Arap Milliyetçiliğinin Doğuş Seyri

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 2, 487 - 510, 18.08.2025

Tevfik Erdem , Hasan Bozkurt Çelik

https://doi.org/10.26745/ahbvuibfd.1676279

Öz

Bu makale, tarihsel süreçte Arap milliyetçiliğinin gelişim seyrini temel dinamikleriyle ele alıp, Arap milliyetçiliğinin nasıl ve hangi sebeplerden dolayı doğduğu sorusuna cevap aramayı hedeflemektedir. Bu soruya cevap verilirken, Osmanlı Devleti’nin dağılma sürecindeki siyasi ve sosyal gelişmelerin Arap milliyetçiliğinin ortaya çıkmasına yaptığı etkiye odaklanılmaktadır. Literatür taraması ve karşılaştırmalı tarihsel analiz yöntemi ile Arap milli hareketlerindeki aktör ve hedef çeşitliliğinin sonucu olarak farklı Arap milliyetçiliklerinin olduğu da ortaya konulmak istenmektedir. Çalışmanın temel varsayımı, Arap milliyetçiliğinin doğrudan bunu hedeflemese de Şerif Hüseyin öncülüğünde gerçekleşen Arap İsyanı (1916) olarak adlandırılan sürecin sonucu olarak ortaya çıktığıdır. Türk ve Osmanlı karşıtlığı üzerinden kurgulanan Arap isyanının milli bir gerekçeye dayanmaktan yok bölgesel güç elde etme amacıyla, İngiltere’nin desteği ve kışkırtması ile başlayan bir ayaklanma olduğu ancak gizil bir sonuç olarak milli duyguları kabarttığı da açıktır. Bölgecilik ile pan-Arabist politikalar arasındaki fark ve laik ile dini yorumlar arasındaki fark, farklı Arap milliyetçilikleri doğurmuştur. Bunun dışında, Arapların yoğun olarak yaşadığı coğrafyalardaki örneğin Beyrut, Şam, Bağdat gibi şehirlerde millet ve milliyetçiliğin ortaya çıkış seyri tek bir değişkenle açıklanamayacak kadar karmaşık olmakla birlikte orta sınıflaşmayı gösteren aydınların bu milliyetçiliğin oluşmasında diğer milliyetçilikler kadar etkili olduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

Arapçılık , Arap milliyetçiliği , Osmanlı Devleti , Arap Ayaklanması

The Course of the Emergence of Arab Nationalism

Öz

This article aims to analyze the course of development of Arab nationalism in the historical process with its basic dynamics and to seek an answer to the question of how and for what reasons Arab nationalism emerged. In answering this question, it focuses on the impact of political and social developments during the disintegration of the Ottoman Empire on the emergence of Arab nationalism. Through a literature review and comparative historical analysis, it is also aimed to reveal that there are different Arab nationalisms as a result of the diversity of actors and goals in Arab national movements. The basic assumption of the study is that Arab nationalism emerged as a result of the so-called Arab Revolt (1916) led by Sharif Hussein, even though he did not directly aim for it. It is also clear that the Arab revolt, which was constructed on the basis of anti-Turkish and anti-Ottoman sentiments, was not based on a national justification, but was an uprising that started with the support and provocation of Britain in order to gain regional power, but as a latent result, it also inflamed national sentiments. The difference between regionalism and pan-Arabist policies and the difference between secular and religious interpretations gave rise to different Arab nationalisms. Apart from this, although the course of the emergence of nationhood and nationalism in the geographies where Arabs live densely, such as Beirut, Damascus and Baghdad, is too complex to be explained by a single variable, it can be said that intellectuals showing middle classization were as effective as other nationalisms in the formation of this nationalism.

