Administrator-Teacher Opinions on Peer Bullying in Secondary Education Institutions as an Educational Problem and Solutions

Öz

The aim of this study is to identify the causes of peer bullying and to propose solution suggestions based on the opinions of educators (teachers and administrators) working in secondary education institutions. The study was designed using the phenomenological pattern, one of the qualitative research designs. The study group consists of 12 educators working in secondary schools affiliated with the Ministry of National Education in the Merzifon district of Amasya province during the 2023–2024 academic year. Participants were selected through purposive sampling using the homogeneous sampling technique. The data were collected using a semi-structured interview form consisting of 9 questions, developed with expert input, and analyzed through descriptive analysis. According to the participants, the causes of peer bullying stem primarily from school administration, teachers, students, parents, social media, socio-cultural conditions, and economic factors. Participants proposed solutions such as guidance and awareness-raising activities, cooperation with parents, encouraging participation in social activities, addressing student-related problems, effective communication, developing empathy, peer mediation, fostering self-esteem, conscious use of social media, avoiding discriminatory discourse, family education programs, and vocational training. According to the views of teachers and administrators, to prevent peer bullying in schools, increased attention should be given to the rising cases of bullying, necessary precautions must be taken, and the awareness of all stakeholders should be enhanced.

Anahtar Kelimeler

• Peer Bullying
• Educational Problem
• Teachers’ Opinions
• Bullying.

Bir Eğitim Sorunsalı Olarak Ortaöğretim Kurumlarındaki Akran Zorbalığına İlişkin Yönetici-Öğretmen Görüşleri ve Çözüm Önerileri

Öz

Araştırmanın amacı, ortaöğretim kurumlarında görev yapan eğitimcilerin (öğretmen ve yönetici) görüşleri doğrultusunda akran zorbalığının nedenlerini belirleyerek bunlara yönelik çözüm önerilerini ortaya koymaktır. Araştırma, nitel araştırma desenlerinden olgubilim deseniyle desenlenmiştir. Çalışma grubu, amaçlı örnekleme yöntemi doğrultusunda homojen örnekleme tekniğiyle belirlenen ve 2023-2024 eğitim öğretim döneminde Amasya ili Merzifon ilçesinde Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlı ortaöğretim kurumlarında görev yapan 12 eğitimciden oluşmaktadır. Veriler, uzman görüşleri alınarak hazırlanan 9 soruluk yarı yapılandırılmış görüşme formu yardımıyla toplanmış ve betimsel analiz tekniğiyle çözümlenmiştir. Katılımcılar, akran zorbalığının nedenlerini sırasıyla; okul yönetiminden, öğretmenlerden, öğrencilerden, velilerden, sosyal medyadan, sosyo-kültürel durumdan ve ekonomiden kaynaklı sorunlar şeklinde belirtilmiştir. Katılımcılar, çözüm önerilerini; rehberlik-bilinçlendirme, velilerle iş birliği yapma, sosyal faaliyetlere teşvik etme, öğrenci sorunlarına eğilme, etkili iletişim kurma, empati kurma, akran arabuluculuğu, öz saygı gelişimi, sosyal medyanın bilinçli kullanımı, ayrıştırıcı söylem kullanmama, aile eğitimleri, meslek edindirme vb. şeklinde sıralamıştır. Öğretmen ve yönetici görüşlerine göre okullarda akran zorbalığının önlenmesi için artan akran zorbalığına gereken önem verilmeli, gerekli tedbirler alınmalı, paydaşların farkındalıkları artırılmalıdır.

Anahtar Kelimeler

• Akran Zorbalığı
• Eğitim Sorunu
• Öğretmen Görüşleri
• Zorbalık.

Kaynakça

1. Ademiluyi, A., Li, C., & Park, A. (2022). Implications and preventions of cyberbullying and social exclusion in social media: systematic review. JMIR formative research, 6(1), e30286. DOI: 10.2196/30286
2. Akgün, S. (2005). Akran zorbalığının anne-baba tutumları ve anne-baba ergen ilişkisi açısından değerlendirilmesi. (Yayın No. 159978) [Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
3. Akpınar, A., & Akpınar, A. (2022). İlköğretim okullarında akran zorbalığına dair öğretmen görüşleri. Mustafa Kemal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(9), 215-231.
