Hedonik ve Faydacı Tüketim Eğilimlerinin Boş Zaman Motivasyonu ve Tatmini Üzerindeki Etkisi

Öz

Bu araştırmanın amacı, üniversite öğrencilerinin hedonik ve faydacı tüketim eğilimlerinin boş zaman motivasyonu ve boş zaman tatmini üzerindeki etkilerini incelemektir. Çalışma, nicel yöntem kapsamında ilişkisel tarama modeli kullanılarak yürütülmüş; üniversite öğrencilerinden anket tekniği aracılığıyla elde edilen veriler analiz edilmiştir. Araştırmada tüketim eğilimleri, boş zaman motivasyonu ve boş zaman tatmini ölçekleri kullanılmış; veriler korelasyon ve regresyon analizleri ile değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, hedonik ve faydacı tüketim eğilimlerinin boş zaman motivasyonu ve boş zaman tatmini ile anlamlı ilişkiler görüldüğü, faydacı tüketim eğilimlerinin her iki değişken üzerinde daha belirgin bir etkiye sahip olduğunu ve hedonik tüketim eğilimlerinin daha sınırlı fakat anlamlı bir rol üstlendiğini ortaya koymuştur. Ayrıca boş zaman motivasyonunun, boş zaman tatmininin en güçlü belirleyicisi olduğu ve tüketim eğilimleri ile tatmin arasındaki ilişkide merkezi bir konuma sahip olduğu anlaşılmıştır. Araştırma sonuçları, boş zamanın yalnızca haz odaklı bir tüketim alanı olarak değil, anlam, amaç ve işlevsellik boyutlarıyla ele alınması gereken çok boyutlu bir yaşam alanı olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hedonik tüketim
• faydacı tüketim
• boş zaman motivasyonu
• boş zaman tatmini
• üniversite öğrencileri

The Effect of Hedonic and Utilitarian Consumption on Leisure Motivation and Satisfaction

Öz

The purpose of this study is to examine the effects of hedonic and utilitarian consumption tendencies on leisure motivation and leisure satisfaction among university students. The research was conducted using a quantitative approach based on a relational survey design, and university students through a questionnaire. Consumption tendencies, leisure motivation, and leisure satisfaction were measured using validated scales, and the data were analyzed by means of correlation and regression analyses. The findings reveal that hedonic and utilitarian consumption tendencies are significantly associated with leisure motivation and leisure satisfaction, with utilitarian consumption demonstrating a more pronounced influence on both variables, while hedonic consumption plays a more limited yet meaningful role. In addition, leisure motivation emerges as the strongest determinant of leisure satisfaction and occupies a central position in shaping the relationship between consumption tendencies and satisfaction. The results indicate that leisure should be conceptualized not merely as a pleasure-oriented consumption domain, but as a multidimensional life space characterized by meaning, purpose, and functionality.

Anahtar Kelimeler

• Hedonic consumption
• utilitarian consumption
• leisure motivation
• leisure satisfaction
• university students

Kaynakça

1. Ağaçcı Kitiroğlu, L. ve Yıldız, M. (2022). Kadınların hedonik ve faydacı tüketim eğilimlerinin incelenmesi: Y ve Z kuşağı üzerine bir araştırma. Güncel Pazarlama Yaklaşımları ve Araştırmaları Dergisi, 3(1), 18-29.
2. Aksu, S. (2022). Covid-19 pandemisinde hedonik ve faydacı tüketim davranışlarının incelenmesine yönelik bir çalışma. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(2), 618–632.
3. Altunay, B. R. ve Balcı, V. (2018). Ankara ili Keçiören ilçesindeki ilköğretim okullarında görev yapan öğretmenlerin boş zaman etkinliklerine katılım motivasyonu. Spor ve Performans Araştırmaları Dergisi, 9(1), 50-63.
4. Altunışık, R., Coşkun, R., Bayraktaroğlu, S. ve Yıldırım, E. (2010). Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri: Spss Uygulamalı, Sakarya: Sakarya Kitabevi.
5. Anić, P. (2014). Hedonic and eudaimonic motives for favourite leisure activities. Primenjena Psihologija, 7(1), 5–21.
6. Arguz, İ. ve Erdoğdu, M. (2021). Üniversite öğrencilerinin rekreatif faaliyetlere yönelik tutumları ve boş zaman motivasyonlarının incelenmesi. Türk Spor Bilimleri Dergisi, 4(1), 1–9. https://doi.org/10.46385/tsbd.876495 Arıkan, R. (2013). Araştırma Yöntem ve Teknikleri. Ankara: Nobel Yayıncılık.
7. Babin, B. J., Darden, W. R. ve Griffin, M. (1994). Work and/or fun: Measuring hedonic and utilitarian shopping value. Journal of Consumer Research, 20(4), 644–656. https://doi.org/10.1086/209376
8. Beard, J. G. ve Ragheb, M. G. (1983). Measuring leisure motivation. Journal of Leisure Research, 15(3), 219–228. https://doi.org/10.1080/00222216.1983.11969557

