Anayasacılık-Demokrasi Geriliminin Polanyi’nin Piyasa-Toplum İkiliği Perspektifinden Okunması

Yıl 2026, Cilt: 30 Sayı: 1, 557 - 611, 27.01.2026

Murat Erdoğan

https://doi.org/10.34246/ahbvuhfd.1793009

Öz

Anayasacılık ile demokrasi arasında bir çelişki, bir gerilim olduğu, bu iki terimin “oksimoron” olduğu anayasa hukuku literatüründe, anayasacılık teriminin önem kazanmaya başladığı İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana varsayılmaktadır. Bu çerçevede anayasacılığın demokrasi üzerinde bir tahdit olarak algılanması ise gelenekseldir. Bu çalışmanın amacı, söz konusu gerilimin anayasacılığın on dokuzuncu yüzyıldan bu yana geçirdiği dönüşümde saklı olduğunu göstermek ve bu iki terimin oksimoron niteliklerinin analizini yapmaktır.
Çalışmanın temel tezi, modern anayasacılığın, özellikle on dokuzuncu yüzyıldan itibaren piyasa sisteminin tesisi ve sürdürülmesinde merkezi bir rol üstlendiğidir. Karl Polanyi’ye göre modern piyasa, kendiliğinden oluşmamış, aksine devlet müdahalesiyle hukuki ve kurumsal olarak inşa edilmiştir. Bu müdahale, emek, toprak ve paranın metalaştırılmasını ve bu üç temel unsurun piyasaya dahil edilmesini sağlamıştır. Polanyi, bu süreci “ikili devinim” olarak tanımlar: Piyasa sistemi toplumu dönüştürürken, toplum da bu yıkıma karşı kendini korumaya çalışır. Bu bağlamda, anayasacılık da dönüşmüştür. On dokuzuncu yüzyılda mülkiyet haklarını mutlak monarklara karşı koruyan anayasacılık, giderek sanayi burjuvazisinin çıkarlarını güvence altına alan bir araç haline gelmiştir. Toplumsal eşitlik talepleriyle anayasal sınırlandırmalar arasında gerilim oluşmuş, demokrasi ile anayasacılık çelişen yönlere savrulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Anayasacılık-demokrasi gerilimi , Polanyi , İkili Devinim , Altın standardı , Neoliberalizm

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Teşekkür

Bu makale, TÜBİTAK BİDEB 2219 Yurtdışı Doktora Sonrası Araştırma Programı kapsamında yapılan araştırmalar sonucunda üretilmiştir. Bu vesileyle TÜBİTAK’a teşekkür ediyoruz.

The Assessment of Tension Between Constitutionalism and Democracy From The Perspective of Polanyi's Market-Society Dichotomy

Öz

Since the Second World War, when the term constitutionalism began to gain importance in constitutional law literature, it has been assumed that there is a contradiction or tempremental relationship between constitutionalism and democracy, and that these two terms are oxymoronic. On this account, constitutionalism is traditionally perceived as a restriction on democracy. The aim of this study is to demonstrate that the aforementioned tension lies within the transformation that constitutionalism has undergone since the nineteenth century and to analyse the oxymoronic nature of these two terms.
The main thesis of this study is that modern constitutionalism, especially since the nineteenth century, has played a central role in the establishment and maintenance of the market system. According to Karl Polanyi, the modern market did not emerge spontaneously, but was legally and institutionally constructed through state intervention. This intervention ensured the commodification of labour, land, and money and their inclusion in the market. Polanyi describes this process as a ‘double movement’: while the market system transforms society, society also tries to protect itself from this destruction. In this context, constitutionalism has also transformed. Constitutionalism, which in the nineteenth century protected property rights against absolute monarchs, gradually became a tool for securing the interests of the industrial bourgeoisie. Tensions arose between demands for social equality and constitutional constraints, and democracy and constitutionalism drifted in conflicting directions.

Anahtar Kelimeler

Constitutionalism-democracy tension , Polanyi , Double movement , Gold standart , Neoliberalism

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Teşekkür

This article was produced as a result of research conducted under the TÜBİTAK BİDEB 2219 Abroad Postdoctoral Research Programme. We would like to take this opportunity to present our gratitudes to TÜBİTAK.

