Türkiye-AB İlişkilerinde Yeni Model Arayışı Stratejik Ortaklık, Gümrük Birliği, Vize Serbestisi

Öz

Türkiye ile Avrupa Birliği (AB) arasındaki ilişkiler, altmış yılı aşkın köklü geçmişine rağmen tam üyelik hedefinden uzaklaşarak stratejik çıkarlar temelinde yeniden şekillenmektedir. 1963 Ankara Anlaşması ile başlayan bütünleşme süreci; mülteci krizi, Doğu Akdeniz’deki enerji rekabeti, Kıbrıs meselesi, demokratikleşme tartışmaları, insan hakları ve hukukun üstünlüğü konularındaki farklılaşmalar nedeniyle çok boyutlu bir durgunluk yaşamaktadır. AB’nin çifte standartlı politikaları ile Türkiye’nin reform sürecindeki yavaşlama, taraflar arasında güven bunalımına yol açmış, üyelik sürecinin inandırıcılığını zedelemiştir. Buna rağmen ekonomik ve güvenlik alanlarında devam eden karşılıklı bağımlılık, ilişkilerin tamamen kopmasını engellemiş; taraflar, stratejik ortaklık, Gümrük Birliği’nin güncellenmesi ve vize serbestisi gibi alanlarda yeni iş birliği modelleri geliştirme arayışına yönelmiştir. Bu çalışma, Türkiye-AB ilişkilerinin geleceğinin tam üyelik paradigmasından uzaklaşarak esnek, çıkar temelli ve çok boyutlu bir stratejik ortaklık modeline dayalı bir zeminde mi ilerleyeceği sorunsalına odaklanmaktadır. Bulgular, AB’nin siyasi koşullara bağlı tutumu ve Türkiye’nin iç siyasal dinamiklerinin, ilişkilerin teknik düzeyde ilerlemesini kısıtladığını; buna karşın enerji arz güvenliği, göç yönetimi, ticaret ve bölgesel güvenlik gibi alanlarda ortak çıkarların iş birliğini kaçınılmaz hale getirdiğini göstermektedir. Sonuç olarak, Türkiye-AB ilişkilerinin sürdürülebilirliği karşılıklı güvenin yeniden tesisine, yapıcı diyalog mekanizmalarının güçlendirilmesine ve reform sürecinin canlandırılmasına bağlıdır. Yeni dönemde, üyelik dışı ancak kurumsallaşmış, çok aktörlü ve karşılıklı faydaya dayalı bir stratejik ortaklık modelinin benimsenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Avrupa Birliği
• Stratejik Ortaklık
• Türkiye-AB İlişkileri.

The Search for a New Model in Turkey-EU Relations Strategic Partnership, Customs Union, Visa Liberalization

Öz

Despite their deep-rooted history spanning over sixty years, relations between Turkey and the European Union (EU) are shifting away from the goal of full membership and being reshaped based on strategic interests. The integration process that began with the 1963 Ankara Agreement is experiencing a multidimensional stagnation due to the refugee crisis, energy competition in the Eastern Mediterranean, the Cyprus issue, democratization debates, and differences on human rights and the rule of law. The EU's double standards and Turkey's slowdown in the reform process have led to a crisis of confidence between the parties and undermined the credibility of the accession process. Nevertheless, continuing mutual dependence in the economic and security spheres has prevented a complete breakdown in relations; the parties have turned to seeking new models of cooperation in areas such as strategic partnership, updating the Customs Union, and visa liberalization. This study focuses on the question of whether the future of Turkey-EU relations will move away from the full membership paradigm and progress on the basis of a flexible, interest-based, and multidimensional strategic partnership model. The findings show that the EU's politically conditional stance and Turkey's internal political dynamics have limited the advancement of relations at the technical level; however, common interests in areas such as energy supply security, migration management, trade, and regional security have made cooperation inevitable. Consequently, the sustainability of Turkey-EU relations depends on reestablishing mutual trust, strengthening constructive dialogue mechanisms, and revitalizing the reform process. In the new era, it is recommended to adopt a non-membership but institutionalized, multi-actor, and mutually beneficial strategic partnership model.

Anahtar Kelimeler

• Turkey
• European Union
• Strategic Partnership
• Türkiye-EU Relations.

