Ortaöğretimde Demokratik Liderlik ve Öğretmen Motivasyonu: Yöneticilerin Yönetsel Davranışlarının Nitel İncelemesi

Öz

Bu çalışma, okul yöneticilerinin demokratik ve anti-demokratik tutumlarının ortaöğretim öğretmenlerinin motivasyonu üzerindeki etkilerini nitel bir yöntemle incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Mardin ilinde farklı türdeki resmi liselerde görev yapan 25 öğretmen ile yürütülmüştür. Katılımcılar amaçlı örnekleme yöntemi ile seçilmiş olup bu sayının nitel araştırmalarda derinlemesine veri elde etmek için yeterli olduğu düşünülmüştür. Veriler, yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılarak toplanmış ve tematik analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Bulgular, demokratik liderlik davranışlarının öğretmen motivasyonunu desteklediğini göstermektedir. Bu davranışlar arasında adil ve eşitlikçi tutum, saygılı ve destekleyici iletişim, öğretmenlerin karar süreçlerine katılımının teşvik edilmesi ve katılımcı yönetim anlayışı öne çıkmaktadır. Buna karşılık, anti-demokratik tutumlar; iletişim sorunları, mobbing uygulamaları, adaletsizlik ve katılımcı olmayan yönetim biçimleri şeklinde gözlemlenmiş ve öğretmenlerde motivasyon kaybı, mesleki tükenmişlik, iş tatminsizliği ve güvensizlik gibi olumsuz sonuçlarla ilişkilendirilmiştir. Bulgular, Özbelirleme Kuramı ve Demokratik Liderlik Kuramı çerçevesinde değerlendirildiğinde, yöneticilerin liderlik tutumlarının öğretmenlerin psikolojik ihtiyaçlarını karşılamadaki rolü görülmektedir. Araştırma, eğitim yöneticilerinin demokratik liderlik yaklaşımını benimseyerek öğretmenlerin karar süreçlerine katılımını desteklemesinin hem öğretmen refahı hem de eğitim kalitesi açısından önem taşıdığını vurgulamaktadır. Bu doğrultuda, demokratik liderlik eğitimlerinin yaygınlaştırılması, etkili iletişim kanallarının oluşturulması ve adil yönetim uygulamalarının sistematik olarak sürdürülmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Demokratik Liderlik
• Öğretmen Motivasyonu
• Anti-Demokratik Tutum
• Özbelirleme Kuramı
• Eğitim Yönetimi

Democratic Leadership and Teacher Motivation in Secondary Education: A Qualitative Analysis of Principals’ Managerial Behaviors

Öz

This study aims to examine the effects of school administrators’ democratic and anti-democratic attitudes on the motivation of secondary school teachers using a qualitative research approach. The study was conducted with 25 teachers working in different types of public high schools in the province of Mardin. Participants were selected through purposive sampling, and the sample size was considered sufficient to obtain in-depth data within the scope of qualitative research. Data were collected using a semi-structured interview technique and analyzed through thematic analysis. The findings indicate that democratic leadership behaviors support teacher motivation. The key behaviors identified include fair and equitable practices, respectful and supportive communication, encouragement of teachers’ participation in decision-making processes, and the adoption of a participatory management approach. In contrast, anti-democratic attitudes—such as communication problems, mobbing practices, injustice, and non-participatory management styles—were observed to be associated with negative outcomes for teachers, including decreased motivation, professional burnout, job dissatisfaction, and a sense of insecurity. When interpreted within the framework of Self-Determination Theory and Democratic Leadership Theory, the findings highlight the role of administrators’ leadership attitudes in meeting teachers’ basic psychological needs. The study emphasizes that adopting a democratic leadership approach and supporting teachers’ active participation in decision-making processes are important for enhancing both teacher well-being and educational quality. Accordingly, the study recommends the expansion of democratic leadership training, the establishment of effective communication channels, and the systematic implementation of fair management practices.

