Tramvayın Hızı ile Kentleşme İlişkisi Üzerine Bir Değerlendirme: İstanbul Örneği (1871-1950)

Yıl 2026, Cilt: 28 Sayı: 1 , 125 - 154 , 20.04.2026

Murat Arısal

https://doi.org/10.26745/ahbvuibfd.1769413

https://izlik.org/JA69LG54HP

Öz

İstanbul’da kara yolu temelli toplu taşıma süreci, 19. yüzyılın son çeyreğinde atlı tramvayların hizmete girmesiyle başlamıştır. Avrupa başkentlerinin çok gerisinde kalmayan bu sistem, Balkan Savaşı’na kadar kesintisiz şekilde faaliyet göstermiştir. 1913 yılında elektrikli tramvayın devreye alınmasıyla birlikte, 1960’lı yılların ortalarına kadar tramvay, kent içi ulaşımda İstanbulluların temel tercihi hâline gelmiştir. Bu dönemde şehir içi hareketlilik büyük ölçüde tramvay sistemi tarafından karşılanmış; kentsel gelişimin yönü, yoğunluğu ve mekânsal formu doğrudan bu ulaşım altyapısı tarafından belirlenmiştir. Tramvayın hızı, kent içindeki erişim süresi ve ulaşım verimliliği üzerinde doğrudan etkili olmuş, böylece modern şehir formunun teşekkülünde belirleyici bir unsur olarak öne çıkmıştır. Bu çalışma, İstanbul’daki tramvay sisteminin dönemsel hızını ve bu hızın kentleşme dinamikleri üzerindeki etkilerini; arşiv belgeleri, ulaşım mühendisliği ve iktisat tarihi perspektiflerinden çok disiplinli bir yaklaşımla ele almaktadır. Elde edilen bulgular, tramvayın hızının yalnızca teknik bir parametre olarak değil, aynı zamanda kentleşmeyi yönlendiren yapısal bir faktör olarak değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tramvay , Tramvay Hızı , Ulaşım Hızı , Kentleşme , Türkiye İktisat Tarihi.

An Assessment of the Relationship Between Tram Speed and Urbanisation: The Case of Istanbul (1871-1961)

https://izlik.org/JA69LG54HP

Öz

The road-based public transport system in Istanbul began in the last quarter of the 19th century with the introduction of horse-drawn trams. This system, which was not far behind those of European capitals, operated continuously until the Balkan War. With the introduction of electric trams in 1913, trams became the primary mode of transportation for Istanbul residents until the mid-1960s. During this period, urban mobility was largely shaped around tram lines; the direction, intensity, and spatial form of urban development were directly determined by this transportation infrastructure. The speed of the tram had a direct impact on travel times and transportation efficiency within the city, thereby emerging as a decisive factor in the formation of the modern urban form. This study examines the historical speed of Istanbul’s tram system and its effects on urbanisation dynamics through a multidisciplinary approach that draws on archival documents, transportation engineering, and economic history perspectives. The findings reveal that tram speed should be evaluated not only as a technical parameter but also as a structural factor guiding urbanisation.

Anahtar Kelimeler

Tram , Speed of Tram , Urbanisation , Economic History of Turkey.

