ÖĞRETMEN ADAYLARININ OKUL YÖNETİCİLİĞİNE YÖNELİK TUTUMLARI İLE İLİŞKİLİ DEĞİŞKENLER: KİŞİLİK ÖZELLİKLERİ VE MESLEKİ DEĞERLER

Öz

Ülkemizde okul yöneticisi yetiştirme ve atama süreçleri dikkat çeken bir konudur. Yapılan çalışmalarda bu süreçte yaşanan sorun ve çözüm önerilerine odaklanıldığı görülmektedir. İfade edilen çözüm önerilerinden birisi de öğretmen adaylarının okul yöneticiliği becerilerine sahip olacak şekilde yetiştirilmesidir. Ancak öğretmen adaylarının hizmet öncesinde yöneticiliğe ilişkin yaşantıları değerlendirildiğinde, sürecin az sayıdaki lisans dersleriyle ve staj deneyimlerindeki edinimleri ile sınırlı kaldığı söylenebilir. Dolayısıyla ülkemizde okul yöneticiliğini tercih etme sürecini akademik bir yönlendirme ve tercihten ziyade farklı değişkenlerin etkisinde tartışmak mümkündür. Bu kapsamda belirlenen çalışmanın amacı, öğretmen adaylarının okul yöneticiliğine ilişkin tutumları ile kişilik özellikleri ve mesleki değerler arasında bir ilişki olup olmadığını belirlemektir. Bunun yanı sıra cinsiyet ve sınıf düzeyi gibi demografik değişkenler açısından okul yöneticiliğine yönelik tutumlarda anlamlı bir fark olup olmadığı da incelenmiştir. Çalışma ilişkisel modelde desenlenmiştir. Araştırmanın çalışma grubunu, İç Anadolu Bölgesi’nde bir üniversitenin Eğitim Fakültesi’nde 2022-2023 Öğretim Yılı, Güz Dönemi’nde öğrenim gören ve uygun örnekleme yöntemi ile araştırmaya dâhil edilen, 315 öğretmen adayı oluşturmaktadır. Okul Yöneticiliğine Yönelik Tutum Ölçeği, Sıfatlara Dayalı Kişilik Testi ve Mesleki Değer Envanteri ile veri toplanmıştır. Veri analizinde bağımsız gruplar için t testi, ANOVA testi ve çoklu doğrusal regresyon analizinden yararlanılmıştır. Öğretmen adaylarının okul yöneticiliğine yönelik tutumlarında cinsiyete göre erkekler lehine bir fark saptanmışken; sınıf düzeyine göre anlamlı bir farklılık olmadığı belirlenmiştir. Çalışmaya göre, kişilik özellikleri öğretmen adaylarının okul yöneticiliğine yönelik tutumlarını anlamlı bir biçimde yordamasa da, deneyime açıklık okul yöneticiliğine yönelik tutum puanlarıyla pozitif olarak ilişkilidir. Diğer taraftan mesleki değerlerden sırasıyla liderlik, özgürlük, kazanç, yardım, yaratıcılık, ekip çalışması, arkadaşlık, fiziksel özelliklerin kullanımı ve sağlık değerleri, okul yöneticiliğine yönelik tutumla ilişkili bulunmuştur. Araştırma sonuçlarına göre “liderlik ve yardım” değerleri öğretmen adaylarının okul yöneticiliğine yönelik tutumlarını yordamaktadır. Bu değerlerden liderliğin yordayıcılığı daha yüksektir. Ulaşılan sonuçlara dayalı olarak kadın yöneticileri teşvik edecek politikaların geliştirilmesi ve uygulanması, lisans öğrenimi süresince yöneticilikle ilgili derslerin (özellikle liderlikle ilgili) ve yaşantıların arttırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Okul Yöneticiliğine Yönelik Tutum
• Kişilik Özellikleri
• Mesleki Değerler
• Öğretmen Adayları

