474).
• Danbom, D. B. (2006). Born in the Country: A History of Rural America. Johns Hopkins University Press.
• Doğanay, A. (2918). Bilimsel Yönteme Giriş. A. Şimşek (Ed), Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemler içinde (ss. 1-29), Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Dördüncü Milli Eğitim Şûrası (Çalışma Programı, Komisyon Raporları, Konuşmalar). (1949). Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Duman, T. (1991). Türkiye’de Ortaöğretime Öğretmen Yetiştirme (Tarihi Gelişme). İstanbul: MEB.
• Duran, A. (2017). Meşrutiyet dönemi eğitimdeki yenileşme hareketleri ve Cumhuriyet dönemine bıraktığı miras. Cappadocia Journal of History and Social Science, 1, 62-77. DOI:10.18299/cahij.129
• Edhem Nejad. (1911). Dârü’l-Mualliminler-Ziraat-Askerler. Sebilürreşad (Sırat-ı Müstakim), 5 (122), 294-303. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/
• Efendioğlu, A. ve Berkant, H. G.; Arslantaş, Ö. (2010). John Dewey'in Türk maarifi hakkında raporu ve Türk eğitim sistemi. Balıkesir, Ulusal eğitim programları ve öğretim kongresi içinde (ss. 54-60), Balıkesir.
• Ergin, O. (1940). İstanbul Mektepleri ve İlim: Terbiye ve Sanat Müesseseleri Dolayısıyla Türkiye Maarif Tarihi. Cilt II, İstanbul: Osman Bey Matbaası.
• Ergin, O. (1940). Türkiye Maarif Tarihi: İstanbul Mektepleri ve İlim, Terbiye ve Sanat Müesseseleri Dolayısiyle. Cilt, I-II, İstanbul: Eser Kültür Yayınları.
• Ergün, M. (1987). Türkiye'de öğretmen yetiştirme çalışmalarının gelişmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2 (2), 10-18.
• Erkek, M. S. (2009). II. Meşrutiyet Döneminde Türk eğitim sistemindeki gelişmeler ve Ethem Nejat Bey. Yüksek Lisans Tezi, Dokuz eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
• Eyüboğlu, S. (1979). Köy Enstitüleri Üzerine. İstanbul: Cem Yayınevi.
• Ezer, F. (2020). Köy enstitülerinin türk eğitim tarihindeki yeri ve önemi. Belgi, 2(19), 1786-1804. DOI: 10.33431/belgi.640644.
• FAO. (2022). The State of Food and Agriculture: Leveraging Automation in Agriculture for Sustainable Development. Rome: Food and Agriculture Organization.
• Fındıkoğlu, Z. F. (1955). Yakın maarif tarihimize dair: köy enstitülerinin muallim mekteplerine istihalesi, Türk Yurdu, 27 (243), 733-737. https://makaleler.mkutup.gov.tr/
• Fortna, B. C. (2002). İmperial Classroom: Islam, the State, and Education in the Late Ottoman Empire. Oxford: Oxford University Press.
• Gazalcı, M. (2019). Köy Enstitülerinin Meclis Süreci: (Kuruluş, Gelişme, Karalama, Kapanış ve Sonrası). İstanbul: Bilgi Yayınevi.
• Gözütok, F. D. (2003). Türkiye'de program geliştirme çalışmaları. Milli Eğitim Dergisi, 160, 44-64. https://dhgm.meb.gov.tr/yayimlar/dergiler/milli_egitim_dergisi/160/gozutok.htm
• Gülçubuk, B. (2005). Kırsal kalkınma. F. Yavuz (Ed), Türkiye’de Tarım içinde (ss. 68-73), Ankara: Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı.
• Günay, C. A. (2019). Köy öğretmen okullarının Osmanlıdaki kökleri. Hazine ve Maliye Bakanlığı Takvim-i Vekayi, 7, 1-22 https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/856589
• Gürsel, Ö. (2009). Cumhuriyetin İlk Yılların Bir Eğitim Modeli Köy Enstitüleri. I. İnşaat Mühendisliği Eğitimi Sempozyumu içinde (ss. 121-127). Antalya.