Kaynakça

• Agamben, Giorgio, İstisna Hali, Ayrıntı Yayınları, 2003, (Çevirmen: Atakay, Kemal).
• Alemparte, Benjamin, “Towards a theory of neoliberal constitutionalism: Addressing Chile’s first constitution-making laboratory”, Global Constitutionalism, Vol. 11 , Issue 1 , Mart 2022, s. 83-109. (https://www.cambridge.org/core/journals/global-constitutionalism/article/abs/towards-a-theory-of-neoliberal-constitutionalism-addressing-chiles-first-constitutionmaking-laboratory/AFEC4BE02411DA7466F1F4CE4F578913, Erişim Tarihi: 30.09.2025)
• Anayurt, Ömer, Anayasa Hukuku Genel Esaslar, Seçkin Yayınevi, 7. Baskı, Ankara, Eylül 2024.
• Angın, Cem, “Türkiye’nin İlk Kanun Hükmünde Kararnameleri”, Gazi İktisat ve İşletme Dergisi, C. 6, S. 1, 2020, s. 22-40. (http://dergipark.org.tr/tr/pub/gjeb/article/594689, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Ataay, Faruk, “Neoliberal Reformlar, Devletin Yeniden Yapılandırılması ve Kamu Hizmetlerinde Dönüşüm”, Akdeniz Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C. 15, S. 30, 2015, s. 20-39. (https://dergipark.org.tr/tr/pub/auiibfd/article/359357, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Avcıoğlu, Doğan, Türkiye’nin Düzeni, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1968.
• Bal, Oğuz, “Uluslararası Para Sisteminde Altına Tarihsel Bakış, Rolü ve Günümüz Ekonomilerine Etkileri”, International Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, C. 8, S. 50, 2022, s. 434-444, (https://journalofsocial.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=61782, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Balkin, Jack, “Constitutionalism: For and Against”, Thursday, July 06, 2023, (https://balkin.blogspot.com/2023/07/constitutional-ideology.html, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Bendersky, Josef, “The Expendable Kronjurist: Carl Schmitt and National Socialism, 1933-36”, Journal of Contemporary History, Vol. 14, No. 2 1979, s. 309-328, https://www.jstor.org/stable/260061, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Bonefeld, Werner, The Strong State and the Free Economy, Rowman Littlefield, 2017.
• Bourdieu, Pierre, “The essence of neoliberalism”, Le Monde Diplomatique, Aralık 1998, (The essence of neoliberalism, by Pierre Bourdieu (Le Monde diplomatique - English edition, December 1998) Erişim Tarihi: 25.03.2025.
• Conway, Martin, “The Rise and Fall of Western Europe’s Democratic Age, 1945– 1973”, Contemporary European History, Vol. 13, No. 1, 2004 (https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/rise-and-fall-of-western-europes-democratic-age-19451973/F9C46A30F2135C604DBA6266FFABE5B0, Erişim Tarihi: 30.09.2025.
• Cristi, Renato, Carl Schmitt and Authoritarian Liberalism: Strong State, Free Economy, University of Wales Press, 1998.
• Çağlar, Ünal/Dışkaya, Senem K., “Küreselleşme, Uluslararası Para Sistemi ve Kriz”, İktisat Politikası Araştırmaları Dergisi C. 5, S. 2, 2018, s. 1-24 (https://dergipark.org.tr/en/pub/iuipad/article/449629, Erişim Tarihi: 30.09.2025.)
• Dardot, Pierre/ Laval, Christian, Dünyanın Yeni Aklı: Neoliberal Toplum Üzerine Bir Deneme, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2012.