VARIABLES RELATED TO PRE-SERVICE TEACHERS’ ATTITUDES TOWARDS SCHOOL ADMINISTRATION: PERSONALITY TRAITS AND PROFESSIONAL VALUES

Öz

The training and appointment processes of principals in our contry are the issues that attracts attention. These tudies focused on the problems and solution suggestions. One of the solution is to train pre-service teachers to have school management skills. However, when the pre-service management experiences of students are evaluated, it can is limited to a small number of undergraduate courses and their acquisitions in internship experiences. Therefore, it is possible to discuss the process of choosing school administration in our country is under the influence of different variables rather than an academic orientation and preference. In this context, the aim of this study is to determine whether there is a relationship between pre-service teachers' attitudes towards school administration and their personality traits and vocational values. In addition, it was also examined whether there is a significant difference in attitudes towards school administration in terms of gender and grade level. The study was designed in a correlational model. The study group of the research consists of 315 pre-service teachers studying at an university that takes place in Central Anatolia Region’s Faculty of Education during the 2022-2023 academic years’s fall term, who were included in the research through convenient sampling method. Attitude Scale towards School Administration, Adjective Based Personality Test and Vocational Value Inventory were used as data collection instruments. Independent samples t-test, Anova test and multiple linear regression analysis were used for data analysis. While a difference was found in favour of males in pre-service teachers' attitudes towards school administration according to gender, it was found that there was no significant difference according to the grade level studied. Although personality traits do not significantly predict students’ attitudes towards school administration, openness to experience is positively related. Professional values such as leadership, freedom, profit, help, creativity, teamwork, friendship, use of physical features and health values were found to be related to attitudes towards school administration. "Leadership and assistance" predict teacher candidates' attitudes towards school administration. Leadership is more predictive. It is recommended to develop and implement policies that will encourage female managers, increase management-related courses and experiences during undergraduate education.

Anahtar Kelimeler

• Attitude towards school administration
• Personality Characteristics
• Vocational Values
• Pre-Service Teachers

Kaynakça

1. Alımlı Aksoy, F.,& Demirdağ, S. (2023). Eğitim liderlerinin yetiştirilmesi ve taşıması gereken özellikler. RESS Journal Route Educational & Social Science Journal, 10(4), 67-81.
2. Arslan, E., Güripek, E., & İnce, C. (2017). Kişilik ve meslek seçimi ilişkisi: turizm öğrencileri üzerine bir araştırma. Kesit Akademi Dergisi, (11), 200-217.
3. Aslan, G. (2015). Öğretmen adaylarının toplumsal cinsiyet algılarına ilişkin metaforik bir çözümleme. Eğitim ve Bilim, 40(181), 363-384.
4. Aslanargun, E. (2012). Principals’ values in school administration. Educational Sciences: Theory&Practice, 12(2), 1339-1344.
5. Atli, A. (2012). Lise Öğrencilerinin Mesleki Değerlerinin İncelenmesi.(Yayınlanmamış YüksekLisans Tezi). İnönü Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Malatya.
6. Atli, A. (2016). Lise öğrencilerinin meslek tercihlerinin yetenek, ilgi ve mesleki değerlerine göre incelenmesi. Journal of Kirsehir Education Faculty, 17(1), 555-573.
7. Atli, A.,& Gür, S.H. (2019). Lise öğrencilerinin meslek tercihleri ve bu tercihlerine etki eden faktörler. Kariyer Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 2(1), 32-53.
8. Babaoğlan, E., Nalbant, A., & Çelik, E. (2017). Okul başarısına okul yöneticisinin etkisine ilişkin öğretmen görüşleri.Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 0(43), 93-109. https://doi.org/10.21764/efd.82932