• Ilgaz, D. (1995). Köy enstitüleri ve Kemalizm ideolojisi. Doktora Tezi, Boğaziçi Üniversitesi Uluslararası İlişkiler ABD, İstanbul.
• İkinci Maarif Şûrası (15-21 Şubat 1943): Çalışma Programı, Raporlar, Konuşmalar. (1943). Ankara: Maarif Vekilliği Yayınları.
• İlköğretim Kanun Tasarısı: Millî Eğitim Bakanlığı V. Millî Eğitim Şûrası Dökümanları; No: 16. (1953). Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
• İnan, R. (1988). Gazi’nin (Atatürk’ün) halkçılık ülküsü, Halkevleri ve sonrası, Belleten, LII, Atatürk Özel Sayısı 204’ten ayrıbasım, 869-912. doi:10.37879/
• Kaestle, C. (1983). Pillars Of The Republic: Common Schools And American Society, 1780-1860. New York: Hill and Wang.
• Karagözoğlu, G. (1985). Atatürk’ün eğitim savaşı. Atam Dergisi, II (4), 193-214. https://dergipark.org.tr/tr/pub/aamd/issue/54980/754135
• Karal, E. Z. (1988). Osmanlı Tarihi. Cilt VII, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Karamuk, Z. (1973). 50. Yılında Milli Eğitimimiz. İstanbul: MEB.
• Karaosmanoğlu, Y. K. (2004). Yaban. İstanbul: İletişim.
• Kaya, U. (2012). Dârülmuallimîn ile ilgili bir nizamname layihası ve Dârülmuallimîn’e giriş sürecinde bir imtihan, Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 5, 35-54. https://dergipark.org.tr/tr/pub/yalovasosbil/issue/21789/234143
• Kirby, F. (1961) Türkiye’de Köy Enstitüleri. İstanbul: İmece Yayınları.
• Koç, N. (2013). Türk Kültür Tarihi İçerisinde Köy Enstitüleri. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
• Koç, N. (2020). Türkiye’de “Köy Enstitüleri” konusunda yapılmış lisansüstü tezlerin nicelik ve nitelik yönleriyle değerlendirilmesi (2010’a kadar). Tarih Yazımı Dergisi, 2 (1), 13-36. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tarihyazimi/issue/74225/1221378
• Koçer, H.A. (1991). Türkiye'de Modern Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi: 1773-1923. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Kodaman, B. (1991). Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Korkmaz, Erdal. (2023). Truman Doktrini ve Marshall Planı’nın Türk askeri havacılığı boyutuyla değerlendirilmesi. BENGİ Dünya Yörük-Türkmen Araştırmaları Dergisi, 1, 1-34. https://doi.org/10.58646/bengi.1201955
• Köy Enstitüleri I. (1941). İstanbul: Maarif Matbaası.
• Köy Eğitmenleri Hakkında Kanun Layihası ve Maarif, Ziraat Dâhiliye ve Bütçe Encümenleri mazbatası (1937). Numara: 1/ 862.
• M. Şeyh Nafi. (2002). Maarif-i Umumiye Nezareti Tarihçe-i Teşkilat ve İcraatı. Yayına Hazırlayan M. Ergün, T. Duman, S. Arıbaş, H. Dilaver, Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
• Milletvekili Genel Seçimleri 1923-2011. (2012). Ankara: TÜİK.
• Ortaylı, İ. (1983). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Hil Yayın.
• Öztürk, C. (1996). Atatürk Devri Öğretmen Yetiştirme Politikası. Ankara: TTK.
• Öztürk, C. (1998). Türkiye’de Dünden Bugüne Öğretmen Yetiştiren Kurumlar. İstanbul: Marmara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları.
• Richter, K. (2017). Post-War Agrarian Economic Policies (East Central Europe). İnternational Encyclopedia Of The First World War, 1-11. https://encyclopedia.1914-1918-online.net/
• Sakaoğlu, N. (2003). Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Selek, S. (1969). İnönü’nün Hatıraları Genç Subaylık Yıllarım 1884-1918. İstanbul: Burçak Yayınları.
