THE STRUCTURE, DEVELOPMENT, AND METHODOLOGY OF SCİENCE İN THE QUR'AN

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 17, 1 - 25, 01.01.2026

Musa Turşak

Öz

The Quran places great importance on knowledge. It sees knowledge as a vital tool for humans to both draw closer to their Creator and benefit society. In the Quran, knowledge is not merely theoretical; it is a value with significant moral and practical dimensions. The relationship between humanity and science is as old as human history, beginning with the Quran’s first command, “read.” This process, which started with humanity being taught the names of things, continues to this day, building on the accumulated knowledge of the past. As the subject of science, humans explore the world around them while also constantly developing theories about their own existence as the object of science.
Although Islamic sciences are based on the Quran and Sunnah, they also place great importance on reasoned thought, which has allowed them to develop significantly. This means that instead of being limited to the literal meanings of texts, there is a deep effort to understand their underlying intentions. For thinkers known as the people of reasoned opinion, the key was not just deciphering the literal word, but unlocking the broader "world of meaning" that the word represents.
The task of determining the place of Islamic sciences in the contemporary world involves both understanding the past and reinterpreting it for the present. Islamic sciences do not merely seek to understand existing knowledge; they also take on the additional role of "making sense" and "reconstructing" this knowledge within a modern context. This two-dimensional approach is a key feature that distinguishes Islamic sciences from other disciplines.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Science , Theology , Doubt , Assumption , Certainty

KUR’AN’DA BİLİMİN MAHİYETİ BAĞLAMINDA İLAHİYAT BİLİMLERİNİN BİLİMLER HİYERAŞİSİNDEKİ KONUMU

Öz

Kur’an-ı Kerim, ilme büyük önem veren bir kitaptır. Kur’an’da bilgi, bilinçli bir varlık olan insanın hem Rabbine yakınlaşması hem de topluma fayda sağlaması için önemli bir araç olarak görülmektedir. Kur’an’da “ilim” yalnızca teorik bir bilgi değil, ahlakî ve pratik boyutları olan bir değer olarak ele alınır. İlk emri “oku” olan Kur’an’da üstün bir varlık olarak nitelendiren insanın bilimle olan ilişkisi insanlık tarihi kadar eskidir. İnsana eşyanın isminin öğretilmesi veya öğrenme yeteneğinin verilmesiyle başlayan bu süreç zamanımıza kadar gelişerek devam etmiştir. Yani bilim, geçmişin birikimi üzerine inşa edilmektedir. Bu bağlamda insan, bilimin öznesi olarak bir yandan etrafını saran varlıkları merak edip keşfederken diğer yandan bilimin konusu ve nesnesi olarak kendi varlığı üzerinde sürekli düşünceler ve teoriler geliştirmektedir.
İslam bilimleri, Kur'an ve sünneti temel kaynaklar olarak kabul etseler de, akıl yürütmeye büyük önem vermiş ve bu doğrultuda gelişmiştir. Bu, metinlerin sadece kelime anlamlarına bağlı kalmak yerine, altında yatan daha derin anlamları ve maksatları anlama çabasını ifade eder. Özellikle "Re'y ehli" olarak bilinen düşünürler için önemli olan, metnin sadece yüzeydeki lafzı değil, o lafzın temsil ettiği geniş "anlam dünyasını" çözebilmektir. Bu, metinleri bağlamı, maksadı ve etkileriyle birlikte ele alarak, onlardan hareketle yeni yorumlar ve anlayışlar geliştirmek anlamına gelir. İslam bilimlerinin çağdaş bilim dünyasındaki yerini belirleme görevi, hem geçmişi anlamayı hem de bu geçmişi günümüzle yeniden yorumlamayı içerir. İslam bilimleri sadece mevcut bilgiyi anlamakla kalmaz, aynı zamanda bu bilgiyi modern bağlamda "anlamlandırma" ve "yeniden kurma" gibi ek bir görev daha üstlenir. Bu iki boyutlu yaklaşım, İslam bilimlerini diğer bilim dallarından ayıran önemli bir özelliktir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Bilim , İlahiyat , Şek , Zan , Yakîn

Teşekkür

Başta dergi editörü hocamız olmak üzere tüm dergi çalışanlarına ve emeği geçenlere teşekkür ederim.