Kaynakça

1. AB Başkanlığı (2022, 9 Ağustos). Türkiye-Avrupa Birliği ilişkileri. https://www.ab.gov.tr/4.html adresinden edinilmiştir.
2. Adam, A. ve Moutos, T. (2008). The trade effects of The Eu–Turkey customs Union. World Economy, 31(5), 685-700.
3. Akkemik, K. A. (2011). Customs union and competitiveness of Turkish exports in the EU market: a dynamic shift-share analysis. Global Journal of Emerging Market Economies, 3(2), 247-274.
4. Akman, M. S. (2014). AB-ABD Transatlantik ticaret ve yatırım ortaklığı: Türkiye açısından bir değerlendirme. Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, 13(1), 1-29.
5. Aksu, F. (2018, 18 Nisan). Kıbrıs sorunu. Turkish Greek Relations Forum. http://www.turkishgreek.org/index.php/iki-uelke-arasindaki-temel-sorunlar-ve-taraflarin-yaklasimlari/kibris-sorunu/kibris-sorunu-devam adresinden alınmıştır.
6. Cengiz, C. ve Kurtbağ, Ö. (2015). Türkiye-AB Gümrük Birliğinde yaşanan güncel sorunlar ve bunlara olası çözüm önerileri. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 6(2), 1-33.
7. Çifçi, İ., Uzgören, E., ve Özbek, R. İ. (2018). Gümrük Birliği Anlaşması Türkiye’nin Avrupa Birliğine yakınsamasını sağladı mı?. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 11(4), 106-128.
8. Demirci, N. ve Aydın, L. (2011). Long-Run effects of customs union between European Union and Turkey: Is It Zero-Sum Game. Modern Economy, 02(02), 132-141.

