Cumhuriyet Dönemi Öğretim Programlarında İlk Okuma ve Yazma Öğretim Süreci

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 138 - 162, 25.03.2026

Büşra Yılmaz , Fahri Kılıç

https://doi.org/10.17240/aibuefd.2026..-1679059

https://izlik.org/JA66CL23XY

Öz

Bu çalışmada, Cumhuriyet’in ilanından günümüze ilk okuma ve yazma öğretim sürecinin gelişimi incelenmiştir. Cumhuriyet'in ilanından günümüze kadar uygulanan Türkçe dersi öğretim programları incelendiğinde, ilk okuma ve yazma öğretimi alanında pek çok iyileştirme ve yaygınlaştırma çalışmalarının yapıldığı görülmektedir. Bu çalışmalardan en dikkat çekeni, yeni Türk harflerinin kabulü ile kendini göstermektedir. Temel dil becerilerinin (okuma, yazma, konuşma, dinleme/izleme) bütüncül bir yaklaşımla ele alındığı ve programların genel amaçlarının büyük ölçüde benzerlik gösterdiği görülmektedir. İlk okuma ve yazma öğretimi sürecinde okuma, yazma, konuşma ve dinleme uygulamalarının eş zamanlı olarak yürütüldüğü, bu süreçte çeşitli materyaller ve metin türlerinin kullanıldığı görülmektedir. Ayrıca değerlendirme aşamasında farklı yöntem ve tekniklere başvurulduğu tespit edilmiştir. İlk okuma ve yazma öğretim sürecinde kullanılan cümle temelli okuma ve yazma yöntemi ile ses esaslı okuma ve yazma öğretim yöntemi, zaman içinde farklı uygulamalara tabi tutulmuştur. Bu yöntemlerin seçiminde Türk dilinin yapısına ve özelliklerine uygunluk ile öğretim tekniklerindeki yeniliklerin göz önünde bulundurulmasının önemi açıkça ortaya çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İlk Okuma ve Yazma Öğretimi , Okuma , Yazma , Türkçe Öğretimi , Cumhuriyet Dönemi

First Reading and Writing Teaching Process in the Republican Period

https://izlik.org/JA66CL23XY

Öz

This study aims to examine the development of the first reading and writing teaching process from the proclamation of the Republic to the present day. A review of the Turkish curricula implemented during this period reveals that numerous improvement and dissemination studies have been conducted in the field of teaching first reading and writing. Among these efforts, the most significant is the adoption of the new Turkish letters. It is observed that the basic language skills (reading, writing, speaking, listening/watching) are addressed through a holistic approach, and that the general objectives of the programs are largely similar. Furthermore, it is seen that reading, writing, speaking, and listening practices are carried out simultaneously during the teaching of first reading and writing, with various materials and text types employed throughout the process. In addition, different methods and techniques have been used in the evaluation phase. The sentence-based reading and writing method and the sound-based reading and writing teaching method, both used in the first reading and writing teaching process, have undergone different applications over time. It is clearly evident that the selection of these methods should take into account the structural characteristics of the Turkish language as well as innovations in teaching techniques.

Anahtar Kelimeler

First Reading and Writing Teaching , Reading , Writing , Turkish Teaching , Republican Period