Kaynakça

• Açar, Halilrahman. “Kur’an’ın Bilgisinden Bilgi Bilimine”, (1. Kur’an Haftası Kur’an Sempozyumu 03-05 Şubat 1995, 1. Bs., Ankara, 1995), 267.
• Adıgüzel, Muhammed Sani. “Yunus Emre’nin Meşhur ve Meçhul Bir Şiiri Üzerine Bazı Mülahazalar”, Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı: 28, 2023, 130-151.
• Adıvar, Adnan. Bilim ve Din. İstanbul: Remzi Kitapevi. 1980.
• Aktay, Yasin. “Aklın Sosyolojik Soykütüğü: Soy Akıldan Tarihsel ve Toplumsal Akla Doğru”, Toplum ve Bilim, (1999), 114-140.
• Altın, Mehmet. Dil ve Bağlam Açısından Kur’ân’da Esmâ-i Hüsnâ. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2021.
• Apaydın, H.Yunus "Mütevâtir", TDVİslâmAnsiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Aydın, Mehmet. Din Felsefesi, 5. Baskı. Ankara: Selçuk Yayınları. 1996.
• Bağlı, Hümanur -Timur, Şebnem.“Maddenin Halleri ve Tasarım: Bir Analoji”. 5. Ulusal Tasarım Araştırmaları Konferansı.14-16 Eylül 2022. Orta Doğu Teknik Ünv. Ankara.
• Bilgiz, Musa. Kur’an’da Bilgi - Kavramsal Çerçeve ve Bilgi Türleri, İstanbul: İnsan Yayınları, 2003.
• Bolay, Süleyman Hayri. "Akıl", TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim: 24.02.2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/akil#1
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail.el-Câmiʿu’s-sahîh.nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422/2001.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf. et-Taʿrîfât. İstanbul: 1253.
• Çamdibi, Mahmut. Şahsiyet Terbiyesi ve Gazâlî, 5. Baskı. İstanbul: Çamlıca Yayınları. 2014.
• Demir, Osman. "Yakîn". TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 25.11.2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/yakin
• Düzgün, Şaban Ali. Türkiye’de İlahiyat Fakültelerinin Konumu ve Dini Bilginin Niteliği, “İlahiyat ve Din Bilimlerinin Bilimler Hiyerarşisindeki Yeri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2016.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. nşr. Kemâl Yûsuf el-Hût. Beyrut: 1409/1988.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslam Ebi Hamid. İhyau ulumi’d-din. Dımaşk: Daru’l-Fayha, 2010.
• Gerviyani, Muhsin. İslam Felsefesine Giriş, çev. Hasan Elmas. İstanbul: Birey Yayınları. 1998.
• Gölcük, Şerafettin – Toprak, Süleyman. Kelam. Konya: Tekin Kitabevi. 2016.
• Görmez, Mehmet. Gençliğin Anlam Arayışı. Ankara: Otto Yayınları 2024.
• Gözütok, Şakir. İslam’ın Altın Çağında İlim. İstanbul: Nesil Yayınları, 2016.
• Günay, Hacı Mehmet. "Şüphe". TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim: 23.11.2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/suphe.
• İbn Mace, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. es-Sünen. nşr. M. Mustafâ el-A‘zamî. Riyad: 1403/1983.
• İbn Manzur, Lisânü’l-ʿArab. Kahire: Daru’l-Maarif. 1984.
• İbrahim Mustafa vd., el-Mu’cemi’l-vasit. Kahire: Daru İhyau’t-türas. 1972.
• İsfahânî, Hüseyin b. Muhammed b. Râgıb. el-Müfredât fî ġarîbi’l-Kurʾân.nşr. M. Seyyid Kîlânî. Kahire: 1381/1961.
• İzmirli, İsmail Hakkı. Yeni ilm-i Kelam. Ankara: Ankara Okulu Yayınları. 2013.
• Karakuş, Mehmet. “Akıl ve Duygu İlişkisinde Bir Denge Bulma Çabası: Ebü’l Alâ El-Maarrî’nin Akıl Tasavvuru”.Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi.12/1 (Haziran2025).