9. Birinci, M. C. ve Güçer, E. (2019). Boş zaman motivasyonu ve davranışsal niyet ilişkisinde boş zaman tatminin aracılık etkisi. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 7(3), 1626–1639. https://doi.org/10.21325/jotags.2019.439
10. Chung, J., Lee, L., Lehmann, D. R. ve Tsai, C. I. (2023). Spending windfall (“found”) time on hedonic versus utilitarian activities. Journal of Consumer Research, 49(6), 1118-1139.
11. Coşkun, G. (2021). Türk toplumunun boş zaman aktivitelerine katılım durumu: motivasyon ve engeller. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 50–64.
12. Coşkun, T. (2019). Hedonik ve faydacı tüketim davranışları ile tüketici etnosentrizmi arasındaki ilişki: kuşaklara yönelik bir araştırma, Doktora Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla.
13. Coşkun, T. ve Marangoz, M. (2019). Hedonik ve faydacı tüketim davranışları ölçeğinin geliştirilmesi: güvenirlik ve geçerlik çalışması. Business and Economics Research Journal, 10(2), 517-540.
14. Çerçi, M. ve Seyfi, M. (2021). Hedonic and utilitarian consumption in COVID-19 process. Erciyes İletişim Dergisi, 8(1), 23–36. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.806374
15. Demiral, Ş. ve Chaushev, O. R. (2019). Geleneksel sporlarımızdan kuşak güreşi sporcu ve yöneticilerinin boş zaman motivasyon ve tatminlerinin incelenmesi. Atatürk Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 21(3), 56-72.
16. Demirel, M. A., Vapur, M., Yavuz, E. ve Aydın, İ. (2022). Serbest zaman nostaljisinin serbest zaman motivasyonuna etkisi. Turizm Akademik Dergisi, 9(1), 219–231.
17. Eruzun, C. ve Türkmen, M. (2018). Kadınların spor etkinliklerine katılımlarının boş zaman tatmini ve yaşam kalitesine etkileri: özel spor merkezleri örneği. Spormetre, 16(3), 196–203.
18. Gül, T. (2019). Yaşam doyumunun yordayıcısı olarak boş zaman tatmini. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 22(2), 914–930.
19. Güney, G. (2022). Mücadele sporlarında sporcuların boş zaman motivasyon düzeylerinin araştırılması. Akdeniz Spor Bilimleri Dergisi, 5(Özel Sayı 2), 1078–1083. https://doi.org/10.38021/asbid.1203032
20. Henderson, L. W., Knight, T. ve Richardson, B. (2013). An exploration of the well-being benefits of hedonic and eudaimonic behaviour. The Journal of Positive Psychology, 8(4), 322-336.
21. Himmetoğlu, A. ve Ayhan, A. (2021). Sosyal medya kullanım motivasyonu, boş zaman doyumu ve yaşam doyumu arasındaki ilişkinin incelenmesi: Akdeniz Üniversitesi örneği. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İİBF Dergisi, 8(2), 1141–1174. https://doi.org/10.30798/makuiibf.910695
22. Hirschman, E. C. ve Holbrook, M. B. (1982). Hedonic consumption: emerging concepts, methods and propositions. Journal of Marketing, 46(3), 92–101. https://doi.org/10.2307/1251707
23. Hooper, D., Coughlan, J. ve Mullen, M. R. (2008). Structural equation modelling: Guidelines for determining model fit. Electronic Journal of Business Research Methods, 6(1), 53–60.
24. Hu, L. and Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6(1), 1–55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