Anahtar Kelimeler

• Democratic Leadership
• Teacher Motivation
• Anti-Democratic Attitudes
• Self-Determination Theory
• Educational Management

Kaynakça

1. Bass, B. M. (1990). From transactional to transformational leadership: Learning to share the vision. Organizational Dynamics, 18(3), 19–31. https://doi.org/10.1016/0090-2616(90)90061-S
2. Bass, B. M., & Avolio, B. J. (1994). Transformational leadership and organizational culture. The International Journal of Public Administration, 17(3–4), 541–554. https://doi.org/10.1080/01900699408524907
3. Bush, T., & Glover, D. (2003). School leadership: Concepts and evidence. National College for School Leadership.
4. Creswell, J. W. (2021). A concise introduction to mixed methods research. SAGE Publications.
5. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. Plenum Press. https://doi.org/10.1007/978-1-4899-2271-7
6. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2013). Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4899-2271-7
7. Doğan, S. (2018). Türkiye’de eğitim yöneticiliği uygulamalarında demokratik liderlik yaklaşımı. Eğitim ve Bilim, 43(193), 45–65. https://doi.org/10.15390/EB.2018.7264
8. Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (1994). Competing paradigms in qualitative research. In N. K. Denzin & Y. S. Lincoln (Eds.), Handbook of qualitative research (pp. 105–117). Sage.

9. Hallinger, P. (2003). Leading educational change: Reflections on the practice of instructional and transformational leadership. Cambridge Journal of Education, 33(3), 329–351. https://doi.org/10.1080/0305764032000122005
10. Ingersoll, R. M. (2001). Teacher turnover and teacher shortages: An organizational analysis. American Educational Research Journal, 38(3), 499–534. https://doi.org/10.3102/00028312038003499
11. Leithwood, K., & Jantzi, D. (2005). A review of transformational school leadership research 1996–2005. Leadership and Policy in Schools, 4(3), 177–199. https://doi.org/10.1080/15700760500244769
12. Lewin, K., Lippitt, R., & White, R. K. (1939). Patterns of aggressive behavior in experimentally created “social climates.” The Journal of Social Psychology, 10(2), 269–299. https://doi.org/10.1080/00224545.1939.9713366
13. Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2009). Dealing with validity, reliability, and ethics. In Qualitative research: A guide to design and implementation (pp. 209–235). Jossey-Bass.
14. Nguni, S., Sleegers, P., & Denessen, E. (2006). Transformational and transactional leadership effects on teachers' job satisfaction, organizational commitment, and organizational citizenship behavior in primary schools: The Tanzanian case. School Effectiveness and School Improvement, 17(2), 145–177. https://doi.org/10.1080/09243450600565746
15. Northouse, P. G. (2016). Leadership: Theory and practice (7th ed.). SAGE Publications.
16. Özdemir, Y. (2017). Okul yöneticilerinin liderlik tarzlarının öğretmen motivasyonuna etkisi. Eğitim Yönetimi Dergisi, 23(2), 123–140.
17. Özkan, H., & Avan, Y. (2021). Determining the Relationship Between Influence Tactics Used by School Principals and Leader-Member Exchange. OPUS International Journal of Society Researches, 17(38), 4903-4927.
18. Patton, M. Q. (2014). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice (4th ed.). SAGE Publications.
19. Ryan, R. M. & Deci, E. L. (2020). Intrinsic and extrinsic motivation from a Self Determination Theory perspective: Definitions, theory, practices, and future directions. Contemporary Educational Psychology, 61, 101860. https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2020.101860
20. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
21. Sergiovanni, T. J. (2007). Rethinking leadership: A collection of articles (2nd ed.). Corwin Press.
22. Silverman, B. W. (2018). Density estimation for statistics and data analysis. Routledge.
23. Skaalvik, E. M., & Skaalvik, S. (2011). Teacher job satisfaction and motivation to leave the teaching profession: Relations with school context, feeling of belonging, and emotional exhaustion. Teaching and Teacher Education, 27(6), 1029–1038. https://doi.org/10.1016/j.tate.2011.04.001
24. Stemler, S. E. (2001). An overview of content analysis. Practical Assessment, Research & Evaluation, 7(17), 1–10.https://doi.org/10.7275/z6fm-2e34
25. Van den Broeck, A., Ferris, D. L., Chang, C. H. & Rosen, C. C. (2016). A review of Self Determination Theory’s basic psychological needs at work. Journal of Management, 42(5), 1195 1229. https://doi.org/10.1177/0149206316632058
26. Yılmaz, H. (2019). Demokratik liderlik ve öğretmen motivasyonu ilişkisi üzerine bir meta-analiz. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 19(4), 719–737. https://doi.org/10.12738/estp.2019.4.004
27. Yukl, G. (2013). Leadership in organizations (8th ed.). Pearson.