9. Bacanlı, H., İlhan, T., & Aslan, S. (2009). Beş faktör kuramına dayalı bir kişilik ölçeğinin geliştirilmesi: sıfatlara dayalı kişilik testi (SDKT). Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(2), 261-279.
10. Balyer, A. (2012). Çağdaş okul müdürlerinin değişen rolleri. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD), 13(2), 75-93.
11. Bozgeyikli, H., Derin, S., & Toprak, E. (2016). Üniversite öğrencilerinin mesleki değer algıları. Uluslararası Güncel Eğitim Araştırmaları Dergisi, 2(1), 139-156.
12. Brown, D. (2003). Career ınformation, career counseling and careerdevelopment. Pearson Education, Inc.
13. Bursalıoğlu, Z. (2014). Eğitim yöneticisinin hizmet öncesi ve hizmet içinde hazırlanması. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(2).
14. Bulut, S.,& Çelikten, M. (2021). Türk eğitim sisteminde kadın okul yöneticiliği. Journal Of Social, Humanities andAdministrative Sciences, 7(40), 886-894. http://dx.doi.org/10.31589/JOSHAS.621
15. Bulut, Y.,& Bakan, İ. (2005). Yönetici ve yöneticilik üzerine Kahramanmaraş kentinde bir araştırma. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 5(9), 62-89.
16. Çakmak, M.,& Ercan, L. (2018). Öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine ilişkin tutumları ve problem çözme becerilerinin incelenmesi. Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(13), 29-41.
17. Çelikten, M. (2004). Okul müdürü koltuğundaki kadınlar: Kayseri ili örneği. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17, 91- 118.
18. Cemaloğlu, N. (2005). Türkiye de Okul Yöneticisi Yetiştirme ve İstihdamı Varolan Durum, Gelecekteki Olası Gelişmeler ve Sorunlar. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(2), 249-274.
19. Çoban, R., & Deniz, M. (2021). Yöneticilerin kişilik özelliklerinin politik yeteneklerine etkisi üzerine sağlık sektöründe bir araştırma, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 46, 375-396.
20. Demirer, M.,& Ergezen M., D. (2022). Millî Eğitim Bakanlığı ortaöğretim kurumlarına okul yöneticisi seçme ve görevlendirme model önerisi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (12), 520-538. https://doi.org/10.21733/ibad.1017971
21. Demirtaş, V. Y.,& Çubukçu, F. (2018). Okulöncesi ve sınıf öğretmeni adaylarının mesleki değerleri. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(39), 99-130. https://doi.org/10.31795/baunsobed.437718
22. Demirtaş, Z.,& Yıldırım, N. (2010). Aday öğretmenlerin kendi yönetsel yeterliklerine ilişkin algıları. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 5(4), 997-1013. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.1535
23. Erdoğmuş, H. (2006).Resmî-Özel İlköğretim Okullarinda Çalışan Yöneticilerin Kişisel Özellikleri İle Örgütsel Bağlılıkları Arasindaki İlişki (İstanbul Örneği).(Yayınlanmamış YüksekLisans Tezi). Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
24. Erginer, A.,& Köse, M. F. (2012). Okul yöneticiliğini tercih ve ayrılma nedenlerine ilişkin nitel bir çalışma. Qualitative Studies,7(4), 14-28.
25. Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., & Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (Vol. 8). McGraw-Hill.
26. Günay, E. (2004). Eğitim Kurumlarına Yönetici Seçme, Yetiştirme ve Atamaya İlişkin Yönetici Ve Öğretmen Görüşlerinin Değerlendirilmesi (Ankara İli Örneği), Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
