Examination of Proactive Career Engagement of Special Education Preservice Teachers In Terms of Several Variables

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 4, 2114 - 2130, 15.12.2025

Nurşen Ekinci , Fatma Yıldırım

https://doi.org/10.17240/aibuefd.2025..-1554405

Öz

Special education teachers provide educational services to children with special needs. Proactive career engagement behaviors are believed to assist a successful educational process that considers the unique characteristics and particular needs of each student. Therefore, the aim of this study is to determine the level of proactive career engagement among preservice special education teachers and to examine its relationship with various variables. The research was designed using a survey model. The study group consisted of preservice teachers enrolled in the Department of Special Education at Kazım Karabekir Faculty of Education, Atatürk University, during the 2022–2023 academic year. Participation in the study was voluntary, and data were collected using the Personal Information Form and the Proactive Career Engagement Behaviors Scale. The findings indicate that special education preservice teachers have a high level of proactive career engagement. It was found that proactive career engagement levels significantly differed based on whether participants had previously completed an undergraduate program. According to gender and grade level variables, it was found that Proactive Career Engagement did not show a significant difference. The results of this study are expected to contribute to future research that further explores proactive career engagement levels among both preservice and in-service special education teachers in relation to various demographic and educational variables.

Anahtar Kelimeler

Special Education , Special Education Preservice Teachers , Proactive Behavior , Career Engagement

Özel Eğitim Öğretmen Adaylarının Proaktif Kariyer Adanmışlığının Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi

Öz

Özel eğitime ihtiyaç duyan çocuklar için eğitim hizmetini, özel eğitim öğretmenleri sunmaktadır. Her öğrencinin bireysel farklılıklarını ve özel gereksinimlerini dikkate alarak başarılı bir eğitim süreci yürütmenin yolunun proaktif kariyer adanmışlık davranışlarından geçtiği düşünülmektedir. Bundan dolayı bu araştırmanın amacı, özel eğitim öğretmen adaylarının proaktif kariyer adanmışlık düzeylerini belirlemek ve çeşitli değişkenler ile ilişkisini saptamaktır. Araştırma, tarama modelinde modeli kullanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu 2022-2023 eğitim-öğretim yılı, Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Özel Eğitim Bölümüne devam eden öğretmen adayları oluşturmuştur. Araştırmaya katılım gönüllülük esasına dayalı olup veri toplamak amacıyla Kişisel Bilgi Formu ve Proaktif Kariyer Adanmışlığı Davranışları Ölçeği kullanılmıştır. Araştırmanın sonucuna göre özel eğitim öğretmen adaylarının Proaktif Kariyer Adanmışlığı yüksek düzeydedir. Proaktif Kariyer Adanmışlığının, daha önce bir lisans programından mezun olma değişkenine göre anlamlı düzeyde farklılaştığı sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca Proaktif Kariyer Adanmışlığının, cinsiyet ve sınıf değişkenine göre anlamlı bir farklılık göstermediği saptanmıştır. Araştırma sonucunda elde edilen verilerin, özel eğitim öğretmen adaylarının ve öğretmenlerinin proaktif kariyer adanmışlık düzeyini farklı değişkenler açısından incelenebilecek yeni çalışmalara katkı sağlanması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Özel Eğitim , Özel Eğitim Öğretmen Adayları , Proaktif Davranış , Kariyer Adanmışlığı

Destekleyen Kurum

Bu araştırma TÜBİTAK–2209-A ÜNİVERSİTE ÖĞRENCİLERİ ARAŞTIRMA PROJELERİ DESTEĞİ PROGRAMI tarafından desteklenmektedir.