4. Aksoy, G. (2019). Okullarda yaşanan akran zorbalığının nedenlerine ve müdahale yöntemlerine ilişkin okul yöneticileri ve öğretmenlerin görüşleri (Yayın No. 552440) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
5. Aldrup, K., Carstensen, B., & Klusmann, U. (2022). Is empathy the key to effective teaching? A systematic review of it’s association with teacher-student interactions and student outcomes. Educational Psychology Review, 34(3), 1177–1216. https://doi.org/10.1007/s10648-021-09649-y
6. Altun, F., Karahan, D., Yavrutürk, A. R. & Köse, N. (2022). Lise öğretmenlerinin ve öğrencilerinin zorbalık algılarının incelenmesi. Mavi Atlas, 10(1), 151-181. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1063630
7. Arastaman, G., Öztürk Fidan, İ., & Fidan, T. (2018). Nitel araştırmalarda geçerlik ve güvenirlik: Kuramsal bir inceleme. YYÜ Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(1), 37-75.
8. Arnarsson, A., Nygren, J., Nyholm, M., Torsheim, T., Augustine, L., Bjereld, Y., Markkanen, I., Schnohr, C. W., Rasmussen, M., Nielsen, L., & Bendtsen, P. (2020). Cyberbullying and traditional bullying among Nordic adolescents and their impact on life satisfaction. Scand J Public Health,48(5), 502-510. DOI: 10.1177/1403494818817411

9. Arslan, S., & Savaşer, S. (2009). Akran zorbalığını önlemede okul hemşiresinin rolü. Maltepe Üniversitesi Hemşirelik Bilim ve Sanatı Dergisi, 2, 118-123.
10. Aslan, M., & Polat, M. O. (2023). Tüm boyutlarıyla akran zorbalığı. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 43-82.
11. Atamtürk, M. S. (2019). Türk ve Suriyeli çocuklarda benlik saygısı, akran zorbalığı ve sosyal destek (Yayın No: 587039) [Yüksek lisans tezi, Nişantaşı Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
12. Avcı, R. (2006). Şiddet davranışı gösteren ve göstermeyen ergenlerin ailelerinin aile işlevleri, öfke ve öfke ifade tarzları açısından incelenmesi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Çukurova Üniversitesi.
13. Ayas, T., & Pişkin, M. (2011). Lise öğrencileri arasındaki zorbalık olaylarının cinsiyet, sınıf düzeyi ve okul türü bakımından incelenmesi. İlköğretim Online, 10(2), 550-568. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ilkonline/issue/8592/106821
14. Ayran, G., & Çelebioğlu, A. (2018). Ergenlerde akran zorbalığı ile büyümenin çocuk yetiştirme tutumu arasındaki ilişkinin belirlenmesi. Researcher: Social Science Studies, 6(3), 129–140.
15. Bakır, G., & Elma, C. (2023). Ortaokullarda okul zorbalığını önleme politikaları: Okul yöneticilerinin görüşlerine dayalı bir inceleme. SMART Journal, 9(70), 3357-3371.
16. Baloğlu, İ., Sarıkaya, F., Ayılmazdır, B., & Kalkan Baloğlu, S. (2023). Temel eğitimde akran zorbalığına yönelik okul yöneticisi ve öğretmen görüşleri. Ulusal Eğitim Dergisi, 3(5), 794–813.
17. Baş, E., & Özeren, G. S. (2021). Ortaöğretimde akran zorbalığı, zorba/mağdur olmayı etkileyen kişisel ve çevresel unsurlar. International Social Sciences Studies Journal, 7(86), 3419-3430.
18. Batdı, V. (2021). Nitel verilerin toplanması ve analizi. B. Çetin, M. İlhan & M. G. Şahin (Eds.), Eğitimde araştırma yöntemleri: Temel kavramlar, ilkeler ve süreçler içinde (1. baskı, s. 201-228). Pegem Akademi Yayınları.
