Disaster Education According to the Views of Social Studies Teachers and Middle School Students

Öz

The aim of this research is to determine the views of social studies teachers and middle school students on the concept of disaster and disaster education. The research was conducted using a phenomenological design, one of the qualitative research designs. The study group consisted of 23 social studies teachers working in 8 middle schools in Elazığ city center during the spring semester of the 2024-2025 academic year, and 24 students studying in the 5th, 6th, and 7th grades. A semi-structured interview form prepared by the researchers was used to collect the research data. The research data were analyzed using the content analysis method. When the research results were examined, it was shown that social studies teachers correctly perceive and define disaster education and use different methods and techniques in disaster education. At the same time, it was determined that some of the teachers participating in the research encountered psychological, pedagogical, and structural problems in disaster education and made different suggestions regarding the cognitive and behavioral dimensions of disaster education. Interviews with middle school students revealed that they correctly understood and defined disasters and disaster education, and highlighted recent disasters in Turkey, particularly the "2020 Elazığ earthquake," the "2023 Kahramanmaraş earthquakes," and the "2025 Bolu hotel fire." It was also found that they were knowledgeable about institutions and organizations operating after disasters, viewed a resilient society as one prepared for disasters, and possessed knowledge and awareness regarding actions to be taken before, during, and after disasters.

Anahtar Kelimeler

• Disaster
• disaster education
• phenomenological design
• semi-structured interview form

Sosyal Bilgiler Öğretmenleri ile Ortaokul Öğrencilerinin Görüşlerine Göre Afet Eğitimi

Öz

Bu araştırmanın amacı sosyal bilgiler öğretmenlerinin ve ortaokul öğrencilerinin afet kavramı ve afet eğitimine yönelik görüşlerinin belirlenmesidir. Araştırma nitel araştırma desenlerinden biri olan olgubilim deseniyle yürütülmüştür. Araştırmanın çalışma grubunu 2024-2025 eğitim öğretim yılı bahar döneminde Elazığ il merkezinde 8 ortaokulda görev yapan 23 sosyal bilgiler öğretmeni ile 5, 6, ve 7. sınıfta öğrenim gören 24 öğrenci oluşturmaktadır. Araştırmanın verilerinin toplamasında araştırmacılar tarafından hazırlanan yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Araştırma verileri içerik analizi yöntemi ile incelenmiştir. Araştırma sonuçları incelendiğinde sosyal bilgiler öğretmenlerinin afet eğitimini doğru olarak algılayıp tanımladığı ve afet eğitiminde farklı yöntem ve teknikleri kullandıklarını göstermektedir. Aynı zamanda araştırmaya katılan öğretmenlerin bir kısmının afet eğitiminde psikolojik, pedagojik ve yapısal problemlerle karşılaştıkları ve afet eğitiminin geliştirilmesine ilişkin bilişsel ve davranışsal boyutlarda farklı önerilerde bulunduğu belirlenmiştir. Ortaokul öğrencileriyle yapılan görüşmeler ise, öğrencilerin afeti ve afet eğitimini doğru anlayıp tanımladığını, Türkiye’de meydana gelen afetler arasında özellikle yakın zamanda gerçekleşen “2020 Elâzığ depremi”, “2023 Kahramanmaraş depremleri”, “2025 Bolu otel yangını” vurguladıkları saptanmıştır. Aynı zamanda afet sonrası faaliyet gösteren kurum ve kuruluşlar hakkında bilgi sahibi oldukları, dirençli toplumu afetlere hazırlı olan toplum olarak gördükleri ve son olarak afet öncesi, sırası ve sonrasında yapılması gerekenlere ilişkin bilgi ve farkındalık sahibi oldukları saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Afet
• afet eğitimi
• olgubilim deseni
• yarı yapılandırılmış görüşme formu

Kaynakça

1. Adanalı, R., Yıyın, F. T., & Özenel, N. (2022). Ortaokul öğrencilerinin afet bilinci. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 47, 56-81.
2. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. [AFAD] (2021). 2020 Yılı Doğal Kaynaklı Olay İstatistikleri. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. 2020yilidogakaynakliolayistatistikleri.pdf
3. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. [AFAD] (2023). 2022 Yılı Doğal Kaynaklı Olay İstatistikleri. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. 2022-Yili-Doga-Kaynakli-Olay-Istatistikleri.pdf
4. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. [AFAD] (2024). 2023 Yılı Doğal Kaynaklı Olay İstatistikleri. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. 2023yilidogakaynakliolayistatistikleri-_1_.pdf
5. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. [AFAD] (2025). 2024 Yılı Doğal Kaynaklı Olay İstatistikleri. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. 2024-Yili-Doga-Kaynakli-Olay-Istatistikleri.pdf
6. Aladağ, E., & Bilen, M. (2024). Sosyal bilgiler ve fen bilimleri dersi öğretim programlarında meteorolojik kaynaklı afetler. Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(2), 41–56. https://doi.org/10.17539/amauefd.1486983
7. Altunışık, R., Boz, H., Gegez, A. E., Koç, E., Sığrı, Ü., Yıldız, E. & Yüksel, A. (2023). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri: Yeni perspektifler (2. baskı). Seçkin Yayıncılık.
8. Avcı, K. (2019). Afet eğitimi ve afet eğitiminde kullanılan teknolojilere ilişkin afet eğiticisi, öğretmen ve öğrenci görüşleri (Bursa afet eğitim ve simülasyon merkezi örneği), (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.