• Kuşeyrî, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim. el-Câmiʿu’s-sahîh, “Zikr” 39.
• Kutluer, İlhan. "İlim". TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim: 22.09.2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/ilim
• Levis M’aluf, el-Müncid. Beyrut: Daru’l-Maşrik. 1973.
• Ma’arri, Ebu’l-Ala el-Luzumiyyat, çev. Musa Carullah Bigiyef, sad. ve haz. Nevzat H. Yanık-Ali Utku. İstanbul: Cizgi Kitabevi Yay. 2017.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü ehli’s-sünne. Beyrut: Daru’l-kutubi’l-ilmiye. 2005.
• Mâtürîdî, Ebu Mansur Muhammed b. Muhammed. Tevilatu’l-Kur’an, tah. Muhammed Boynukalın ve Bekir Topaloğlu. İstanbul: Mizan Yayınevi. 2005.
• Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. en-Nüket ve’l-ʿuyûn. Beyrut: Daru’l-kutubi’l-ilmiye, 2010.
• Mazhari, el-Kadi Muhammed Senau’llah. et-Tefsiru’l-Mazhari. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1971.
• Mengüşoğlu, Takiyettin. İnsan Felsefesi. Ankara: Doğubatı Yayınları. 2015.
• Mevdûdî, Ebu’l-A’lâ. Tefhimu’l-Kur’an. İstanbul: İnsan Yayınları. ts.
• Muhammed Fuad Abdulbaki, el-Mu’cemu’l-müfehres li elfazi’l-kur’ani’l-kerim. Beyrut: Daru’l-ma’rife. 2012.
• Mutçalı, Serdar. Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları. 1995.
• Nasr, Seyyid Hüseyin. İslam ve İlim, çev. İlhan Kutluer. İstanbul. 1989.
• Nursî, Said. Sözler. İstanbul: Zehra Yayıncılık. 2006.
• Özdemir, Ahmet. “Kur’an’ı Anlamada Bir Yöntem Önerisi Olarak Kur’an Arkeolosi”, Journal of Islamic Research 30/2 (2019), 278-97.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn et-Taberistânî. Mefâtîhu’l-gayb. nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd. Beyrut: Dâru ihyâi't-türâsi'l-Arabî, 2005.
• Suyutî, Celaleddin Abdurrahman. el-İtkan fi ulumi’l-kur’an. Beyrut: El-Mektebetu’l-Asriye. 2011.
• Suyutî, Celaleddin Abdurrahman. el-Leâli’l-Mesnu’afi Ahadisi’l-Mevdu’a. Beyrut: Daru’l-Ma’rife, 1983.
• Şulul, Cevher. “İslam Felsefesinde İlimlerin Sınıflandırılması Geleneği”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/6 (Mart 2001), 83-93.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-kurʾân. Kahire: Dar Hicr. 2001.
• Tirmizî, Ebu İsa Muhammed b. İsa, Sünenü’t-Tirmizî, tah. Ahmed Muhammed Şakir. Beyrut: Daru’t-Turasi’l-İlmiye, ts.
• Yavuz, Yusuf Şevki "Haber", TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Yavuz, Yusuf Şevki. "İlim". TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim: 12.12.2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/ilim—sifat
• Yazır, Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili Tefsiri. Ankara: Akçağ Yayınları. 2013.
• Yerinde, Adem. Kur’ân-ı Kerim’e Göre Bilimsel Düşüncenin Temelleri, Ağrı İslâmi İlimler Dergisi (AGİİD), 2018 (2), 6.
• Yıldırım, Muhammed Emin. Nebevî Eğitim Modeli Dâru’l-Erkâm. İstanbul: Siyer Yayınları. 2018.
• Yılmaz, İrfan – İhsanoğlu, Hakkı. Yeni Bir Bakış Açısıyla İlim ve Din. İstanbul: Nil Yayınevi. 1998.
• Yurdagür, Metin. "Âfâkî", TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
• Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezzâk el-Bilgrâmî el-Hüseynî. Tâcü’l-ʿarûs.
• Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ʿan hakâikı gavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. Beyrut: Dârü’l-ma‘rife, ts.