Türkiye’de Eğitimin Sosyo-Politik Bir Değerlendirmesi; Kamusal Okulda Özel Eğitim, Proje Okullar ve Eşitsizleş-tiril-en Fırsatlar

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 580 - 606, 25.03.2026

Mesut Özel

https://doi.org/10.17240/aibuefd.2026..-1704547

https://izlik.org/JA73UT28GA

Öz

Ana hatlarıyla bilginin ve deneyimlerin aktarılması, paylaşılması şeklinde ilişkisel süreçler olarak açıklanabilecek eğitim ve öğretme olgusunun insanların başka insanlarla ilişki kurmaya başladıkları ilk anlardan beri var olduğu söylenebilir. Sonraları özellikle Avrupa’da Aydınlanma ve Sanayi devrimi ile birlikte, bilgiye/bilime olan ilgi sonraları bilgi, deneyim sahibi insan gücü ihtiyacıyla da birleşerek eğitim kurumlarının oluşturulmasına zemin hazırlamıştır. Topluma gömülü eşitsizlikleri ortadan kaldırma ve bu dolayımla toplumsal gelişmenin önünü açma gibi önemli işlevleri de yerine getirebilme potansiyeline sahip eğitim kurumu, halk egemenliğine dayalı yönetim şekillerinin de en temel mücadele araçlarının başında gelmektedir. Bu çalışmanın konusu günümüz Türkiye’sinde eğitimin sosyo-politik işlevinin ne derece sağlanabildiğinin sosyolojik, politik bir analizidir. Bu amaçla eğitime ilişkin cari veriler ve derinlemesine görüşme, odak grup görüşmesi ve gözlem teknikleriyle elde edilen bulgular nitel bir yaklaşımla irdelenmiştir. Bu amaçla afetlerin sosyolojik anlamda bulguları billurlaştıracağı varsayımından da hareketle Adıyaman ilinin LGS (Liselere Geçiş Sistemi) sınavlarında görece başarılı olan ilköğretim ikinci kademe okulları ile görece daha az başarılı kent merkezi ve kırsaldaki okullarında sınava konu edilen derslerden 19 öğretmenle odak grup ve derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Elde edilen bulgular, kamu okullarının eşitliği sağlamanın çok uzağında olduğunu göstermektedir. Bulgular bahse konu sınava hazırlık süreçlerinde kamu okullarında, iyi/kötü okul, ders kitabı/kaynak kitap, etüt merkezleri/DYK (Destekleme ve Yetiştirme Kursları), okul dersi/özel ders gibi sınıflamalarla eğitimde adalet ve eşitliği sağlamak bir yana bunun derinleştirildiği görülmüştür. Diğer çarpıcı bulgu ise proje okul adı altında İmam-hatip ortaokullarına sağlanan ayrıcalıklar olmuştur.

Anahtar Kelimeler

Eğitim , Toplum , Fırsat eşitliği , Proje Okul , LGS.

A Socio-Political Evaluation of Education in Türkiye; Privatized Public Education and Inequality of Opportunity

https://izlik.org/JA73UT28GA

Öz

The phenomenon of education, defined as the relational process of sharing knowledge, has existed since humans first established social bonds. Later, especially with the Enlightenment and the Industrial Revolution in Europe, the interest in knowledge/science, combined with the need for manpower with knowledge and experience, paved the way for the creation of educational institutions. The institution of education, which has the potential to fulfill important functions such as eliminating inequalities embedded in society and thus paving the way for social development, is also one of the most fundamental means of struggle for forms of government based on popular sovereignty. The subject of this study is a sociological and political analysis of the extent to which the socio-political function of education has been achieved in today's Türkiye. For this purpose, current data on education and the findings obtained through in-depth interviews, focus group discussions and observation techniques were analyzed with a qualitative approach. For this purpose, focus group and in-depth interviews were conducted with 19 teachers of the disciplines included in the LGS
exams in the second level primary schools of Adıyaman province, which are relatively successful in the LGS, and in the less successful urban and rural schools. The findings show that public schools are far from achieving equality.

Anahtar Kelimeler

Education , Society , Equality of Opportunity , Project School , LGS.