Anahtar Kelimeler

Arabism , Arab nationalism , Ottoman Empire , Arab revolt

Kaynakça

• Antonius, G. (2021). Arap Uyanışı Arap Ulusal Hareketinin Öyküsü. (çev. M. A. Koç, M. Karakuş). Selenge Yayınları.
• Ananymous (1976). Announcement to the Arabs, Sons of Qahtan, (ed. Haim, Sylvia G) in Arab Nationalism An Anthology. University of California Press.
• Azoury, N. (1976). Program of the Leauge of the Arab Fatherland (Paris 1905), (ed. Haim, Sylvia G.) in Arab Nationalism An Anthology. University of California Press.
• Biçer, B. (2024). Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Türk, Arap ve Kürt Milliyetçiliği, Çizgi Kitabevi.
• Roshwald, A. (2013) Nationalism in the Middle East 1876-1945, (ed. John Breuilly) in The History of Nationalism. The Oxford University Press.
• Cleveland, W. L. (2008). Modern Ortadoğu Tarihi. (çev. M. Harmancı). Agora Kitaplığı.
• Cleveland, W. L. (2018). Bir Arap Milliyetçisi Yaratmak. Çev. B. Demiryakan, İstanbul. Siyasi Şeyler.
• Dawn, E. (1998). Osmanlıcılıktan Arapçılığa. (çev. B. Aydın ve T. Temiz). İstanbul. Yöneliş Yayınları.
• Dawn, C.E. (1991). The Origins of Arab Nationalism. (ed. R. Khalidi, M. Muslih and R.S. Simon) in The Origins of Arab Nationalism. Columbia University Press.
• Duri, A.A. (2012). The Historical Formation of The Arab Nation: A Study in Identity and Consciousness. Routledge.
• Fromkin, D. (2023). Barışa Son Veren Barış. (çev. M. Harmancı). Epsilo Yayınları. Goldschmidt, A. ve Davidson, L. (2011). Kısa Orta Doğu Tarihi. (çev. A. Güler). Doruk Yayınları.
• Haddad, M. (1994). The Rise of Arab Nationalism Reconsidered. International Journal of Middle East Studies, Vol. 26, No. 2 (May, 1994), pp. 201-222.
• Haim, S. G. (1976). Introduction. (ed. Haim, Sylvia G.) in Arab Nationalism An Anthology. University of California Press.
• Hayes, J. C. (1995). Milliyetçilik: Bir Din. (çev. M. Çiftkaya), İz Yayınları.
• Hroch, M. (2011). Avrupa’da Milli Uyanış. (çev. A. Özdemir). İletişim Yayınları.
• Kayalı, H. (1998). Jön Türkler ve Araplar: Osmanlıcılık, Erken Arap Milliyetçiliği ve İslamcılık. (çev. Türkan Yöney). Tarih Vakfı Yurt Yayınları
• Kayalı, H. (2018). Jön Türkler ve Araplar 1908-1918. (çev. T. Yöney). İş Bankası Yayınları.
• Hobsbawm, E. J. (2010). Milletler ve Milliyetçilik. (çev. A. E: Pilgir). Ayrıntı Yayınları.
• Kawakibi, A. (1976). The Excellens of the Arabs, (ed. Haim, Sylvia G) in Arab Nationalism An Anthology. University of California Press.
• Khalidi, R. (1991). The Origins of Arab Nationalism: Introduction, (eds Rashid Khalidi, Lisa Anderson, Muhammad Muslih, and Reeva S. Simon) in The Origins of Arab Nationalism. Columbia University Press.
• Kılınçkaya, M. D. (2004). Osmanlı Yönetimindeki Topraklarda Arap Milliyetçiliğinin Doğuşu ve Suriye. Atatürk Kültür ve Dil Tarih Yüksek Kurulu Atatürk Araştırma Merkezi.
• Kral Abdullah (2017). Biz Osmanlı’ya Neden İsyan Ettik? (çev. Halit Özkan). Klasik Yayınları.
• Kramer, M. (2009). Arab Awakening and Islamic Revival The Politics of Ideas in the Middle East. Transaction Publishers.
• Masters, B. (2017). Osmanlı İmparatorluğu’nun Arapları. (çev. F. Coşkun). Doğan Kitap.
• Mears, E. G. (2025). Modern Türkiye’nin Doğuşu 1908-1923. (çev. F. Yılmaz). Dorlion Yayınları.
• Roshwald, A. (2013) Nationalism in the Middle East 1876-1945, (ed. John Breuilly), in The History of Nationalism. The Oxford University Press.
• Smith, A. (2009). Milli Kimlik. (çev. B. S. Şener). İletişim Yayınları.
• Sourdel, D. (2017). Arapların Tarihi. (çev. I. Ergüden). Dost Kitabevi Yayınları.
• Tibi, B. (1998). Arap Milliyetçiliği. (çev. T. Temiz). Yöneliş Yayınları.
• Tutsch, H. E. (1958 ). Arab Unity and Arap Dissensions. in. The Middle East in Transtion, Studies in Comtemporary History. ed. Walter Z. Laqueur, Frederick A. Praeger. New York, pp.12-32.
• Zeine N. (2020). Türk Arap İlişkileri ve Arap Milliyetçiliğinin Doğuşu. (çev. E. Akbaş), Ark Kitap Yayınları.