A Turning Point in Ottoman Educational Reform: The Establishment Process and Regulation of the Dârülmuallimin-i Sıbyan in State Archival Documents

Öz

This study examines the establishment process and regulation of the Darülmuallimin-i Sıbyan, which represents an important turning point in Ottoman educational reforms, based on official documents from the Ottoman State Archives. The research aims to reveal why the pedagogical dysfunction and inequality-producing nature of primary (sıbyan) schools in the post-Tanzimat period necessitated the creation of a separate institutional framework for teacher training. Designed within a qualitative research methodology, the study employs document analysis as its primary model. Archival documents produced by the Ministry of Education (Maarif Nezareti), the Council of Education (Meclis-i Maarif), and the Council of State (Şûrâ-yı Devlet) were transcribed and analyzed through thematic analysis. A total of 21 pages of transcribed archival texts were systematically coded, and recurring meanings were grouped under common themes. The findings indicate that the establishment of the Darülmuallimin-i Sıbyan was not merely a pedagogical preference but a compulsory institutional response to structural deficiencies in primary education. The analysis highlights four key dimensions: (i) the declining functionality of a strictly religious curriculum in primary schools, (ii) the identification of qualified teacher shortage as the main barrier to reform, (iii) the professionalization of teaching through merit-based recruitment, salary policies, and service obligations, and (iv) the direct impact of fiscal constraints on the sustainability of educational reforms. The study argues that the Darülmuallimin-i Sıbyan Regulation played a decisive role in strengthening the institutional foundations of modern primary education by integrating pedagogical, administrative, and financial dimensions into a coherent teacher training regime.

Anahtar Kelimeler

• Darülmuallimin-i Sibyan
• Ottoman educational reform
• primary education
• sibyan schools
• teacher training

Osmanlı Eğitim Reformunda Bir Dönüm Noktası: Devlet Arşiv Belgelerinde Dârülmuallimin-i Sıbyan’ın Kuruluş Süreci ve Nizamnamesi

Öz

Bu araştırma, Osmanlı eğitim reformları içinde önemli bir dönüm noktasını temsil eden Darülmuallimin-i Sıbyan’ın kuruluş sürecini ve nizamnamesini, Osmanlı Devlet Arşivlerinde yer alan resmî belgeler temelinde incelemektedir. Araştırma, Tanzimat sonrası dönemde sıbyan mekteplerinin pedagojik işlevsizliğinin ve toplumsal eşitsizlik üretme potansiyelinin, öğretmen yetiştirme alanında neden müstakil bir kurumsal yapıyı zorunlu kıldığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Nitel metodoloji kapsamında yapılandırılan çalışmada, doküman incelemesi modeli kullanılmış; Maarif Nezareti, Meclis-i Maarif ve Şûrâ-yı Devlet yazışmalarından oluşan arşiv belgeleri deşifre edilerek tematik analiz yoluyla çözümlenmiştir. Toplam 21 sayfalık deşifre edilmiş metin üzerinden yürütülen analizde, belgelerde tekrar eden kavramlar ve sorun alanları temalar altında birleştirilmiştir. Araştırma bulguları, Darülmuallimin-i Sıbyan’ın kuruluşunun pedagojik bir tercih olmaktan ziyade, sıbyan mekteplerindeki yapısal yetersizliklere verilen zorunlu bir kamusal yanıt olduğunu göstermektedir. Bulgular; (i) sıbyan mekteplerinde dar dinî müfredatın işlevselliğini yitirmesi, (ii) nitelikli öğretmen eksikliğinin reformun önündeki temel engel olarak tanımlanması, (iii) öğretmenliğin liyakat, ücret ve hizmet yükümlülüğü üzerinden yeniden meslekleştirilmesi ve (iv) reformların mali sürdürülebilirlik sorunlarıyla doğrudan ilişkili olması gibi sonuçları ortaya koymaktadır. Araştırma, Darülmuallimin-i Sıbyan Nizamnamesi’nin, öğretmen yetiştirmeyi idari, mali ve pedagojik boyutlarıyla bütüncül bir çerçeveye oturtarak Osmanlı’da modern ilk öğretimin kurumsal temellerini güçlendirdiğini ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Darülmuallimin-i Sıbyan
• Osmanlı eğitim reformu
• öğretmen yetiştirme
• sıbyan mektepleri
• öğretmen eğitimi