19. Bauman, S., & Del Rio, A. (2005). Knowledge and beliefs about bullying in schools. School Psychology International, 26(4), 428–442.
20. Bayar, A., & Balcı, M. (2023). Okul rehber öğretmenlerinin bakış açısından akran zorbalığı ve çözüm yolları. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 10(4), 87-105
21. Besag, V. E. (1993). Bullies and victims in schools (3th published). Philadelphia Open University Press.
22. Borgen, N. T., Olweus, D., Kirkeboen, L. J., Breivik, K., Solberg, M. E., Frones, I., Cross, D., & Raaum, O. (2021). The potential of anti-bullying efforts to prevent academic failure and youth crime. A case using the Olweus bullying prevention program (OBPP). Prevention Science: Official Journal of the Society for Prevention Research, 22(8), 1147–1158. https://doi-org.lproxy.yeditepe.edu.tr/10.1007/s11121-021-01254-3.
23. Buluç, B. (2005). Televizyonlarda yer alan şiddet içeren programların okulda şiddete etkisi ve şiddet önleme amacıyla okul yöneticilerinin alabileceği önlemler. Mesleki Eğitim Dergisi, 7(14), 44-73.
24. Burger, C., Strohmeier, D., & Kollerová, L. (2022). Öğretmenler zorbalıkta fark yaratabilir: Öğretmen müdahalelerinin öğrencilerin zaman içinde zorba, kurban, zorba-kurban veya savunucu rollerini benimsemeleri üzerindeki etkileri. Gençlik ve Ergenlik Dergisi, 51(12), 2312–2327. https://doi.org/10.1007/s10964- 022-01674-6
25. Chai, L., Xue, J., & Han, Z. (2020). Excessive weight and academic performance among Chinese children and adolescents: Assessing the mediating effects of bullying victimization and self-rated health and life satisfaction, Children and Youth Services Review, 119, 105586. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.105586
26. Chrysanthou, G. M., & Vasilakis, C. (2020). Protecting the mental health of future adults: Disentangling the determinants of adolescent bullying victimisation. Social Science & Medicine, 253, 112942. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2020.112942
27. Corbin, J., & Strauss, A. (2015). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (4th ed.). Sage.
28. Cornell, D. G., & Lacey, A. (2013). The impact of teasing and bullying on schoolwide academic performance. Journal of Applied School Psychology, 29(3), 262-283. DOI:10.1080/15377903.2013.806883.
29. Creswell, J. W. (2009). Research design: Qualitative, quantitative and mixed methods approaches (3rd ed.). Sage.
30. Çankaya, İ. (2011). İlköğretimde akran zorbalığı. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(1), 88-92.
31. Çarkıt, E. & Bacanlı, F. (2020). Okullarda akran zorbalığı: Öğretmen görüşlerine göre nitel bir çalışma. OPUS-Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 15(24), 2545-2583.
32. Çetin, B., Peker, A., Eroğlu, Y., & Çitemel, N. (2011). Interpersonal cognitive distortions as a predictor ofcyber victimization and bullying: A preliminary report in adolescents. International Online Journal of Educational Sciences, 3(3), 1064-80.
33. Çetin, E. (2024). Algılanan sosyal desteğin akran zorbalığı mağduriyeti etkisinde boyun eğici davranışların aracı rolü. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(3), 262-276.
34. Çubukçu, Z., & Dönmez, A. (2012). İlköğretim okul yöneticilerinin şiddet türlerine yönelik görüşleri ve şiddetle başa çıkma yöntemleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi Dergisi, 18(1), 37-64.
35. Dempsey, A. G., Sulkowski, M. L., Nichols, R., & Storch, E. A. (2009). Differences between peer victimization in cyber and physical settings and associated psychosocial adjustment in early adolescence. Psychology in the Schools, 46(10), 962-972.