• Demirli, Aynur/Özdemir, Ali Murat, “Uluslararası Hukuku Dönemselleştirmek: Pozitivist Söylem ve Ötesi”, Uluslararası İlişkiler, C. 16, S. 63, 2019, s. 51-67, https://dergipark.org.tr/tr/pub/uidergisi/article/621306, Erişim Tarihi: 11.01.2026).
• Doğan, İlyas, Sivil Toplum Anlayışı ve Siyasal Sistemler, Barış Platin Yayınevi, Ankara, 2009.
• Duygun, Ahmet Mert, Weimar Cumhuriyeti, V. Cumhuriyet Fransa'sı ve Türkiye Modelleri Işığında 1919'dan 2024'e Anayasacılık, On İki Levha Yayınları, 2024.
• Eichengreen, Barry J., Golden Fetters. The Gold Standard and the Great Depression 1919–1939, Oxford University Press, 1992.
• Erdoğan, Mustafa, Anayasal Demokrasi, Siyasal Kitabevi, 12. Baskı, Ankara, 2015.
• Erdoğan, Mustafa, ‘’Hayek: Tarihin Doğruladığı Adam’’, Liberal Toplum Liberal Siyaset içinde, Siyasal Kitabevi, Ankara, 1993, s. 137-42. (Editör: Erdoğan, Mustafa).
• Erge, Recep Ersel, Anarko Kapitalist Toplum Kurgusu Bağlamında Devletin Sorgulanması, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 2023.
• Eroğlu, İlhan/Ergen, Kubilay, “ABD Doları’nın Hegemonik Gücü ve Geleceği: Türkiye Ekonomisinden Bir Bakış”, Türk Dünyası Araştırmaları, C. 129, S. 254, İstanbul, 2021, s. 107-118, (https://dergipark.org.tr/tr/pub/tda/article/951325, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Everson, Michelle/Joerges, Christian, “Reconfiguring the Politics–Law Relationship in the Integration Project through Conflicts–Law Constitutionalism”, European Law Journal, Vol. 18, No. 5, 2012, s. 644–666, (https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1468-0386.2012.00622.x, Erişim Tarihi: 10.01.2025).
• Faulkner, Neil, Marksist Dünya Tarihi: Neandartallerden Noeliberallere, Yordam Kitap, İstanbul, 2014, (Çevirmen: Öncel, Tuncel).
• Fazi, Thomas, “Karl Polanyi’s failed revolution The liberal world order is collapsing once again”, (https://www.defenddemocracy.press/karl-polanyis-failed-revolution-the-liberal-world-order-is-collapsing-once-again/, Erişim Tarihi: 16.07.2025.)
• Flanz, Gisbert H., XIX Asır Avrupasında Anayasa Hareketleri, Anayasacılık Hareketlerinin Mukayeseli Olarak İncelenmesine Giriş, AÜSBF Yayınları, Ankara, 1956, (Çevirmen: Erder, Necat/Mardin, Şerif/Sinanoğlu, Aydın).
• Fraenkel, Ernst, İkili Devlet: Diktatörlük Teorisine Bir Katkı, İletişim Yayınları, İstanbul, 2020, (Çevirmen: Bora, Tanıl).
• Gökçe, Gülise/Gökçe, Orhan, “Neoliberalizmin Siyasal, Yönetimsel ve Toplumsal Olana Etkileri”, Türk İdare Dergisi, S. 494, 2022, s. 135-157, (https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/1173315/neoliberalizmin-siyasal-yonetimsel-ve-toplumsal-olana-etkileri, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Güder, Mustafa/Atalay, Kürşat, “Devlet, Piyasa ve Toplum: Karl Polanyi ve Friedrich A. Hayek Üzerine Bir İnceleme”, İzmir İktisat Dergisi, C. 37 S. 1, 2022, s. 135-155, (https://dergipark.org.tr/tr/pub/ije/issue/68568/872181, Erişim Tarihi: 30.09.2025.)
• Güzel, Mehmet Nuri, “Dönüştürücü Anayasacılık: Ortaya Çıkışı ve Evrimi”, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, C. 15. S. 59. 2024, s. 205-232, https://dergipark.org.tr/tr/pub/taad/article/1515034, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Hartwell, Max, A History of the Mont Pelerin Society, Liberty Fund, 1995.