• Somel, S. A. (2001). The Modernization of Public Education in the Ottoman Empire 1839-1908. Leiden: Brill.
• Şahin, M. S. (2021). Türkiye’de Kırsal Kalkınma Politikaları ve Projelerinin Yönetim Sorunsalı. Doktora Tezi, Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
• Şeren, M. (2008). Köye öğretmen yetiştirme yönüyle köy enstitüleri. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 28 (1, 2), 203-226. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gefad/issue/6748
• Şimşek, A. (2018). Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Şimşek, Y. Yıldırım, A. (2018). Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin yayıncılık.
• Taşar, H.H. (2022). Köy enstitüleri konusunda yapılmış araştırmaların değerlendirilmesi: 2011-2020 lisansüstü tezler. Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 53, 122-132. https://doi.org/10.53444/deubefd.978924.
• T.C. Resmî Gazete. (1924). 1924 Tarih ve Sayı 68, Kabul tarihi 18.03.1924: Kanun No: 442”.
• T.C. Resmî Gazete, 1954: Kanun no: 6234, sayı 8625.
• Tebliğler Dergisi, 1940, 3 (95), MEB Yayınları, Ankara.
• Tekeli, İ., İlkin, S. (1999). Osmanlı İmparatorluğunda Eğitim ve Bilgi Üretim Sisteminin Oluşumu. Ankara: TTK Yayınları.
• Thelin, J. (2004). A History of American Higher Education. Maryland eyaletinin Baltimore: Johns Hopkins University Press.
• Tonguç İ. H. (1998). Eğitim Yolu ile Canlandırılacak Köy. Ankara: Köy Enstitüleri ve Çağdaş Eğitim Vakfı.
• Toprak, G. N. T. (2008). Cumhuriyetin ilk döneminde Türk eğitim sistemi ve köy enstitüleri. Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyon.
• Toprak, Z. (2023). Modern Türkiye Tarihi: Cumhuriyet ve Kültür. Cilt IV, İzmir: Folkart.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Cerideleri, TBMMZC. (1923). Dönem1, Bir. 1, Cilt 1, s.11-12; TBMMZC, Dönem 5, Bir. 71, C. 19, s. 48, 145, 233 ve 258; TBMMZC, (1942); Dönem 6, Bir. 41, C. 10, s. 83 ve 86, 578, 591, 624; TBMMZC, (1942). Dönem 6, Bir. 63, C. 25, s. 313; TBMMZC, (1942). Dönem 6, Bir. 63, C.25, s. 578, 591, 624; TBMMZC, (1950). Dönem.8, Bir. 21, C. 3, s. 389-396; TBMMZC, (1955). Dönem 10, Bir. 33, C. 4, s.201,202; TBMMZC, (1956). Dönem 10, Bir. 21, C.15, s.293; Türkiye Büyük Millet Meclisi Tutanak Dergisi, Dönem 1, Cilt 28, s. 2.
• Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Arşivi”; “Kutu: 23, Gömlek: 43, Belge No: 43001; Kutu: 36, Gömlek: 88, Belge No: 88001.
• Türkiye Cumhuriyeti Maarif Vekilliği Köy Enstitüleri Öğretim Programı. (1943). Ankara: Devlet Basımevi.
• Türkmen, İ. (2017). Rural revitalization and the village institutes experience in Turkey (1940-1954). European Journal of Multidisciplinary Studies, September-December 2 (6), 17-22. DOI: 10.26417/ejms. v6i1.p17-22
• Türkoğlu, Pakize. (2000). Tonguç ve Enstitüleri. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
• Unat, F. R. (1955). Türkiye’de öğretmen okullarının kuruluşuna toplu bir bakış. Eğitim Hareketleri, 3, 1-26. Üçüncü Millî Eğitim Şûrası (Çalışma Programı, Komisyon Raporlar, Konuşmalar). (1946). Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Van der Ploeg, J. D. (2020). The New Peasantries: Rural Development in Times of Globalization. Routledge.
• Weber, M. (1976). Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu. Londra: Allen ve Unwin.
• Yılmaz, Ö. (2011). Darülmuallimin ve Türk eğitim sistemine etkileri, Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 3 (1). 45-67.