36. Denzin, N. K. (2009). The research act: A theoretical introduction to sociological methods (1st ed.) Routledge.
37. Donoghue, C., & Pascoe, C. J. (2023). A sociology of bullying: Placing youth aggression in social context. Sociology Compass, 17(4), e13071. https://doi.org/10.1111/soc4.13071
38. Due, P., Holstein, B. E., Lynch, J., Diderichsen, F., Gabhain, S. N., Scheidt, P., & Currie, C. (2005). Bullying and symptoms among school-aged children: international comparative cross sectional study in 28 countries. European journal of public health, 15(2), 128-132. https://doi.org/10.1093/eurpub/cki105
39. Elliott, M. (1997). 101 Ways of dealing with bullying (1st ed.). Hodder Childrens's Book.
40. Erdur-Baker, Ö., & Kavşut, F. (2007). Akran zorbalığının yeni yüzü: Siber zorbalık. Eurasian Journal of Educational Research (EJER), (27), 31-42.
41. Ergül Topçu, A. (2018). Okullarda akran zorbalığının yaygınlığı ve doğası üzerine bir derleme. Kriz Dergisi, 26(2)- 34-43. DOI: 10.1501/Kriz_0000000362.
42. Evgin, D., & Bayat, M. (2020). The Effect of Behavioral System Model Based Nursing Intervention on Adolescent Bullying. Florence Nightingale journal of nursing (Online), 28(1), 71-82. https://doi.org/10.5152/FNJN.2020.18061
43. Farrington, D. P. (1993). Understanding and preventing bullying. Chicago Journals, 17(1), 381-458.
44. Fekkes, M., Pijpers, F. I., & Verloove-Vanhorick, S. P. (2005). Bullying: Who does what, when and where? Involvement of children, teachers and parents in bullying behavior. Health Education Research, 20(1), 81-91.
45. Furniss, C. (2000). Bullying in schools: It’s not a crime - is it. Education and The Law, 12(1), 9-29.
46. Genç, G. (2007). Genel liselerde akran zorbalığı ve yönetimi (Tez No. 226994) [Doktora tezi, İnönü Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
47. Gezer, M. (2021). Örneklem seçimi ve örnekleme yöntemleri. B. Çetin, M. İlhan & M. G. Şahin (Eds.), Eğitimde araştırma yöntemleri: Temel kavramlar, ilkeler ve süreçler içinde (1. baskı, s. 133-159). Pegem Akademi Yayınları.
48. Glover, D., Gough, G., Johnson, M., & Cartwright, N. (2000). Bullying in 25 secondary schools: Incidence, impact and intervention. Educational Research, 42, 141-156. https://doi.org/10.1080/001318800363782
49. Gökkaya, F., & Tekinsav Sütcü, S. (2018). Ortaokul öğrencilerinin zorbalık eğilimi ile empati düzeyleri arasındaki ilişkide aleksitiminin aracı rolü. Gençlik Araştırmaları Dergisi, 6(15), 43-70.
50. Gratton, C., & Jones, I. (2014). Research methods for sport studies (3rd ed.). Routledge.
51. Greenwood, C. W., & Martin, M. (2000). Çocuğunuzun okulla ilgili sorunlarını çözebilirsiniz (F. Zengin, Çev.). Sistem Yayıncılık. (Orijinal eserin yayın tarihi 1995).
52. Guiora, A. N., & Park E. (2017). Hatespeech on socialmedia. UtahLawFacultyScholarship, 3(45), 957-71.
53. Gülay Ogelman, H. (2022) Küçük çocuklarda saldırganlık ve zorbalık (1. baskı). Nobel Yayınları.
54. Gürhan, N. (2017). Her yönüyle akran zorbalığı. Türkiye Klinikleri Psikiyatri Hemşireliği-Özel Konular, 3(2), 175-81.
55. Halliday, S., Gregory, T., Taylor, A., Digenis, C., & Turnbull, D. (2021). The impact of bullying victimization in early adolescence on subsequent psychosocial and academic outcomes across the adolescent period: A systematic review. Journal of School Violence, 20(3), 351–373. https://doi.org/10.1080/15388220.2021.1913598
56. Handayani, A, A., & Falah, F. (2023). Bullying prevention in schools: Evaluating social, economic and technological interventions. Journal of Health Literacy and Qualitative Research, 3(2), 85-98.