25. Hürmeriç, P. ve Baban, E. (2012). Simmel, Veblen ve Sombart’ın penceresinden hedonik tüketim: Ütopyada negotium ve otium. Global Media Journal, 2(4), 87-101.
26. İskender, A. (2017). Neulinger boş zaman paradigması ve boş zaman katılım motivasyonları üzerine nitel bir araştırma. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(3), 819–825.
27. Jöreskog, K. G. ve Sörbom, D. (1993). LISREL 8: Structural equation modeling with the SIMPLIS command language. Scientific Software International: Lawrence Erlbaum Associates.
28. Karasar, N. (2011). Bilimsel araştırma yöntemi (11. baskı). Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
29. Kavlak, H. T., Düzgün, E., Karaçar, E. ve Zararsız, H. F. (2021). Tiyatro oyuncularının boş zaman tatminleri ve yaşam doyumları üzerine bir araştırma. Journal of Recreation and Tourism Research, 8(1), 73–93.
30. Keinan, A. ve Kivetz, R. (2011). Productivity orientation and the consumption of collectable experiences. Journal of Consumer Research, 37(6), 935-950.
31. Kırova, S. ve Yılmaz, B. S. (2022). Boş zaman motivasyon ölçeğinin Türkçe uyarlaması: Turistik tercihler üzerinden bir değerlendirme. GSI Journals Serie A: Advancements in Tourism Recreation and Sports Sciences, 5(2), 107-123.
32. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi (2024). Genel bilgiler. https://www.ahievran.edu.tr/index.php/15-sabitler adresinden 01.10.2025 tarihinde erişilmiştir.
33. Kono, S., Ito, E. ve Gui, J. (2025). Leisure’s relationships with hedonic and eudaimonic well-being in daily life: An experience sampling approach. Leisure Sciences, 47(2), 391-410.
34. Korkutata, A. ve Kuşlu, E. (2024). Rekreatif aktiviteler açısından nomofobinin belirleyicisi olarak içsel boş zaman motivasyonu. Uluslararası Spor, Egzersiz ve Antrenman Bilimi Dergisi (USEEABD), 10(4), 317–327. https://doi.org/10.18826/useeabd.1575687
35. Kuykendall, L., Tay, L. ve Ng, V. (2015). Leisure engagement and subjective well-being: A meta-analysis. Psychological bulletin, 141(2), 364.
36. Mannell, R. C. (1993). High investment activity and life satisfaction among older adults: commitment and meaning of leisure involvement. Journal of Leisure Research, 25(2), 89–104.
37. Munusturlar, S., Kurnaz, B., Yavuz, G., Özcan, Ö. ve Karaş, B. (2017). Boş zaman davranışını açıklamaya ışık tutan kuramsal yaklaşımlar. Ulusal Spor Bilimleri Dergisi, 1(1), 1–19.
38. Orel, F. D. ve Kaçmaz, Ö. (2019). Hedonik ve faydacı değerlerin müşteri tatminine etkilerinin Y ve Z kuşakları açısından incelenmesi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 28(3), 277-297.
39. Özdemir, A. S., Ayyıldız Durhan, T. ve Karaküçük, S. (2020). İçsel boş zaman motivasyon ölçeği: geçerlilik ve güvenirlik çalışması. OPUS – Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 15(24), 2838-2855. https://doi.org/10.26466/opus.705201
40. Öztaş, Ş. ve Kıylıoğlu, L. (2021). Kapitalizmle ilişkisi bağlamında boş zaman ve gençlik. Kültür Araştırmaları Dergisi, 9, 338–358. https://doi.org/10.46250/kulturder.906683
41. Rodrigues, P., Sousa, A. ve Veloso, M. (2022). Happiness leisure experiences in consumption. Journal of Asian Finance, Economics and Business, 9(3), 377–388. https://doi.org/10.13106/jafeb.2022.vol9.no3.0377