9. Başıbüyük, A. & Pala, Ş. M., (2023). Hayat bilgisi, sosyal bilgiler ve coğrafya dersi öğretim programlarının afet eğitimi açısından incelenmesi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(2), 184-197.
10. Buluş Kırıkkaya, E., Ünver, A. O., & Çakın, O. (2011). İlköğretim fen ve teknoloji programında yer alan afet eğitimi konularına ilişkin öğretmen görüşleri. Necatibey Faculty of Education Electronic Journal of Science and Mathematics Education, 5(1), 24-42.
11. Cohen, L., Manion, L. & Morrison, K. (2021). Eğitimde araştırma yöntemleri (Çev. Eds. E. Dinç & K. Kıroğlu, 1. baskı). Pegem Akademi.
12. Çağlayan, O. (2025). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri (3. baskı). Seçkin Yayıncılık.
13. Çelik, A. A. (2020). İlkokul öğretmenlerinin afete hazırlık düzeyleri ile afet eğitiminin eğitim programlarındaki yerine yönelik görüşleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü.
14. Çelik, A. A., & Gündoğdu, K. (2022). Öğretmenlerin afete hazırlık düzeyleri ile ilkokullardaki afet eğitimi uygulamalarına yönelik görüşleri. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(1), 77–112. https://doi.org/10.31463/aicusbed.1057401
15. Değirmenci, Y., Kuzey, M., & Yetişensoy, O. (2019). Sosyal bilgiler ders kitaplarında afet bilinci ve eğitimi. E-Kafkas Eğitim Araştırmaları Dergisi, 6(2), 33–46. https://doi.org/10.30900/kafkasegt.591345
16. Dikmenli, Y., & Yakar, H. (2019). Öğretmen adaylarının afet bilinci algı düzeylerinin incelenmesi. YYÜ Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(1), 386–416. https://doi.org/10.23891/efdyyu.2019.130
17. Doğan, E. (2024). İlkokul programında afet eğitiminin etkililiğine ilişkin öğretmen ve öğrenci görüşleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İnönü üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
18. Ekiz, D. (2020). Bilimsel araştırma yöntemleri (6. baskı). Anı Yayıncılık.
19. Erlandson, D. A., Harris, E. L., Skipper, B. L. & Allen, S. D. (1993). Doing naturalistic inquiry: A guide to methods. Sage Publications.
20. Eti, B. (2024). Sınıf öğretmenlerinin afet farkındalıkları ve ilkokulda afet eğitimine ilişkin görüşlerinin belirlenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü. EtimolojiTürkçe. (t.y.). Afet. https://www.etimolojiturkce.com/arama/afet
21. Fırat, E. (2025). Afetlere hazırlıkta aile içi eğitim ve okul programlarının katkısı: Hakkâri örneği. Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 8(12), 899–914. https://doi.org/10.26677/TR1010.2025.1608
22. Güldü, Ö. (2023). Afet bilinci ve stresli durumlarla başa çıkma arasındaki ilişkinin belirlenmesi. Afet ve Risk Dergisi, 6(3), 638–658. https://doi.org/10.35341/afet.1286918
23. Gülersoy, A. E. & Akyol, A. (2024). Sosyal bilgiler öğretmeni adaylarının afet bilinci algı düzeylerinin incelenmesi. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (REFAD), 4(2), 87-102.
24. Gülten, Z. (2024). FEN bilimleri öğretmenlerinin afet öncesi hazırlık ve afet eğitimi ile ilgili görüşlerinin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kastamonu Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
25. Işık, Ö., Aydınlıoğlu, H. M., Koç, S., Gündoğdu, O., Korkmaz, G., & Ay, A. (2012). Afet yönetimi ve afet odaklı sağlık hizmetleri. Okmeydanı Tıp Dergisi, 28(2), 82-123. https://doi.org/10.5222/otd.supp2.2012.082
26. İnal, E., Kaya, E., & Altıntaş, K. H. (2018). Türkiye’de örgün eğitimin afet eğitimi yeterliliği açısından incelenmesi. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 37, 114–127. https://izlik.org/JA75DA73RX
27. Karakuş, U., & Önger, S. (2017). 8. sınıf öğrencilerinin doğal afet ve afet eğitimi kavramını anlama düzeyleri. Journal of History Culture and Art Research, 6(6), 482–491. https://doi.org/10.7596/taksad.v6i6.1247