Kaynakça

• Akbayır, S. (2006). Türkçe öğretim programı. İlköğretim Programları. Ankara: Pegem A Yayıncılık.
• Akyol, H. (2010). Yeni programa uygun Türkçe öğretim yöntemleri (3. Baskı). Ankara: Pegem Akademi.
• Alp, H. (2009). Tevhid-i Tedrisat'tan harf inkılabına Türkiye’de ilköğretim (1. Baskı). Ankara: Nobel Bilimsel Eserler
• Altunhan, Y., Kırnık, D., & Özkul, R. (2022). Çoklu ortam materyallerinin ilkokuma ve yazma sürecine etkilerine ilişkin öğretmen görüşleri. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(2), 929-950.
• Arslan, M. (2000). Cumhuriyet dönemi ilköğretim programları ve belli başlı özellikleri. Milli Eğitim Dergisi, 146(01.12), 2008.
• Aslan, M., & Altunova, N. (2019). Birinci sınıf Türkçe (ilk okuma yazma) öğretim programının değerlendirilmesi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (32), 31-75.
• Aslan, M. ve Atik, U. (2018). 2015 ve 2017 ilkokul Türkçe dersi öğretim programı kazanımlarının revize edilmiş Bloom Taksonomisine göre incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(1), 528-547.
• Atik, S. & Aykaç, N. (2017). 2009 ve 2015 Türkçe öğretim programlarının eğitim programı ögeleri açısından değerlendirilmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(3), 586-605.
• Aydın, E. (2017). Türkçe dersi öğretim programlarının (2015 VE 2017) değerlendirilmesi. Electronic Turkish Studies, 12(28).
• Aydın, Y., & Sadioğlu, Ö. (2018). Cumhuriyet’ten günümüze (1923-2017) ilkokul Türkçe öğretim programlarında dil bilgisi ve imla. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 6(4), 1091-1111.
• Aykaç, N. (2006). Eğitim programı ve program geliştirme. (Ed: N. Aykaç ve H. Aydın), Öğrenme ve öğretme sürecinde planlama ve uygulama. Ankara: Naturel Yayınları. s. 29-70.
• Balcı, A., Coşkun, E., & Tamer, M. (2012). Cumhuriyet dönemi Türkçe dersi öğretim programlarının genel amaçları bakımından değerlendirilmesi. Dil ve Edebiyat Eğitimi Dergisi, 1(1), 1-13.
• Baş, Ö. (2006). Ses temelli cümle yöntemi ve bitişik eğik yazıyla okuma yazma öğretiminde alternatif harf sıralaması. Uluslararası Sınıf Öğretmenliği Kongresi Bildiri Kitabı (ss. 215-224). Ankara: Kök Yayıncılık.
• Bay, Y. (2010). Ses temelli cümle yöntemiyle ilk okuma-yazma öğretiminin değerlendirilmesi. Kuramsal Eğitimbilim, 3(1), 164-181.
• Bayburtlu, Y. S. (2015). 2015 Türkçe dersi öğretim programı ve 2006 Türkçe dersi öğretim programının değerlendirilmesi. Electronic Turkish Studies, 10(15), 137- 158.
• Bilir, A. (2005). İlköğretim birinci sınıf öğrencilerinin özellikleri ve ilk okuma yazma öğretimi. Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 38(1), 87-100.
• Canbulat, A. N. K. (2013). Ses temelli cümle yöntemi ile ilk okuma yazma öğretiminde anlamlı okumayı etkileyen unsurlar. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 3(2), 173-191.
• Coşkun, E., & Taş, S. (2008). Ders kitaplarına metin seçimi açısından Türkçe öğretim programlarının değerlendirilmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(10), 59-74.
• Coşkun, İ., Taşkaya, S. M., & Bal, T. (2013). Sınıf öğretmenlerinin Türkçe dersinde ölçme değerlendirme yöntemi olarak dikte çalışmasından yararlanma durumları. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(2), 1-16.
• Çetinkaya, S. (2021). Sınıf öğretmenleri anlatıyor: İlkokuma yazma öğretimi. Ondokuz Mayis University Journal of Education Faculty, 40(1), 80-106.
• Demir, O. (2015). Geçmişten günümüze Türkçe öğretim programlarının konuşma becerisi bakımından değerlendirilmesi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(1), 295-306.
• Duman, B. (2004). İlköğretim Türkçe programının etkililiğinin değerlendirilmesi (Konya ve Muğla örneklerinin karşılaştırılması). Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 2(1), 85-108.
• Güngör Yereyıkılmaz, F. (2021). Türkçe dersi öğretim programı (Ed., M. Gültekin). Pegem Akademi.
• Girgin, Y. (2011). Cumhuriyet dönemi (1929-1930, 1949, 1981) ortaokul Türkçe öğretimi programlarının içerik, genel ve özel amaçlarıyla karşılaştırmalı gelişim düzeyi. Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 2(1), 11-26.
• Gülcü, N. (2018). Atatürk döneminde Türk Akdeniz'de çıkan “Yeni İlkokul Programı Tatbikatı” başlıklı yazıların incelenmesi. OPUS International Journal of Society Researches, 9(16), 1733-1749.
• Güneş, F., Uysal, H., & Taç, İ. (2016). İlkokuma Yazma öğretimi süreci: Öğretmenim bana okuma yazmayı öğretir misin?. Eğitim Kuram ve Uygulama Araştırmaları Dergisi, 2(2), 23-33.
• Göğüş, B. (1971). Anadili olarak Türkçe’nin öğretimine tarihsel bir bakış. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 18, 123-154.