57. He, Y., Xie, G., Xie, G. D., Chen, L. R., Zhang, T. T., Yuan, M. Y., Li, H. Y., Chang, J. J., & Su, P. Y. (2022). Bidirectional associations among school bullying, depressive symptoms and sleep problems in adolescents: A cross-lagged longitudinal approach. Journal of affective disorders, 298(Part A), 590–598. doi:https://doi.org/10.1016/j.jad.2021.11.038
58. Herge, W. M., La Greca, A. M., & Chan, S. F. (2016). Adolescent peer victimization and physical health problems. Journal of Pediatric Psychology, 41(1), 15–27.
59. Hoşgörür, V., & Orhan, A. (2017). Okulda zorbalık ve şiddetin nedenleri ve önlenmesinin yönetimi (Muğla merkez ilçe örneği). Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(24), 859-880.
60. İlhan, M. (2021). Araştırmalarda iç ve dış geçerlik. B. Çetin, M. İlhan & M. G. Şahin (Eds.), Eğitimde araştırma yöntemleri: Temel kavramlar, ilkeler ve süreçler içinde (1. baskı, s. 229-259). Pegem Akademi Yayınları.
61. Jasper, M. A. (1994). Issues in phenomenology for researchers of nursing. Journal of Advanced Nursing, 19, 309- 314.
62. Karaboğa, M. T. (2019). Lise öğrencilerinin rol model tercihlerine ilişkin bir çalışma. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(2), 363-391.
63. Karabuğa, B., Aksu Çelik, Ş., & Şık, S. B. (2023). Meslek liselerinde yaşanan akran zorbalığına yönelik öğretmen görüşleri. International Academic Social Resources Journal, 8(45), 2063-2072. http://dx.doi.org/10.29228/ASRJOURNAL.67693
64. Karataş, H. (2011). İlköğretim okullarında zorbalığa yönelik geliştirilen programın etkisinin incelenmesi (Yayın No: 304497) [Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
65. Karataştan, A., & Akcan, E. (2023). Sınıf öğretmenlerinin bakış açısından akran zorbalığı ve göçmen/mülteci çocuklar. Cumhuriyet Uluslararası Eğitim Dergisi, 12(1), 1-15. https://doi.org/10.30703/cije.1061680
66. Kartal, H., & Bilgin, A. (2007). İlköğretim öğrencilerine yönelik bir zorbalık karşıtı program uygulaması: Okulu zorbalıktan arındırma programı. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 3(2), 207-227.
67. Kartal, H., & Bilgin, A. (2008). Öğrenci, veli ve öğretmen gözüyle ilköğretim okullarında yaşanan zorbalık. İlköğretim Online,7(2), 485–495.
68. Kartal, H., & Bilgin, A. (2012). İlköğretim öğrencilerinin zorbalığın nedenleri ile ilgili algıları. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 25–48.
69. Keskin, T. (2010). İlköğretim okullarındaki öğrencilerin akran zorbalığının benlik saygısıyla ilişkisi. (Yayın No. 278793) [Yüksek lisans tezi, Maltepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
70. Kök, M., & Tanas Telci, H. (2018). Akran zorbalığı ve sosyal kaygı. TURAN-SAM Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi, 10(37), 300-307. DOI: http://dx.doi.org/10.15189/1308-8041
71. Küpeli, H. D. (2020). Öğretmen adaylarının akran zorbalığına ilişkin görüşlerinin hikayeleştirilmiş durumlar ile incelenmesi (Yayın No. 626269) [Yüksek lisans tezi, Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
72. Limber, S. P., & Olweus, D. (2017). The Olweus bullying prevention program. In S. R. Jimerson, A. B. Nickerson, M. J. Mayer & M. K. Furlong (Eds.), Handbook of school violence and school safety (pp. 521-536). Routledge.
73. Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2016). Qualitative research: A guide to design and implementation (4th ed.). Jossey Bass.
74. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
75. Miller, S. (2003). Analysis of phenomenolojical data generated wwith children as research participants. Nurse Researcher, 10(4), 68-82.