Kaynakça

• aa.com.tr (2023, Temmuz). LGS yerleştirme sonuçları açıklandı. https://www.aa.com.tr/tr/egitim/lgs-yerlestirme-sonuclari-aciklandi/2952772
• aa.com.tr (2014, Mart). Dershaneler tarihe karışıyor. https://www.aa.com.tr/tr/egitim/dershaneler-tarihe-karisiyor/178323
• Akdemir, A.B. & Kılıç, A. (2020). Ortaöğretim öğrencilerinin özel ders alma nedenlerinin incelenmesi. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(2), 1008-1023.
• Aypay, A., Hajar, A., & Atmaca, T. (2025). Fee-charging private tutoring and educational inequality: voices of secondary school students in Türkiye. Globalisation, Societies and Education, 1–18. https://doi.org/10.1080/14767724.2025.2498001
• Backer, D. I. (2023). Althusser and education. Bloomsbury Publishing. https://doi.org/10.17613/y2bt-x048
• Bauman, Z., & Mazzeo, R. (2012). On education: conversations with riccardo mazzeo. Polity.
• Bayrakçı, M. (2005). Ders kitapları konusu ve ilköğretimde ücretsiz ders kitabı dağıtımı projesi, Milli Eğitim Dergisi, (165), 1-10.
• Baker, C. (2013). Zorunlu eğitime hayır (Çev. A. Sönmezay). Ayrıntı Yayınları.
• Barnes, G., M. (1977). Emile Durkheim’s contribution to the sociology of education. The Journal of Educational Thought, 11(3), 213-223.
• Bilgiseven, A. K. (2011). Demokrasi, fırsat eşitliği ve seçkinler. Istanbul Journal of Sociological Studies, (30), 95-109.
• Billington, R. (2003). Living philosophy. Third Edition. Routledge.
• Bilton, Tony ve diğ (2003), Sosyoloji (Çev. Kemal İnal). Siyasal Kitabevi.
• Bottoms, J. (2004). ‘Awakening the mind’: the educational philosophy of William Godwin. History of Education, 33(3), 267–282. https://doi.org/10.1080/0046760042000186574
• Bourdıeu, P. (1988). Language and symbolic power. Polity Press.
• Bray, M. (2007). The shadow education system: private tutoring and its implications for planners. 2nd ed. UNESCO International Institute for Educational Planning.
• Bray, M. and Kwo, O. (2014). Regulating private tutoring for public good -policy options for supplementary education in Asia. Comparative Education Researc Centre.
• Bray, M. and Lykins, C. (2012). Shadow education: private supplementary tutoring and its implications for policy makers in Asia. Asian Development Bank, Mandaluyong City and Comparative Education Research Centre, No 9 The University of Hong Kong.
• Bray, M., & Hajar, A. (2022). Shadow education in the middle east: private supplementary tutoring and its policy ımplications (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003317593
• Coser, A., C. (2015). Sosyolojik düşüncenin ustaları (Çev. H. Hülür, S. Toker, İ. Mazman). Deki Yayınları.
• Dewey, J. (1899). The school and society: being three lectures. University of Chicago Press. dogm.meb.gov.tr (2025). https://dogm.meb.gov.tr/bilgisistemi/okul_listesi, Erişim tarihi: 12.05.2025
• Durakoğlu, A. ve Güney, Ü. (2015). Antonio Gramsci'nin demokratik eğitim modeli. Türk Sosyoloji Dergisi, 3(30), 25 -37.
• Durkheim, É. (1984). The division of labour in society (Trans. W.D., Halls). Macmillan.
• Durkheim, E. (1956). Education and sociology. Free Press.
• Durkheim É. (1961). The elementary forms of religious life (Çev. J. Swain). George Allen & Unwın Ltd.
• Durkheim, E. (1960). The division of labour in society (Trans. A. Spaulding and G. Simpson). The Free Press Glencoe.
• Durkheim, E. (2006). Sosyoloji dersleri (Çev. A. Berktay). İletişim Yayınları.