• Harvey, David, Neoliberalizmin Kısa Tarihi, Sel Yayınları, İstanbul, 2015, (Çevirmen: Onacak, Aylin).
• Heller, Herman, “Authoritarian Liberalism?” European Law Journal, Vol. 21, No. 3, 2015, s. 295–301, (Almancadan İngilizceye Çeviren: Paulson, Bonnie Litschewski / Paulson, Stanley L./Somek, Alexander), (https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/eulj.12125, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Jessop, Bob, Devlet: Dün, Bugün ve Gelecek, Nika Yayınevi, İstanbul, 2016.
• Joerges, Christian, “Why European legal scholarship should become aware of Karl Polanyi: The Great Transformation and the integration Project”, European Law Open, 2022, Vol. 1, Special Issue 4: Transformative Law of Political Economy in Europe, s. 1067–1079, (https://www.cambridge.org/core/journals/european-law-open/article/why-european-legal-scholarship-should-become-aware-of-karl-polanyi-the-great-transformation-and-the-integration-project/B00FD1945217EEC5D71821B129C51651, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Karadaş, Atıl Buğra, “Anayasalcılık ve Demokrasi Arasındaki İlişki: Sürekli Bir Çatışma mı Simbiyotik Bir Birliktelik mi?” Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, S. 1, 2020, s. 123-152, (https://dergipark.org.tr/tr/pub/ybuhukuk/article/560331, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Kennedy, Duncan, Modern Hukukun Kaderi, Dost Yayınevi, Ankara, 2017, (Çevirmen: Yıldırım Türkyılmaz, A. Zeynep).
• Kitson, Michael, “Slump and Recovery: The UK Experience”, The World Economy and National Economies in the Interwar Slump, Palgrave Macmillian, 2003, s. 88-104, (Editör: Balderston, Theo).
• Loughlin, Martin, Against Constitutionalism, Harvard University Press, 2022.
• Loughlin, Martin/Walker, Neil, “Introduction”, The Paradox of Constitutionalism: Constitutent Power and Constitutional Form, Oxford University Press, 2007, s. 1-8, (Editörler: Loughlin, Martin /Walker, Neil).
• Magness, Phillip W., ““Neoliberalizm” Teriminin Aşağılayıcı Kökenleri”, Sosyal Bilimler Çeviri, (https://www.sosyalbilimler.org/neoliberalizm-teriminin-asagilayici-kokenleri/, Erişim Tarihi: 30.03.2024).
• Mommsen, Hans, The Rise and Fall of Weimar Democracy, University of North Carolina Press 2007.
• Murphy, Walter F., Constitutional Democracy: Creating and Maintaining a Just Political Order, The Johns Hopkins University Press, 2007.
• Neumann, Franz L, “Economics and Politics in the Twentieth Century”, The Democratic and the Authoritarian State içinde, The Free Press 1957.
• Ozansü, Mehmet Cemil, Sunuş Yazısı, Kanunilik ve Meşruiyet içinde, İthaki Yayınları, İstanbul, 2016.
• Önder, Timur, Para Politikası: Araçları, Amaçları ve Türkiye Uygulaması, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Uzmanlık Yeterlik Tezi, Ankara, 2005.
• Özbudun, Ergun, Anayasalcılık ve Demokrasi, Yetkin Yayınları, Ankara, 2019.
• Özbudun, Ergun, Türk Anayasa Hukuku, Yetkin Yayınları, Ankara, 1995.
• Özel, Hüseyin, Piyasa Ütopyası, Bilgesu Yayınları, Ankara, 2009.
• Özenç, Berke, Demokrasiyi ve Anayasayı Korumak: Kelsen Schmitt’e Karşı, İletişim Yayınları, İstanbul, 2022.
• Özenç, Berke, Hukuk Devleti ya da Diktatörlük, 12.05.2023, (https://birikimdergisi.com/guncel/11398/hukuk-devleti-ya-da-diktatorluk, Erişim tarihi: 23.05.2024.)