28. Kıymaz, M. S., Ahat, O., Turan, M., Arslan, S., & Yenitürk, N. (2023). Türkçe ders kitaplarında deprem hazırlığı üzerine bir inceleme. Çocuk, Edebiyat ve Dil Eğitimi Dergisi, 6(1), 16–36. https://doi.org/10.47935/ceded.1275179
29. Konur, K. B., Vekli, G. S., Şeyihoğlu, A., Tekbıyık, A., & Kartal, A. (2023). Afet eğitimi ve disiplinlerarası öğretim: Öğretmenler ne düşünüyor? Afet ve Risk Dergisi, 6(2), 575–596. https://doi.org/10.35341/afet.1247735
30. Lincoln, Y. S. & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
31. Mertens, D. M. (2019). Eğitim ve psikolojide araştırma ve değerlendirme: Çeşitliliğin nicel, nitel ve karma yöntemlerle bütünleştirilmesi (Çev. Eds. İ. Seçer & S. Ulaş, 1. baskı). Anı Yayıncılık.
32. Mızrak, S. (2018). Eğitim, afet eğitimi ve afete dirençli toplum. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(1), 56–67. https://doi.org/10.21666/muefd.321970
33. Petal, M. (2007). Disaster risk reduction education material development, organization, and evaluation. Regional Development Dialogue, 28(2), 1-25.
34. Sarı, B. (2016). Türkiye’de afet eğitimi uygulamalarının öğretmen görüşleri açısından değerlendirilmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
35. Şengün, H. & Küçükşen, M. (2019). Afet yönetimi eğitimi niçin gerekli? Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (46), 193-211.
36. Silverman, D. (2018). Nitel verileri yorumlama (Çev. Ed. E. Dinç, 1. baskı). Pegem Akademi.
37. Solak, A., & Tezcan, G. (2025). Investigation the disaster knowledge and awareness levels of secondary school students. Türk Deprem Araştırma Dergisi, 7(1), 83–89. https://doi.org/10.46464/tdad.1595969
38. Sözcü, U., & Aydınözü, D. (2019). Examining the natural disaster literacy levels of pre-service teachers according to some variables. International Journal of Geography and Geography Education, 40, 79–91. https://doi.org/10.32003/iggei.566164
39. Şahin, S. (2023). Sosyal bilimlerde araştırma: Kavramlar, yöntemler, veri analizi, yayım ve etik (1. baskı). Pegem Akademi.
40. Şulek, N. & Aktın, K. (2023). Sosyal bilgiler eğitiminde doğal afetler. Uluslararası Sosyal Bilimlerde Mükemmellik Arayışı Dergisi, (5), 68-82.
41. T.C. Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. [AFAD] (2014). Açıklamalı afet yönetimi terimleri sözlüğü. AFET YÖNETİMİ TERİMLERİ SÖZLÜĞÜ.pdf
42. Tüfekçi, C. (2024). Okul öncesi öğretmenlerinin stem temelli afet eğitimi uygulamalarına yönelik görüş ve deneyimleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
43. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Afet. Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/
44. Uçkan, P. (2024). Afet bilinci dersi özgün ve resmi program uygulamasına yönelik bir durum çalışması. Ondokuz Mayıs University Journal of Education Faculty, 43(2), 1263-1322. https://doi.org/10.7822/omuefd.1466920
45. Uzunyol, B. (2013). 8. sınıf öğrencilerinin doğal afetler hakkındaki bilgi düzeylerinin çeşitli değişkenlere göre incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Niğde Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
46. Üstünkaya, B., & Yeşilyurt, E. (2025). Ortaokul öğrencilerinin afet bilgisinin ve farkındalığının değerlendirilmesi. International Journal of New Approaches in Social Studies, 9(2), 188–212. https://doi.org/10.38015/sbyy.1760563
47. Yağcı, A., & Sözcü, U. (2025). 6 Şubat depremleri sonrası ortaokul öğrencilerinin sivil toplum kuruluşlarının dayanışma faaliyetlerine yönelik görüşleri. Afet ve Risk Dergisi, 8(1), 372–386. https://doi.org/10.35341/afet.1526450
48. Yavuz, R. (2025). Afet eğitimine yönelik öğretmen görüşlerinin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
49. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.
50. Yıldız, T., Er, Ö., & Metin, Ö. (2024). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının afet hazır bulunuşluk seviyelerinin incelenmesi. International Journal of Geography and Geography Education, 51, 48–67. https://doi.org/10.32003/igge.1333070