• Eliade, M. (2019). Kutsal ve kutsal-dışı, dinin doğası (Çev. A. Berktay). Alfa Yayınları.
• Einstein, A. (2010). Why socialism?. Palgrave Macmillan.
• Ferrer, F. (2019). Anarchist education and the modern school. a francisco ferrer reader (Ed. Bray, Mark and Haworth). PM Press.
• Fontana, B. (2011). Gramsci ve eğitim (Ed. Carmel Borg). Kalkedon Yayıncılık.
• Fontana, B. (2013). Hegemonya ve iktidar (Çev. O. Gayretli). Kalkedon Yayıncılık.
• Froebel, F. (1967). A selection from his writings. Cambridge University Press.
• Gramsci, A. (1967). Aydınlar ve toplum (Çev: V. Günyol). Çan Yayınları.
• Gramsci, A. (2012a). Hapishane defterleri - 2. cilt (Çev. B. Baysal). Kalkedon Yayınları.
• Gramsci, A. (2012b). Hapishane defterleri - 3. cilt (Çev. B. Baysal). Kalkedon Yayınları.
• Gün, M. ve Kaya İ. (2018). Türkçe öğretmenlerinin yenilenen ortaöğretime geçiş sistemine ilişkin görüşlerinin değerlendirilmesi. The Journal of Academic Social Science Studies, 71(2), 68-80.
• Hajar, A., & Karakus, M. (2024). A bibliometric analysis of shadow education in Asia: Private supplementary tutoring and its implications. International Journal of Educational Development, 108, 103075.
• Herbart, J. F. (1904). Outlines of educational doctrine (Çev. A.F. Lange). Macmillan.
• Hern. M. (1998). The promise of deschooling. Published in Social Anarchism, http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/130
• Hobson, P. (2001). Aristotle, fifty major thinkers on education (Ed. J. A. Palmer). Routledge.
• Levi-Strauss, C. (1966). The savage mind. University of Chicago Press.
• Locke, J. [1693](2022). Some thoughts concerning education. Oxford University Press,
• Ives, P. (2011). Gramsci'de dil ve hegemonya (Çev. E. Ekici). Kalkedon Yayıncılık.
• Kottak C. P. (2002). Anthropology the exploration of human diversity. McGraw-Hill Inc.
• Kümbetoğlu, B. (2008). Sosyoloji ve antropolojide niteliksel yöntem ve araştırma. Bağlam.
• Lombardi, F. (2000). Antonio Gramsci'nin marksist pedagojisi (Çev. S. Özbudun ve B. Ekmen). Ütopya Yayınevi.
• Mack, E. (2019). The Essential John Locke. Fraser Institute
• Marett, R. R. (1900). Pre-Animistic religion. Folklore, 11(2), 162–184.
• Marx. K.(1976a). Ücretli emek ve sermaye, (Çev. S. Belli). Sol Yayınları.
• Marx, K., Engels, F.(1976) Komünist mani¬festo (Çev. M. Ardos). Sol Yayınları.
• Marx, K. (1977). Geçici genel konsey dele¬gelerine talimatlar-çeşitli sorunlar (Çev. A. Kardam). Sol Ya¬yınları.
• Marx, K. (1979). Ekonomi politiğin eleştirisine katkı (Çev. S. Belli). Sol Yayınları.
• Marx, K.(2011). Kapital/ekonomi politiğin eleştirisi, sermayenin üretim süreci (Çev. M. Selik, N. Satlıgan). Yordam Yayınları.
• Marx, K., Engels, F., (2013). Devlet ve hukuk üzerine (Çev. R. Serozan). Çağdaş Hukukçular Derneği Yayınları.
• Mayo, P. (2011). Gramsci, Freire ve yetişkin eğitimi (Çev. A. Duman). Ütopya Yayınevi.
• Mayring, P. (2000). Nitel sosyal araştırmaya giriş (Çev. A. Gümüş ve M.S. Durgun). Baki Yayınları.
• Maxwell, j. A. (2018). Nitel araştırma tasarımı, etkileşimli bir yaklaşım (Çev. M. Çevikbaş). Nobel Yayınları.
• MEB (2020, August). Liselere geçiş sistemi (lgs) kapsamında ilk yerleştirme sonuçları, https://www.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2020_08/10084549_No15_LGS_2020_Ilk_Yerlestirme_Sonuclari.pdf
• MEB (2021, July). Liselere Geçiş Sistemi (LGS) Merkezi sınavla yerleşen öğrencilerin performansı, https://cdn.eba.gov.tr/icerik/2021/07/rapor/No_17-LGS_2021-merkezi_yerlestirme_211730.pdf