76. Molnar, L. I. (2022). I didn’t have the language: Young people learning to challenge gender-based violence through consumption of social media. Youth, 2(3), 318-338. https://doi.org/10.3390/youth2030024
77. Morkan-Şahin, M., & Aral, N. (2023). Ergenlerin akran zorbalığı algıları ile öğretmenlerin akran zorbalığına ilişkin tutumlarının incelenmesi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(3), 1106-1122.
78. Muscari, M. E. (2002). Sticks and stones: The NP’s role with bullies and victims. Çocuk Sağlığı Dergisi, 16(1), 22-28.
79. Muslu, E. (2023). Akran zorbalığına ilişkin eğitimci görüşleri: Bursa Mustafakemalpaşa ortaokul yöneticileri ve öğretmenleri örneği. Uluslararası Akademik Birikim Dergisi, 6(5), 857-891.
80. Nansel, T. R., Overpeck, M., Pilla, R. S., Ruan, W. J., Simons-Morton, B., & Scheidt, P. (2001). Bullying behaviors among US youth: Prevalence and association with psychosocial adjustment. Jama, 285(16), 2094-2100. https://doi:10.1001/jama.285.16.2094
81. O’Brien, S. O., Campbell, M. & Whiteford, C. (2023). A Review of factors affecting teacher intervention in peer bullying incidents: A call for more nuanced professional development. Journal of School Violence, 23(3), 308–318. https://doi.org/10.1080/15388220.2023.2289117
82. Oliver, R., Oaks, I. N., & Hoover J. H. (1994). Family issues and interventions in bully and victim relationships. The School Counselor, 41(3), 199-202.
83. Olweus, D. (1994). Bullying at school: basic facts and effects of a school based intervention program. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 35(7), 1171-90.
84. Olweus, D. (1995). Bullying or peer abuse at school: Facts and intervetion. Current Directions in Psychological Science, 4(6), 196-200.
85. Otrar, M., & Ökte, A. (2014). Öğrencilerin zorbalık eğilimleri ile sosyal medya tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 3(3): 135-44.
86. Ögel, K., Tarı, I., & Eke, C. Y. (2006). Okullarda suç ve şiddeti önleme klavuzu (Yayın No.17). Yeniden Yayınları. https://www.ogelk.net/kilavuzlar/vio14.pdf
87. Öğülmüş, S. (2006). Okullarda şiddet ve alınabilecek önlemler. Eğitime Bakış, 2(7), 16-24. Ökte, A. (2014). Öğrencilerin zorbalık eğilimleri ile sosyal medyaya yönelik tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. (Yayın No. 355906) [Yüksek lisans tezi, Yeditepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
88. Özbaşı, D. (2019). Örneklem belirleme. K. Yılmaz & R. S. Arık (Eds.), Eğitimde araştırma yöntemleri içinde (1. baskı, 101-127). Pegem Akademi Yayınları.
89. Özen, D. S. (2006). Ergenlerde akran zorbalığına maruz kalmanın yaş, çocuk yetiştirme stilleri ve benlik imgesi ile ilişkisi. Türk Psikoloji Dergisi, 21(58), 77–98.
90. Özen, Ü. H., & Aslan, H. (2024). Akran zorbalığının nedenleri ve çözüm önerilerine ilişkin okul öncesi ve ilkokul öğretmenlerinin görüşlerinin incelenmesi. Uluslararası Liderlik Eğitimi Dergisi, 8(2), 39-57.
91. Özkan, Y., & E. G., Çiftçi (2010). Düşük sosyo-ekonomik düzeydeki ilköğretim okullarında akran zorbalığı. İlköğretim Online, 9(2), 576-586.
92. Pişkin, M. (2002). Okul zorbalığı: Tanımı, türleri, ilişkili olduğu faktörler ve alınabilecek önlemler. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Dergisi, 2, 533-551.
93. Polat, O. (2021). Şiddet (3. baskı). Seçkin Yayıncılık.
94. Qiu, H. L. (2021) Explore the factors of school sullying from the Ecosystem Theory. Open Access Library Journal, 8, 1-10. DOI: 10.4236/oalib.1108165.