42. Sabırlı, T. N., Argan, M., Yetim, G. ve Hızal, A. (2019). Boş zaman tatmini, yaşam tatmini ve mutlulukta sosyal medya bağlılığının rolü: 50 yaş ve üzeri bireyler üzerinde bir araştırma. Celal Bayar Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 14(2), 263–279.
43. Sağıroğlu, E., Saç, A., Sağıroğlu, İ., Dokuzoğlu, G. ve Özmaden, M. (2022). Spor tesislerine rekreatif amaçlı katılımda boş zaman motivasyon faktörlerinin ve boş zaman tatmin düzeylerinin incelenmesi. Spor Bilimleri Araştırmaları Dergisi (JSSR), 7(2), 472–486.
44. Sevil, T. ve Şimşek, K. Y. (2019). Yaşlıların boş zaman aktivitelerine katılımlarında algıladıkları boş zaman tatmininin demografik özelliklere göre analizi. GSI Journals Serie A: Advancements in Tourism, Recreation and Sport Sciences, 1(2), 54–70.
45. Tabachnick, B. G. ve Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (Sixth Edition). USA: Pearson Education Limited.
46. Taşkınöz, Y. (2023). Öğretmenlerin hedonik tüketim harcamalarının boş zaman katılımına etkisi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara.
47. Ural, H. ve Kılıç, İ. (2018). Bilimsel araştırma süreci ve SPSS ile veri analizi. (5. Baskı) Ankara: Detay Yayıncılık.
48. Vapur, M. ve Sevin, H. D. (2021). Boş zaman tatmin ölçeğinin Türkçe formunun güvenirlik ve geçerlilik çalışması. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 9(1), 409–425.
49. Veenhoven, R. (2003). Hedonism and happiness. Journal of Happiness Studies, 4(4), 437-457.
50. Yavuz, A. (2025). Üniversite öğrencilerinin indirimli ürünlere yönelik faydacı tüketim ve hedonik tüketim pratikleri. Selçuk İletişim, 18(2), 990-1022. https://doi.org/10.18094/josc.1676688
51. Yavuzoğlu Bolu, Ö. ve Yurcu, G. (2025). Rekreatif faaliyetlere katılan yaşlı turistlerin boş zaman motivasyonu, boş zaman tatmini ve mental iyilik hallerinin tekrar ziyaret etme niyetlerine etkisi. Journal of Recreation and Tourism Research, 12(2), 38–64. https://doi.org/10.5281/zenodo.15761489
52. Yayla, Ö. ve Çetiner, H. (2019). Boş zamanların değerlendirilmesinde etkili olan faktörlerin boş zaman tatminine etkisi. Turizm Akademik Dergisi, 6(1), 219–228.
53. Yazıcıoğlu, Y. ve Erdoğan, S. (2004). SPSS uygulamalı bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Detay Yayıncılık.
54. Yerlisu Lapa, T., Ağyar, E. ve Bahadır, Z. (2012). Yaşam tatmini, boş zaman motivasyonu, boş zaman katılımı: Beden eğitimi ve spor öğretmenleri üzerine bir inceleme (Kayseri ili örneği). Spormetre Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 10(2), 53–59.
55. Yetim, G. ve Argan, M. (2018). Boş zaman ilgilenim faktörleri ile fitness merkezine yönelik tatmin ve sadakat arasındaki ilişki. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(1), 49–63.
56. Yetim, G., Hastürk, G. ve Argan, M. (2020). Retro temelli Ramazan etkinlikleri: nostalji eğilimi, akış deneyimi, etkinlik tatmini, boş zaman tatmini, yaşam tatmini ve mutluluk arasındaki ilişki. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(3), 781–791.
57. Yurcu, G., Kasalak, M. A. ve Akıncı, Z. (2018). Turistlerin boş zaman motivasyonunu ve tatminini etkileyen faktörler: Beldibi örneği. Manas Journal of Social Studies, 7(2), 518–533.