• MEB (2022, June). Ortaöğretim kurumlarına ilişkin merkezi sınav raporu, https://cdn.eba.gov.tr/icerik/2022/06/2022_LGS_rapor.pdf
• MEB (2024). Millî Eğitim İstatistikleri 2023/24, T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı.
• MEB. (2025). Sınavla öğrenci alacak ortaöğretim kurumlarına ilişkin merkezî sınav başvuru ve Uygulama kılavuzu, Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
• meb.gov.tr. (2024, Haziran). LGS kapsamındaki merkezî sınav sonuçları açıklandı. https://www.meb.gov.tr/lgs-kapsamindaki-merkez-sinav-sonuclari-aciklandi/haber/34178/tr
• Merriam, S. B. (2013). Nitel araştırma, desen ve uygulama için bir rehber (Çev. S. Turan). Nobel.
• Mialaret, G. (2010). Eğitim bilimlerinin gelişimi (Çev. H. Izgar, M. Gürsel). Nobel Yayınları.
• Neuman, W. L. (2014). Toplumsal araştırma yöntemleri, nitel ve nicel yaklaşımlar (Çev. S. Özge). Yayınodası.
• Ottaway, A. K. C. (1955). The educational sociology of Emile Durkheim. The British Journal of Sociology, 6 (3), 213-227.
• Ottaway, A. K. C. (1968). Durkheim on education. British Journal of Educational Studies, 16 (1), 5-16. Özel, M. (2023). Sosyal sermaye ve güven perspektifinden bir klientalizm okuması. Mülkiye Dergisi, 47(2), 511-548.
• Platon, (2005). Devlet (Çev. V. Atayman), Bordo Siyah Yayınları.
• Pallegedara, A. and Mottaleb, K.A. (2018). Patterns and determinants of private tutoring: the case of bangladesh households. International Journal of Educational Development. 59, 43-50.
• Poulantzas, N. (2004). Faşizm ve diktatörlük (Çev: Ahmet İnsel). İletişim Yayınları.
• Rousseau, J. J. (2009). Emile ya da eğitim üzerine (Çev. İ. Yerguz). Say Yayınları.
• Ritzer, G. & Stepnisky, J. (2018). Modern sociological theory. Sage.
• Sassoon, SA (2012). Gramsci'ye farklı yaklaşımlar (Çev. M. K. Coşkun, O. Kamiloğlu). Kalkedon Yayıncılık.
• Sarıca, R. (2019). Destekleme ve yetiştirme kurslarına (DYK) yönelik öğretmen görüşleri. Milli Eğitim Dergisi, 48(221), 91-122.
• Smith, R. (2001). John Locke, 1632—1704, Fifty major thinkers on education (Ed.: Joy A. Palmer). Routledge.
• Sorokin, P. A. (1959). Social and culrurel mobility. The Free Press of Glencoe.
• Spring, J. (1991). Özgür eğitim (Çev. A Ekmekçi.). Ayrıntı Yayınları.
• Şahin, B., & Bursal, M. (2025). Ortaöğretime geçiş merkezi sınavları fen sorularının görsel içerik ve grafik okuryazarlık düzeylerine göre incelenmesi. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(2), 1303-1332.
• Tan, C. (2017). Private supplementary tutoring and parentocracy in Singapore. Interchange, 48, 315–329.
• Thompson, P. K. (2002). Emile Durkheim (2nd ed.). Routledge.
• Ünder, H. (1977). Platon’un devlet’inde eğitim ve insan doğası. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 26(1), 185-201.
• Tsiplakides, L. (2018). Shadow education and social class inequalities in secondary education in greece: the case of teaching english as a foreign language. International Journal of Sociology of Education, 7(1), 71-93.
• Walford, G. and Pickering, W. S. F. (1998). Durkheim and modern education. Routledge.
• Weber, M. 1968 (1922). Economy and society (Ed. G. Roth and C. Wittich). Bedminster Press.
• Young, M. (1958). The rise of the meritocracy 1870-2033. Penguin Books.
• Zhang, W. and Bray, M. (2018). Equalising schooling, unequalising private supplementary tutoring: access and tracking through shadow education in China. Oxford Review of Education, 44(2), 221-238.