9. Dora, Z. K. (2020). Turkey-EU relations in context of syrian crisis: readmission agreement and visa liberalization. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (32), 100-112.
10. Duodu, S. (2021). European ıdentity and the challenges of Turkish accession to The European Union. The General Assembly Review, 2(1), 1-15.
11. Eren, T. M. (2021). Avrupa ekonomik entegrasyonu ve Avrupa’nın yeşil geleceği. İktisadi Kalkınma Vakfı Yayınları.
12. European Commision [EC]. (2024). Türkiye 2024 Report. SWD (2024) 696 Final. https://l24.im/Ozjmb (15.01.2025).
13. Gürkan, S. (2021). Emotions in parliamentary diplomacy: debating The Armenian Genocide in The European Parliament. Global Affairs, 7(2), 103-122.
14. Hatipler, M. (2011). Türkiye-AB gümrük birliği antlaşması ve antlaşmanın Türkiye ekonomisine etkileri. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 14-32.
15. Ingpraja, A. (2020). Political implications of Turkey – Qatar gas pipeline construction on European Union energy security. Journal of International Studies on Energy Affairs, 1(1), 43-61.
16. İnat, K. (2020, Eylül). Türkiye’nin Doğu Akdeniz politikası: Hedefler, araçlar, yöntemler. Kriter. https://kriterdergi.com/dosya-dogu-akdenizde-ne-oluyor/turkiyenin-dogu-akdeniz-politikasi-hedefler-araclaryontemler adresinden alınmıştır.
17. Kaeding, M. ve Schenuit, F. (2021). The European Parliament’s Perspective on EU–Turkey Relations. W. Reiners ve E. Turhan (Ed.), EU-Turkey Relations: Theories, Institutions, and Policies içinde (pp. 241-264). Londra: Palgrave Macmillan.
18. Kakışım, C. ve Erdoğan, S. (2018). Türkiye-Avrupa Birliği ilişkileri ve 15 Temmuz darbe girişimin ardından yaşanan gelişmeler. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 10(18), 399-420.
19. Kalaycı, C. ve Küçükali, C. (2018). Türkiye Avrupa Birliği ilişkilerinin geleceği: gümrük birliği’nin güncellenmesi. İşletme ve İktisat Çalışmaları Dergisi, 6(3), 13-23.
20. Kaya, A. (2022). AB-Türkiye mülteci mutabakatı: Tampon ülke. TÜSİAD Küresel Siyaset Forumu Makale Dizisi No-2.
21. Ketenci, N. (2017). The Effect of The European Union customs union on the balance of trade in Turkey. Foreign Trade Review, 52(4), 219-232.
22. Kıraç, Z. K. (2025). Avrupa Birliği mali destek programları ve Türkiye'ye verilen girişimcilik hibeleri. O. Yılmaz (Ed.), Sosyal, İnsan ve İdari Bilimlerde Trend Akademik Çalışmalar (pp. 95–111). All Sciences Academy.
23. Kişi, E. (2022). 21. Yüzyılın başında AB, ABD ve Türkiye ilişkilerinin temel açmazı: doğu akdeniz enerji kaynakları. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (12), 1-26.
24. Köse, H. (2022). Türkiye’nin AB’nin serbest ticaret anlaşmalarına uyumda yaşadığı sorunların ve serbest ticaret anlaşması politikası farklılıklarının üçüncü ülke pazarlarına erişimine etkisi. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(43), 27-49.
25. Larson, D., Martín, W., Sahin, S., ve Tsigas, M. (2015). Agricultural policies and trade paths in Turkey. World Economy, 39(8), 1194-1224.
26. Magezi, H. ve Okan, T. (2019). Competitiveness analysis of forest products trade between turkey and european union countries. Turkish Journal of Forestry | Türkiye Ormancılık Dergisi, 366-372.
27. Mercan, S., Bilgin, K., Karadağ, H., ve Ongu, Y. (2023). Academic trends in European Union Studies in Turkey within The framework of Turkey-EU Relations. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 19(76), 53-68.
28. Müftüler-Baç, M. (2021). External differentiated integration: The modalities of Turkey’s opting into The European Union. EUI RSC, 2021/19, Integrating Diversity in the European Union (InDivEU). 1-24. https://hdl.handle.net/1814/70210
29. Nakipoğlu, C. (2021, 11 Şubat). Türkiye’nin AB’ye üyelik sürecine Kıbrıs sorununun etkisi. TUİÇ Akademi. https://www.tuicakademi.org/turkiyenin-avrupa-birligine-uyelik-surecine-kibris-sorununun-etkisi/ adresinden alınmıştır.
30. Neyaptı, B., Taşkın, F., ve Üngör, M. (2007). Has European Customs Union agreement really affected Turkey's trade?. Applied Economics, 39(16), 2121-2132.
31. Saatçioğlu, B. (2022, 1 Ocak). 2021 sona ererken Türkiye-AB ilişkileri üzerine kısa bir değerlendirme. https://www.politikyol.com/2021-sona-ererken-turkiye-ab-iliskileri-uzerine-kisa-bir-degerlendirme/ adresinden alınmıştır.
32. Sartori, N. (2021). EU–Turkey energy dialogue: Moving beyond the accession negotiations framework. W. Reiners ve E. Turhan (Ed.), EU-Turkey Relations: Theories, Institutions, and Policies içinde (pp. 373-393), Londra: Palgrave Macmillan.
33. Saygın, D. ve Erdem, A. D. (2021). Avrupa Birliği’ne katılım sürecinin Türkiye siyasetine yansıması: alternatif örgütler. Uluslararası İlişkiler ve Diplomasi, 4(1), 80-107.
34. Tacar, P. (2015). Ermenilerin soykırımı savını yadsıyanları cezalandırmak veya Türkiye’den tazminat almak amacı ile yaptıkları yargı mücadeleleri. Ermeni Araştırmaları, (50), 395-470.
35. T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı. (2020). Doğu Akdeniz denkleminde stratejik adım: Türkiye-Libya mutabakat. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları.
36. Tekin, F. (2021). Differentiated Integration: An Alternative Conceptualization of EU–Turkey Relations. W. Reiners ve E. Turhan (Ed.), EU-Turkey Relations: Theories, Institutions, and Policies içinde (pp. 157-181), New York: Springer International Publishing.
37. Togan, S. (2015). The EU-Turkey Customs Union: A Model for Future Euro-Med Integration. R. Ayadi, M. Dabrowski, ve L. De Wulf (Ed.), Economic and Social Development of the Southern and Eastern Mediterranean Countries içinde (pp. 37-48.), Berlin: Springer.
38. TRT Haber. (2022, 4 Ekim). Türkiye'den Atina ve AB'ye Libya ile mutabakat tepkisi: Açıklamalarınızın kıymeti yok. https://www.trthaber.com/haber/gundem/turkiyeden-atina-ve-abye-libya-ile-mutabakat-tepkisi-acik lamalarinizin-kiymeti-yok-713408.html adresinden alınmıştır.
39. Tulun, T. E. (2022, 4 Nisan). EU strategic compass for security and defence shows the wrong course at the worst possible time. 1-9. https://osf.io/preprints/osf/nzpw7_v1 adresinden alınmıştır.
40. Ülger, İ. K. (2020, 21 Şubat). AB'nin asıl hedefi Libya'da çözüm değil Akdeniz'de Türkiye’yi sınırlandırmak. https://www.aa.com.tr/tr/analiz/abnin-asil-hedefi-libyada-cozum-degil-akdenizde-turkiye-yi-sinirlandirmak/1740526 adresinden alınmıştır.
41. Yazici, M. ve Islam, M. (2011). Impact of Exchange Rate and Customs Union on Trade Balance at Commodity Level of Turkey With EU (15). Economic Research-Ekonomska Istraživanja, 24(3), 75-85.
42. Yeni Şafak, (2022, 4 Ekim). Türkiye ve Libya arasındaki mutabakat Yunanistan ve AB'yi rahatsız etti. https://www.yenisafak.com/dunya/turkiye-ve-libya-arasindaki-mutabakat-yunanistan-ve-abyi-rahatsiz-etti-3862198 adresinden alınmıştır.
43. Yıldız, E. ve Kurtuluş, F. T. E. (2023). Türkiye’nin vize muafiyeti politikasının analizi. Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 6(1), 23-39.