Kaynakça

• Afat, N. & Çiçek, Ş. (2019). Özel eğitim öğretmenliği lisans programlarındaki öğrencilerin profili ve alana yönelik görüşleri. İZÜ Eğitim Dergisi, 1(1), 68-99. https://dergipark.org.tr/tr/pub/izujed/issue/42924/535627
• Akalın, S. (2016). Zihin Yetersizliği: Tanım, Sınıflama, Yaygınlık ve Nedenler. İbrahim H. Diken & Hatice Bakkaloğlu (Ed.), Zihin Yetersizliği ve Otizm Spektrum Bozukluğu içinde (s. 2-23), Ankara: Pegem Akademi.
• Aksoy, V., & Şafak, P. (2020). 573 sayılı KHK’dan günümüze özel eğitimde eğitsel tanılama ve değerlendirme: Neredeyiz, nereye gitmeliyiz? Turkish Journal of Special Education Research and Practice, 2(1), 47-67. https://doi.org/10.37233/TRSPED.2020.0108
• Alanoğlu, M., & Karabatak, S. (2018). Aday öğretmenlerin proaktif kişilik özellikleri ile örgütsel bağlılıkları arasındaki ilişki. Uluslararası Battalgazi Multidisipliner Çalışmalar Kongresi, Malatya.
• Arslan, M. M., & Eraslan, L. (2003). Yeni eğitim paradigması ve Türk eğitim sisteminde dönüşüm gerekliliği. Milli Eğitim Dergisi, 160 (2).
• Aydemir, H. , Diken, İ., K., Yıkmış, A., Aksoy, V., & Özokçu, O. (2015). Özel eğitim alanında çalışan öğretmenlerin tükenmişlik düzeyleri ve yaşam doyumlarının incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(1), 68-86. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2015.15.0-5000128644
• Bateman, T. S., & Crant, M. J. (1993). The proactive component of organizational behavior: a measure and correlates. Journal of Organizational Behavior, 14(2), 103–118. https://doi.org/10.1002/job.4030140202
• Bayındır, N., & Bolat, E. (2024). Öğretmen adaylarının kariyer planları ve mesleki beceri beklentileri. International Journal of Education and New Approaches, 7(2), 99-111. https://doi.org/10.52974/jena.1555152
• Brown, D. J., Cober, R. T., Kane, K., Levy, P. E., & Shalhoop, J. (2006). Proactive personality and the successful job search: A field investigation with college graduates. Journal of Applied Psychology, 91(3), 717. https://doi.org/10.1037/0021-9010.91.3.717
• Clements, A. J., & Kamau, C. (2017). Understanding students’ motivation towards proactive career behaviours through goal-setting theory and the job demands–resources model. Studies in Higher Education, 43(12), 2279–2293. https://doi.org/10.1080/03075079.2017.1326022
• Covey, R. S. (1998). Etkili insanların 7 alışkanlığı (Çev. Gönül Suveren- Osman Deniz Tekin). İstanbul: Varlık Yayınları.
• Crant, J. M. (2000). Proactive behavior in organizations. Journal of Management, 26(3), 435-462. https://doi.org/10.1177/014920630002600
• Çetin, Ç. (2004). Özel eğitim alanında çalışmakta olan farklı meslek grubundaki eğitimcilerin yaşadığı güçlüklerin belirlenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 5(1) 35-46. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000073
• Darling-Hammond, L. (1999). Teacher quality and student achievement: A Review of State Policy Evidence. Education Policy Analysis Archives, 8(1), 1-44. https://doi.org/10.14507/epaa.v8n1.2000
• Demir, A. H. & Arabacı, İ. B. (2021). Sınıf öğretmenlerinin proaktif kişilik özellikleri ile mesleki yönelim ve kariyer geliştirme arzuları arasındaki ilişki. Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama, 12(23), 1-21. https://dergipark.org.tr/tr/pub/eibd/issue/63474/896546
• Demirtaş, H., Arslan, M., & Güven, D., (2016). Özel eğitim okullarında yönetimsel sorunlar. E- Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(1), 21-49. https://doi.org/10.19160/e-ijer.43400
• Deshler, D., Schumaker, J., Bui, Y., & Vernon, S. (2006). Teaching adolescents with disabilities: Accessing the general education curriculum. Thousand Oaks, CA: Corwin Press.
• Doğanülkü, H. A., & Korkmaz, O. (2023). The role of proactive personality and general self-efficacy in proactive career behavior: A mediation model. International Journal for Educational and Vocational Guidance, https://doi.org/10.1007/s10775-023-09597-9
• Ekiz, D. (2003). Eğitimde araştırma yöntem ve metodlarına giriş: Nitel, nicel ve eleştirel kuram metodojileri. Ankara: Anı Yayıncılık.
• Er, E. & Aydemir, A. (2022). Eğitim fakültesi öğrencilerinin proaktif kişilik özellikleri ile öz kontrol ve akademik mükemmeliyetçilikleri arasındaki ilişkilerin incelenmesi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (12), 409-425. https://doi.org/10.21733/ibad.1005392
• Gencer, E. G. (2022). Özel Eğitim Desteğine İhtiyacı olan Çocuklar. Eğitim İzleme Raporu, İstanbul: Eğitim Reformu Girişimi. https://egitimreformugirisimi.org/wp-content/uploads/2022/12/EIR2022.pdf
• Halıcı Karabatak, S. (2018). Öğretmenlerin proaktif davranış düzeyleri ile beş faktör kişilik özellikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Mecmua, (5), 48-64. https://doi.org/10.32579/mecmua.381993
• Hirschi, A., Freund, P. A., & Herrmann, A. (2014). The career engagement scale: Development and validation of a measure of proactive career behaviors. Journal Of Career Assessment, 22(4), 575-594. https://doi.org/10.1177/1069072713514813