27. Günaydın, Y., Güneş, G., Güleryüz, O., Kılcan, T. & Kılcan, B. (2024). Okul Yöneticilerinin Sahip Olmasi Gereken Özelliklere İlişkin Öğretmen Görüşleri. Journal of History School, 68, 107-125.
28. Gökçen, V.,& Karataş, S. (2023). Beden eğitimi ve spor dersi öğretmenlerinin eğitim yöneticiliğine ilişkin görüşleri. EDUCATIONE, 2(1), 1-27.
29. Hartung, P. J. (2006).Values. In J.H. Greenhause & G. A. Callanan (Eds.), Encyclopedia of career development (pp. 843-846). Sage Publications.
30. İpek, C., Kahveci, G., & Camadan, F. (2015). Sınıf öğretmeni adaylarının öğretmenlik mesleğine ve okul yöneticiliğine yönelik tutumları. Kastamonu Eğitim Dergisi, 23(1), 211-226.
31. İpek, C. (2017). Öğretmen adaylarının öğretmen metaforu algıları ve okul yöneticiliğine yönelik tutumları (Ahi Evran Üniversitesi Örneği). The Journal of Social Sciences, 4(10), 140-154.
32. İpek, C. (2023). Eğitim sisteminde yönetici yetiştirme ve atama tartışmaları. Ahi Evran Akademi, 4(1), 1-18.
33. Kara, M., Karataş, İ. H., & Aydın, B. (2022). Okul yöneticiliği meslek algısı. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 505-522.
34. Karadağ, R. (2012). Türkçe öğretmeni adaylarının öğretmenlik mesleğine ilişkin tutumları ve öğretmenlik mesleğini tercih nedenleri. Humanities Sciences, 7(2), 44-66.
35. Kılıç, Ç., Turgut, G., Esin, E., Akyol, E., Girgin, G., & Karaavcı, A. (2023). Eğitim yönetiminde kadınların yönetici olmasını engelleyen faktörlerin incelenmesi. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, 9(31), 11-23. https://doi.org/10.5281/zenodo.8151017
36. Kıroğlu Bayat, İ., & Baykal Pırıldar, B. (2021). Toplumsal cinsiyet ayrımcılığının yarattığı engeller: çalışma yaşamında varolmaya çalışan kadın. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23(3), 745-762. https://doi.org/10.26745/ahbvuibfd.990887
37. Kirişci, G., & Can, N. (2020). Eğitim ve okul yöneticilerinin cam tavan sendromuna ilişkin görüşleri. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(2), 618-636. https://doi.org/10.31592/aeusbed.736762
38. Koçel, T. (2018). İşletme yöneticiliği. Beta Yayıncılık.
39. Korkut-Owen, F., Kepir, D. D., Özdemir, S., Ulaş, Ö., & Yılmaz, O. (2012). Üniversite öğrencilerinin bölüm seçme nedenleri. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(3), 135-151.
40. Köroğlu, Ö. (2014). Meslek seçimi ile kişilik özellikleri arasındaki ilişkinin belirlenmesi: Turizm rehberliği öğrencileri üzerine bir araştırma. Suleyman Demirel University Journal of Faculty of Economics &Administrative Sciences, 19(2), 137-157.
41. Kuzgun, Y. (2009). Meslek rehberliği ve danışmanlığına giriş. Nobel Yayın Dağıtım.
42. MEB (2024). Milli Eğitim İstatistikleri Örgün Eğitim 2023-2024. https://sgb.meb.gov.tr/www/icerik_goruntule.php?KNO=629
43. MEB (2024). https://usak.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_03/04120854_egitim_kurumlarina_yonetici_secme_ve gorevlendirme_yonetmelik_taslagi01.03.2024.pdf (Erişim: 13.12.2024)
44. Mert, P.,& Topçu, F. (2021). Kadın yöneticilerin kariyer engelleri hakkında bir doküman analizi. Akademik Platform Eğitim ve Değişim Dergisi, 4(2), 285-304.
45. Öz, H. (2019). Veri temelli okul yöneticisi seçme, yetiştirme ve görevlendirme modeli. Journal of Social Sciences and Education, 2(2), 311-334.
46. Özsoy, E.,& Yıldız, G. (2013). Kişilik kavramının örgütler açısından önemi: Bir literatür taraması. İşletme Bilimi Dergisi, 1(2), 1-12.