Kaynakça

• İETT Arşiv Belgesi, 7103 02823 056 numaralı belge, 28 Temmuz 1923.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 02822 031 numaralı belge, 3 Ocak 1922.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 02823 0245 numaralı belge, 4 Nisan 1923.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 02823 024 numaralı belge, 19 Kasım 1924.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 03056 083 numaralı belge, 20 Temmuz 1922.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 0697 0832 numaralı belge, 8 Mayıs 1926.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 03472 056 numaralı belge, 11 Ocak 1915.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 03472 062 numaralı belge, 31 Mayıs 1914.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 03534 039 numaralı belge, 5 Kasım 1917.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 03697 074 numaralı belge, 19 Kasım 1927.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 02823 022 numaralı belge, 18 Aralık 1924.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 02823 029 numaralı belge, 10 Kasım 1924.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 02824 018 numaralı belge, 5 Aralık 1926.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 02824 048 numaralı belge, 17 Haziran 1926.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 02823 024 numaralı belge, 17 Kasım 1924.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 02823 007 numaralı belge, 21 Ocak 1925.
• İETT Arşiv Belgesi, 7103 02826 019 numaralı belge, 3 Ocak 1922.
• İETT Arşiv Belgesi, Fatih-Edirnekapı Hattının İnşaatı başlıklı belge, 6 Temmuz 1914.
• Akay, T. (Mayıs 2018). 20. yüzyıl başlarında İstanbul’da otomobil, kazalar ve trafik düzenlemeleri. Kafkas Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitü Dergisi, TAED-62, Erzurum.
• Aksoy, A. ve Açıkbaş, F., Akman, A. (2009). Silahtarağa elektrik santralinin hikâyesi, Ed. Aksoy, A. Silahtarağa elektrik santrali 1910-2004, (2. Baskı). İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Aktan, A. E. Ö. (2006). Kent biçimi-ulaşım etkileşimine ilişkin (tarihsel ve güncel) yaklaşımlar ve İstanbul örneği, (Yayınlanmamış Doktora Tezi). YTÜ, İstanbul.
• Alus, S. M. (1940a, 27 Ocak), Son Posta Gazetesi, Geçmiş Zaman Olur ki, Atlı Tramvaydan Elektrikli Tramvaya.
• Alus, S. M. (1940b, 3 Şubat), Akşam Gazetesi, Eski Günlerde, İstanbul’da Atlı Tramvaylar.
• Arısal, M. (2021). Millileştirme öncesi İstanbul’da ulaşım (1869-1938). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Arısal, M. (2023). Rayında ilerlemeyen modernleşme, İstanbul’da şehir içi ulaşım ve gündelik hayat (1920-1930). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Ayyıldız, Y. (2017). Osmanlı’da Girişimcilik: Ahmet Midhat Efendi Örneği. JASSS, 57, 587-596.
• Behar, C. (1996). Osmanlı İmparatorluğunun ve Türkiye’nin nüfusu 1500-1927. Tarihi İstatistikler Dizisi, Cilt 2, Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara, 71-78.
• Cervero R., Kockelman K. (1997), Travel demand and the 3ds; density, diversity and design. Transpn Res.-D, 2(3), 199-219.
• Çolak, M. (2003). XX. yüzyıl başlarında İstanbul'da trafik ve tramvay. Osmanlı Araştırmaları, 22(22), 177-189.
• Dağ, M. (2024), Adana şehrinin elektrik ve elektrikli tramvay işletme imtiyazı (1909-1950). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 33(1),.351-379.
• Emrence, C. (2001). İstanbul tramvayında sınıf ve kimlik 1871-1922. Toplumsal Tarih Dergisi, 16(93), 6-13.
• Ergin, O. N. (1995). Mecelle-i umur-ı belediyye. İstanbul: İBB Kültür İşler Daire Başkanlığı Yayınları.
• Ölçer, E. (2015). Hane’lerden numaralı ev’lere: osman nuri ergin’den 1927 İstanbul’u bina ve arazi cetvelleri. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları.