95. Randall, P. (1997). Pre-school routes to bullying. In D.Tattum & G.Herbert (Eds.), Bullying: Home, school and community (pp. 5–16). London David Fulton Publisher.
96. Roland, E., & Munthe, E. (1989). Bullying: An international perspective (1st ed.). London David Fulton Publisher.
97. Salmon, G., James, A., & Smith, D. M. (1998). Bullying in schools: Self reportedanxiety, depression, and self esteem in secondary school children. British Medical Journal, 317, 924-925.
98. Selltiz, C., Wrightsman, L. S., & Cook, S. W. (1976). Research methods in social relations (3rd ed.). Rinehart and Winston.
99. Siddiqui, S., Schultze-Krumbholz, A., & Hinduja, P. (2023). Practices for dealing with bullying by educators in Pakistan: Results from a study using the handling bullying questionnaire. Cogent Education, 10(2), 2236442. https://doi.org/10.1080/2331186X.2023.2236442
100. Smith P. K., Talamelli, L., Cowie, H., Naylor, P., & Chauhan, P. (2004). Profiles of non-victims, escaped victims, continuing victims and new victims of school bullying. British Journal of Educational Psychology, 74, 565–581.
101. Sönmez, V., & Alacapınar, F. G. (2014). Örneklendirilmiş bilimsel araştırma yöntemleri (3. baskı). Anı Yayıncılık.
102. Spadina, N., & Ljubic, S. (2023). Cyberbullying and digital exclusion as new forms of workplace mobbing. Revija za evropsko pravo, 25(2), 19-37. https://doi.org/10.56461/iup_rlrc.2024.5.ch19
103. Straub, R. H., & Cutolo, M. (2018). Psychoneuroimmunology developments in stress research. Wiener Medizinische Wochenschrif, 168(3-4), 76–84. doi:https://doi.org/10.1007/s10354-017-0574-2
104. Sulak, S. E., & Altuntaş, Z. (2022). İlkokullarda yaşanan akran zorbalığının sınıf öğretmenlerinin görüşleri doğrultusunda incelenmesi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(2), 128-143.
105. Şahin, M., Demirağ, S., & Aykaç, F. (2009). Anasınıfı öğretmenlerinin akran zorbalığı ile ilgili algıları. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (17), 1-16.
106. Terzi, Ş. (2007). Okullarda yaşanan şiddeti önleyici bir yaklaşım: Kendini toparlama gücü. Aile ve Toplum Eğitim Kültür ve Araştırma Dergisi, 3(12), 73-82.
107. Thornberg, R., & Delby, H. (2019). How do secondary school students explain bullying? Educational Research, 61(2), 142-160. https://doi.org/10.1080/00131881.2019.1600376
108. Ural, B., & Özteke, N. (2007). Okulda zorbalık (1. baskı). Kök Yayınevi.
109. Wolke, D., Baumann, N., Strauss, V., Johnson, S., & Marlow, N. (2015). Bullying of preterm children and emotional problems at school age: Cross-culturally invariant effects. The Journal of Pediatrics, 166(6), 1417-1422. https://doi.org/10.1016/j.jpeds.2015.02.055
110. Xue, J., Hu, R., Chai, L., Han, Z., & Sun, I. Y. (2022). Examining the prevalence and risk factors of school bullying perpetration among Chinese children and adolescents. Frontiers in Psychology, 13, 1-9. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.720149
111. Yelboğa, N., & Koçak, O. (2019). Ergenlerde akran zorbalığını yordayan bazı faktörlerin zorba ve mağdur bireyler açısından değerlendirilmesi. OPUS International Journal of Society Researches, 13(19), 2286-2320.
112. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.
113. Yoseph, I., Hikmat, R., Mardhiyah, A., Hazmi, H., & Hernawaty, T. (2022). Method of nursing ınterventions to reduce the incidence of bullying and ıts ımpact on students in school: A scoping review. Healthcare, 10(10), 1835. https://doi.org/10.3390/healthcare10101835