• Gözütok, F. D. (2003). Türkiye’de program geliştirme çalışmaları. Milli Eğitim Dergisi, 160(1), 90-102.
• Kalaycı, N., & Yıldırım, N. (2020). Türkçe dersi öğretim programlarının karşılaştırmalı analizi (2009-2017-2019). Trakya Eğitim Dergisi, 10(1), 238-262.
• Karadağ, Ö. & Kurudayıoğlu, M. (2010). 2005 Türkçe programına göre hazırlanmış ilköğretim birinci kademe Türkçe ders kitaplarının kelime hazinesi. Türklük Bilimi Araştırmaları, 27(27), 423-436.
• Karasar, N. (2018). Bilimsel araştırma yöntemi (Otuz üçüncü basım). Ankara: Nobel Yayıncılık.
• Kocayiğit, A., & Aykaç, N. (2019). İlkokul Türkçe öğretim programının eğitim programı ögeleri açısından değerlendirilmesi (1923-2017). Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(44), 251-279.
• Kolaç, E. (2009). İlköğretim Türkçe ders kitaplarında yer alan metinlerin tür açısından değerlendirilmesi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 6(1), 594-626.
• Kurudayıoğlu, M. & Çetin, Ö. (2015) Temel beceriler ve Türkçe öğretimi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 3(3), 1-19.
• Kurudayıoğlu, M., & Soysal, T. (2016). Cumhuriyet dönemi ilkokul Türkçe dersi öğretim programlarının söz varlığının geliştirilmesi açısından incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 4(4), 559-598.
• Kültür Bakanlığı. (1936). İlkokul programı. İstanbul: Devlet Basımevi.
• Maarif Vekâleti. (1924). İlk mekteplerin müfredat programı. İstanbul: Matbaa-i Amire.
• MEB. (1948). İlkokul programı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• MEB. (1968). İlkokul programı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• MEB. (1981). İlköğretim okulları Türkçe programı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• MEB. (1997). İlköğretim okulu Türkçe dersi öğretim programı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• MEB. (2005). İlköğretim Türkçe dersi öğretim programı. Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
• MEB. (2015). Türkçe dersi (1-8. sınıflar) öğretim programı. Ankara: MEB Yayınları.
• MEB. (2018). Türkçe dersi (1-8. sınıflar) öğretim programı. Ankara: MEB Yayınları.
• MEB. (2024). İlkokul Türkçe dersi öğretim programı. MEB Temel Eğitim Genel Müdürlüğü
• Oğuzkan, T., Öz, M. F., Demiray, K., & Özdemir, E. (1972). İlkokuma öğretmen kılavuzu. Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
• Özenç, E. G. (2015). 2015 ile 2017 ilkokul Türkçe öğretim programının karşılaştırılmalı olarak değerlendirilmesi. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 4(2), 38-50.
• Sağlam, F. (2011). Türkçe dersinde kullanılan ölçme-değerlendirme yöntem ve tekniklerine yönelik öğretmen görüşleri [Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi].
• Sulak, S. E. (2009). İlköğretim okulları 1-5. sınıf Türkçe ders kitaplarında yer alan metinlerin türlerine göre yapılarının değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi].
• Şahin, D., & Bayramoğlu, C. D. (2016). 2015 Türkçe öğretim programının metin tür ve tema seçimi bakımından değerlendirilmesi. Turkish Studies (Elektronik), 11(3), 2095-2130.
• Şahin, F., & Çakır, R. (2018). Çoklu ortam materyallerinin okuma-yazma güçlüğü çeken öğrencilerin okuma yazma becerileri üzerinde etkisi. Journal of Instructional Technologies and Teacher Education, 7(2), 75-90.
• Şen, M. (2023). Türkçe dersi programlarının gelişimi (Ed., G. Batdal Karaduman). Pegem Akademi.
• Temizyürek, F. & Balcı, A. (2021). Cumhuriyet dönemi ilköğretim okulları Türkçe programları (3. Basım). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık
• Tok, Ş., Tok, T. N., & Mazı, Ö. A. (2008). İlkokuma yazma öğretiminde çözümleme ve ses temelli cümle yöntemlerinin değerlendirilmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 53(53), 123-144.
• Türe, G. (2021). Dijital dünyanın okuma ve yazma becerileri üzerindeki etkisi. Uluslararası Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi Dergisi, 4(2), 165-184.
• Ulubey, Ö., & Aykaç, N. (2017). Türkiye Cumhuriyetin ilanından 2005’e eğitim felsefelerinin ilkokul programlarına yansıması. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(3), 1173-1202.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2008). Nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Yıldız, S. (2010). İlkokuma yazma öğretiminde çoklu ortam uygulamalarının okuma becerisi üzerinde etkililiği. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(2), 31-63.
• Yılmaz, M., & Korkmaz, C. (2016). İlköğretim 1-5. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin tür ve tema açısından incelenmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(36).