• Pennock, J. Roland, Liberal Democracy; Its Merits and Prospects, Greenwood Press, 1977.
• Plehwe, Dieter, “Introduction”, The Road From Mont Pèlerin: The Making Of The Neoliberal Thought Collective içinde, Harvard University Press, 2015, (Editörler: Mirowski, Philip/ Plehwe, Dieter).
• Polanyi, Karl, Büyük Dönüşüm: Çağımızın Siyasal ve Ekonomik Kökenleri, İletişim Yayınları, 2013, (Çevimen: Buğra, Ayşe).
• Reinhoudt, Jurgen/Audier, Serge, The Walter Lippmann Colloquium The Birth of Neo-Liberalism, Palgrave Macmillian, 2018.
• Rodrik, Dani, Akıllı Küreselleşme, Küresel Piyasalar, Devlet ve Demokrasi Neden Birlikte Var Olamazlar, Efil Yayınevi, Ankara, 2011, (Çevirmen: Aksu, Burcu).
• Savaş, Vural Fuat, “Uluslararası Ekonomik Anayasal Düzen”, Marmara Üniversitesi Avrupa Araştırmaları Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi, C. 6 S. 1, 1998, s. 149-164, (https://dergipark.org.tr/tr/pub/maruaad/issue/342/1764, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Scheppele, Kim Lane, “Autocratic Legalism”, University of Chicago Law Review, Vol. 15, Issue 2, 2018, s. 545-583, (https://chicagounbound.uchicago.edu/uclrev/vol85/iss2/2/, Erişim Tarihi: 10.01.2026).
• Scheppele, Kim Lane, “Liberalism against Neoliberalism: Resistance to structural adjustment and the fragmentation of the state in Russia and Hungary”, Ethnographies of Liberalism, University of Pennyslvania Press, 2010, s. 44-59, (Editör: Greenhouse, Carol J.)
• Schmitt, Carl, Kanunilik ve Meşruiyet, İthaki Yayınları, İstanbul, 2016 (Çevirmen. Ozansü, Mehmet Cemil).
• Schmitt, Carl, “Liberal Hukuk Devletinin İlkeleri ve Hukuk Devletinde Kanun Kavramı”, Hukuk Devleti, Liberal Bir İlke Siyasi Bir İdeal içinde, Adres Yayınları, 2008, s. 149-166, (Çevirmen: Canatan, Bilal), (Editörler: Çoban, Ali Rıza/Canatan, Bilal/Küçük, Adnan).
• Schmitt, Carl, “Strong State and Sound Economy: An Adress to Business Leaders”, Carl Schmitt and Authoritarian Liberalism: Strong State, Free içinde, University of Wales Press, 1998, s. 212-232, (Almancadan İngilizceye çeviren: Cristi, Renato).
• Stewart, Michael, Keynes Devrimi, Minnetoğlu Yayınları, İstanbul, 1980, (Çevirmen: Baltacıgil, Asım).
• Tanör, Bülent, İki Anayasa, Beta Yayınevi, İstanbul, 1994.
• Williamson, John, “A Short History of the Washington Consensus”, Law and Business Review of the Americas, Vol. 15, No.1, 2009, s. 7-23, (https://scholar.smu.edu/lbra/vol15/iss1/3/, Erişim Tarihi: 30.09.2025).
• Yılmaz, Zülfiye, Karl Polanyi’nin Çift Yönlü Hareket Kuramı Işığında Piyasa ve İnsan Hakları İlişkisinin Aktörleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2011.
• Yılmaz, Zülfiye, “Modern Anayasaların Maddi Özü ve Dönüşen Ekonomi Politiği: Neoliberal Anayasacılıkta Sürekli Krizlere Karşı Düzen Arayışı (Mümkün mü?)”, Cumhuriyet'in Yüzüncü Yılına Kadın Hukukçuların Armağanı: Kamu Hukukunun Temel Sorunları ve Eleştirel Hukuk Çalışmalarına Bir Katkı, İstanbul, 2023, s. 131-158. (Editör: Yılmaz, Zülfiye)
• Zabcı, Filiz, “Yeni Liberal Politikalar ve Sivil Toplum Örgütleri: Dünya Bankasının Çizdiği Yol”, Liberal Reformlar ve Devlet (sempozyum bildirileri kitabı), Ankara: KİGEM Yayını, 2004.