• Ingersoll, R. M.  (2001). Teacher turnover and teacher shortages: An organizational analysis. Journal of American Educational Research, 38(3), 499-534. https://doi.org/10.3102/00028312038003499
• Işıkdoğan Uğurlu, N., & Kayhan, N. (2022). Meslek öncesi ve sırası süreçte özel eğitim personeli iş birliği: özel eğitim öğretmen adaylarının deneyimleri. Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(1), 751-780. https://doi.org/10.29299/kefad.987474
• İhtiyaroğlu, N. , Kılıç, M. B. , Ünsal, Y. & Fidan, M. S. (2023). Öğretmenlerin proaktif kişilik özelliklerinin örgütsel bağlılık ve iş doyumu ile ilişkisi. Dumlupınar Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 7(1) , 77-106. https://dergipark.org.tr/tr/pub/debder/issue/78026/1138413
• Jackson, D., & Tomlinson, M. (2019). Career values and proactive career behaviour among contemporary higher education students. Journal of Education and Work, 32(5), 449–464. https://doi.org/10.1080/13639080.2019.1679730
• Kahn W.A. (1990). Psychological conditions of personal engagement and disengagement at work. Academy of Management Journal, 33, 692–724. https://doi.org/10.2307/256287
• Kaptan, S. (1998). Bilimsel araştırma teknikleri ve istatistik yöntemleri. Ankara: Tek Işık Web Ofset.
• Le, H., Lee, J., Gopalan, N., & Van der Heijden, B. (2024), "Proactive behaviors matter for my job! The roles of career decidedness and career stress in face of VUCA", Career Development International, 29(2), 251-266. https://doi.org/10.1108/CDI-03-2023-0078
• Metin, N. (2018). Özel Gereksinimli Çocuklar. Ankara: Anı Yayıncılık.
• Milli Eğitim Bakanlığı (MEB), (2006). Özel eğitim hizmetleri tanıtım el kitabı, Ankara: MEB Yayınları.
• Milli Eğitim Bakanlığı (MEB), (2014). Çocuk gelişimi ve eğitimi: özel eğitim kurumlarında fiziksel özellikler ve personel. Ankara: MEB Yayınları.
• Milli Eğitim Bakanlığı (MEB), (2022). Millî Eğitim İstatistikleri/Örgün Eğitim 2021/2022, Ankara http://sgb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2022_09/15142558_meb_istatistikleri_orgun_egitim_2021_2022.pdf
• Muslu, A., & Temur, A. (2021). Proaktif kariyer adanmışlığı davranışları ölçeğinin Türkçeye uyarlama ve doğrulayıcı faktör analizi çalışması. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1), 15-28. https://dx.doi.org/10.17336/igusbd.681944
• Mutlu, T., Korkut-Owen JR., F., Özdemir, S., & Ulaş Kılıç, Ö., (2019). Öğretmen adaylarının kariyer planları, yaşadıkları kariyer kararsızlıkları ve bununla baş etme stratejileri. Kariyer Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 2(1), 1-31.
• Oxford Learner’s Dictionaries, (26 Mayıs 2023). https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/
• Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri. M. Bütün ve S. B. Demir (Çev. Ed). Ankara: Pegem Yayıncılık.
• Presbitero, A. (2015). Proactivity in career development of employees: The roles of proactive personality and cognitive complexity. Career Development International, 20(5), 525-538. https://doi.org/10.1108/CDI-03-2015-0043
• Roberts, D. R. & Davenport, T. O. (2002). Job engagement: Why it’s important and how to improve it. Employment Relations Today, 29(3), 21-29. https://doi.org/10.1002/ert.10048
• Sevim, C., & Atasoy, R. (2020). Özel eğitim öğretmenlerinin görüşlerine göre kaynaştırma uygulamalarının değerlendirilmesi. Milli Eğitim Dergisi, 49(228), 215-239. https://doi.org/10.37669/milliegitim.588614
• Sucuoğlu, B. & Kuloğlu N. (1996). Özürlü çocuklarla çalışan öğretmenlerde tükenmişliğin değerlendirilmesi. Türk Psikoloji Dergisi, 10(36), 44-60.
• Tabachnick, B. G. & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics. Boston: Pearson.
• T. C. Anayasası, Kanun No: 2709, Kabul Tarihi: 18.10.1982.
• T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (Ocak 2023). Engelli ve Yaşlı İstatistiki Bülteni, https://www.aile.gov.tr/media/130921/eyhgm_istatistik_bulteni_ocak_23.pdf
• Tuononen, T., Räisänen, M., & Hyytinen, H. (2024) Students’ work experience in relation to their career engagement and metacognitive awareness. Higher Education Research & Development, 43(6), 1399-1415, DOI: 10.1080/07294360.2024.2332251
• TÜİK (10 Nisan 2023), İşgücü İstatistikleri Şubat 2023, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Isgucu-Istatistikleri-Subat-2023-49371
• Tunç, E., & Tunç, M. F. (2022). Rehber öğretmenler ile psikolojik danışman adaylarının kariyer adanmışlıkları ve kariyer kararı pişmanlıkları. Kariyer Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 5(2), 34-50. https://doi.org/10.58501/kpdd.1108991
• Yurtseven Yılmaz, H. (2023). Türkçe öğretmeni adaylarının kariyer planları. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö13), 658-676. https://doi.org/10.29000/rumelide.1379205
• Watt, H. M. G., & Richardson, P. W. (2008). Motivations, perceptions, and aspirations concerning teaching as a career for different types of beginning teachers. Learning and Instruction, 18(5), 408-428. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2008.06.002