• Es, H. F. (1942, 28 Ocak), Akşam Gazetesi, Medeniyet kurbanları, elektrikli tramvayın langa salatalıklarına tesiri.
• Gerçek, H., Şengül, S. (2007, 19-21 Eylül), İstanbul’da yolculuk hareketlerindeki son on yıldaki değişimlerin arazi kullanımı-ulaştırma ilişkisi çerçevesinde değerlendirilmesi, 7.Ulaştırma Kongresi, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
• Geurs Karst T., Wee Bert van. (2004). Accessibility evaluation of land-use and transport strategies: review and research directions. Journal of Transportation Geography, 12, 127–140.
• Kutlu, Ş. (1972). Bu şehr-i İstanbul ki. İstanbul: Milliyet Yayınları.
• Harvey, D. (1989). The condition of postmodernity, Cambridge, Massachusetts: Blackwell Publishers.
• Dekak, S. (1958, Nisan). Otobüsler. İstanbul: İETT Dergisi, Sayı 19.
• Gülersoy, Ç. (1989). Tramvay İstanbul’da. İstanbul Kitaplığı.
• Jane’s Transport Data, Jane’s Urban Transport System (1991). Surrey, United Kingdom, Jane’s Information Group.
• Karataşer, B., Öztürk, S. (2018). Osmanlı Dönemi Ulaşımında Raylı Sistemler Üzerine Bir İnceleme: İstanbul Tramvay Örneği. Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, 7(14), 51-59.
• Karpat, K. (2003). Osmanlı nüfusu (1830-1914) demografik ve sosyal özellikleri. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Koçu, R. E. (1961a, 14 Ağustos). Cumhuriyet Gazetesi, Emektar Tramvay.
• Koçu, R. E. (1961b, 15 Ağustos). Cumhuriyet Gazetesi, Emektar Tramvay.
• Koçu, R. E. (1961c, 16 Ağustos). Cumhuriyet Gazetesi, Emektar Tramvay.
• Koraltürk, M. (2007). Şirket-i hayriye (1851-1945). İstanbul: İDO Yayınları.
• Kuban, D. (2004). İstanbul bir kent tarihi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Langevin, M., Meizonnet, L. (1953). İstanbul yolcu nakliyat işleri etüdü. Tercüme: Saadettin Özil, İstanbul: Hünsütabiat Matbaası.
• Nadir, A. (1921, 29 Aralık). Yarın Gazetesi, İstanbul’da Vesait-i Nakliye.
• Öztürk. (2010). Osmanlı’dan cumhuriyet’e imtiyaz usulü ile yürütülen İstanbul belediye hizmetleri (yap-işlet-devret uygulaması), İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayınları.
• Rasim, A. (1994). Eşkal-i zaman. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Safa, P. (2019), Fatih Harbiye, (80. Baskı). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Sema, S. (1994). Eski İstanbul’dan hatıralar, (1. Baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Son Posta Gazetesi (1941, 23 Şubat). 29 Durak Yeri Kaldırıldı.
• Son Telegraf Gazetesi (1939, 12 Ağustos). Tramvaylar Durmadan İnip Binenler.
• Tekeli, İ. (2009). Toplu eserler 9: istanbul kent içi ulaşımın gelişimi (1927-1985). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Tekeli, İ. (2010). İstanbul ve Ankara için kent içi ulaşım tarihi yazıları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Terem, H. (1939, 10 Nisan). Münakaşa Gazetesi, İstanbul’un Temizliği ve İntizamı, Şehir Hayatında İntizamın Rolü (5).
• Toprak, Z. (1992). Tarihsel nüfusbilim açısından İstanbul’un nüfusu ve toplumsal topoğrafyası, Dünü ve Bugünü ile Toplum ve Ekonomi, 3, 109-120.
• Umumi Nüfus Tahriri (1929), Türkiye Cumhuriyeti Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü, İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
• Ünal, E. (1979). Tramvayları boşuna mı idam ettik? Yıllar Boyu Tarih Dergisi, 2(2), 37-38.
• Vuchic, V.R., (2005). Urban transit: operations, planning and economics, New York, NY: John Wiley & Sons, Wegener M., Fürst F. (1999). Land-use transport ınteraction: state of the art. Dortmund: IRPUD.
• Marmara Üniversitesi Taha Toros Arşivi, Belge No: 01581758010, http://hdl.handle.net/11424/137897.
• TBMM, (16.06.1939). İstanbul Elektrik, Tramvay ve Tünel İdareleri Teşkilat ve Tesisatının İstanbul Belediyesine Devrine Dair Kanun, (3645). https://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc020/kanuntbmmc020/kanuntbmmc02003645.pdf (27).