47. Recepoğlu, E., & Kılınç, A. Ç. (2014). Türkiye'de okul yöneticilerinin seçilmesi ve yetiştirilmesi, mevcut sorunlar ve çözüm önerileri. Electronic Turkish Studies, 9(2), 1817-1845
48. Rounds, J.,& Jin, J. (2012). Nature, importance, and assessment of needs and values. Career development and counseling: Putting theory and research to work, 417-448.
49. Sagiv, L. (2002). Vocational interests and basic values. Journal of Career Assessment, 10(2), 233-257. https://doi.org/10.1177/1069072702010002007
50. Sarıtaş, M. (1997). Yönetimde kişilik faktörü. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi,12(12) , 527-548.
51. Schein, E.H. (2006). Career Anchor. In J.H. Greenhause & G.A. Callanan (Eds.), Encyclopedia of career development (pp. 63-69). Sage Publications.
52. Seçgin, F.,& Tural, A. (2011). Sınıf öğretmenliği bölümü öğretmen adaylarının toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumları. Education Sciences, 6(4), 2446-2458.
53. Seipert, K.,& Baghurst, T. (2014). Contrasting work values of baby boomers and generation X rural public school principals. Public Administration Quarterly, 38(3) 347-370.
54. Streiner, D. L. (2003) Starting at the Beginning: An introduction to Coefficient Alpha and internal consistency, Journal of Personality Assessment, 80(1), 99-103.
55. Susmak, M.,& Hacıfazlıoğlu, Ö. (2013). Öğretmen bakış açılarına göre okul öncesi yöneticilerinin sahip olması gereken özellikler. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi,(13), 205-226. https://doi.org/10.14520/adyusbd.436
56. Taşdemir, C. (2014). İlköğretim matematik öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine yönelik tutumlarının incelenmesi. Journal of Computer and Education Research, 2(3), 91-113.
57. Tebiş, C.,& Okay, H. (2012).Müzik öğretmenliği programı öğrencilerinin yönetici liderlik eğilimleri, International Journal of New Trends in Arts, Sports & Science Education, 1(2), 162-172.
58. Terzi, A. R.,& Tezci, E. (2007). Necatibey Eğitim Fakültesi öğrencilerinin öğretmenlik mesleğine ilişkin tutumları.Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 52(52), 593-614.
59. Tunca, N., Alkın Şahin, S., & Oğuz, A. (2015). Öğretmenlerin eğitim inançları ile meslekî değerleri arasındaki ilişki. Kalem Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi, 5(1), 11-47.
60. Turan, S. (2021). Okul Yöneticisinin Liderlik Rolleri. İçinde N. Cemaloğlu (Ed.), Türk eğitim sistemi ve okul yönetimi (pp. 433-456). Pegem Akademi.
61. Tüzel İşeri, E.,& Çalık, T. (2019). Kadın okul yöneticilerinin karşılaştıkları kurumsal kariyer engelleri ve bunları aşmaya yönelik çözüm yolları. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8(3), 1470- 1503. https://doi.org/10.15869/itobiad.559985
62. Ulusoy, G. (2023). Okullara Yönetici Seçme ve Atama Sürecinin Sendika Üyesi Okul Müdürlerinin Görüşleri Bağlamında Değerlendirilmesi. Uluslararası Eğitime Özgün Bakış Dergisi, 1(1), 60-76.
63. Üngüren, E. (2011). Psikobiyolojik kişilik kuramı ekseninde yöneticilerin kişilik özellikleri, karar verme stilleri ve örgütselsonuçlara yansımaları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
64. Yirci, R.,& Berk, B. (2021). Okul yöneticilerinin ve öğretmenlerin görüşlerine göre etkili okul müdürü: Nitel bir araştırma. Journal of History School, 50, 570- 598. http://dx.doi.org/10.29228/Joh.43166
65. Yücel, C.,& Karataş, E. (2009). Eğitim yöneticilerinin benimsedikleri iş değerleri. Ege Eğitim Dergisi, 10(2), 69-101.