Kaynakça

1. Akyüz, Y. (2021). Türk eğitim tarihi. Ankara: Pegem Akademi Yayınları.
2. Alkan, M.Ö. (2004). İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e modernleşme ve uluslaşma sürecinde eğitim. (Ed. Kemal Karpat) Osmanlı Geçmişi Günümüz Türkiye’si içinde, ss. 73-142. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
3. Berkes, N. (2019). Türkiye’de çağdaşlaşma. İstanbul: YKY Yayınları.
4. Beşirli, M. (1999). Osmanlı’da modernleşme ve aydınlar. Dini Araştırmalar, 2(5), 131-158.
5. Binbaşıoğlu, C. (2014). Başlangıçtan günümüze Türk eğitim tarihi. Ankara: Anı Yayınclık.
6. Braun, V. ve Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
7. Cevherli, K. (2022). Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e eğitim: kurumlar, tartışmalar, gelişmeler. Ankara: Eski Yeni Yayınları.
8. Creswell, J.W. (2017). Eğitim araştırmaları: nicel ve nitel araştırmanın planlanması, yürütülmesi ve değerlendirilmesi. İstanbul: EDAM Yayınları.

9. Cücük, E., Bay, E. ve Doğan, A. (2017). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Osmanlı’da öğretmen yetiştiren kurumlara öğrenci giriş şartları ile usullerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesi (nizamnâme ve talimatnâmelere göre). Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), 136-161. https://doi.org/10.21547/jss.281640
10. Çağır, M. ve Türk, İ. C. (2017). 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ve Türk eğitim tarihindeki yeri. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 4(11), 37-50.
11. Çiydem, E. (2018). Tanzimat dönemi eğitim ıslahatının aynası: maarif-i umumiye nizamnamesine dair mazbata (esbab-ı mûcibe layihası). Turkish History Education Journal, 7(2), 509-531. https://doi.org/10.17497/tuhed.461153
12. Çiydem, E. (2023). Policies and practices for the professionalization of the teaching profession in the late Ottoman Empire (1839-1920). Paedagogica Historica, 59(5), 904-921. https://doi.org/10.1080/00309230.2021.1983620
13. Davison, R. (2020). Osmanlı Türkiye’sinde Batılı eğitim. (Ed. Halil İnalcık ve Mehmet Seyitdanlıoğlu) Tanzimat: değişim sürecinde Osmanlı İmparatorluğu içinde, ss. 665-682. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
14. Değirmenci, H. (2019). Arşiv belgeleri ışığında İstanbul sur dışındaki sıbyan mektepleri (Rumeli Yakası). Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
15. Dölen, E. (2010). Osmanlı döneminde Darülfünun 1863-1922: Türkiye üniversite tarihi 1. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
16. Dursun, D. (1992). Bürokrasi teorisi ve yönetim. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 37-38, 133-149. https://izlik.org/JA93AY64FR
17. Evered, E.Ö. (2012). Empire and education under the Ottomans. London: I.B. Tauris Publications.
18. Fortna, B. C. (2005). Mekteb-i Hümayun: Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde İslam devlet ve eğitim. İstanbul: İletişim Yayınları.
19. Gençoğlu, M. (2014). Sultan II. Abdülhamid’in yurt dışı eğitim politikası. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(2), 33-73.
20. Gençoğlu, M. (2020). Osmanlı Devleti’nde yurtdışı eğitimin öncüleri (1830-1839). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tarih Dergisi, 3(2), 6-22. https://doi.org/10.47437/esogutd.823957
21. Gündüz, M. (2015a). Eğitimci yönüyle Ahmet Cevdet Paşa. İstanbul: DoğuBatı Yayınları.
22. Gündüz, M. (2015b). Osmanlı eğitim mirası: klasik ve modern dönem üzerine makaleler. İstanbul: DoğuBatı Yayınları.
23. Gündüz, M. (2016). Maariften eğitime: Tanzimat’tan Cumhuriyet’e eğitim düşüncesinde dönüşüm. İstanbul: DoğuBatı Yayınları.
24. Güven, İ. (2021). Osmanlı Devleti’nde modern eğitiminin düşünsel ve bürokratik temelleri: mülkiye sınıfının eğitiminden halkın eğitimine geçiş. OTAM, 50, 113-132.
25. İhsanoğlu, E. (2021). Fenler evi Darülfünun: Müslüman dünyasının ilk modern üniversitesi. İstanbul: Doğan Kitap.
26. Kafadar, O. (2016). Türk eğitim düşüncesinde Batılılaşma. İstanbul: Vadi Yayınclık.
27. Karabekmez, M. (2017). A case study of women instructors and their education in the reign of Abdulhamid II. Paedagogica Historica, 53(1-2), 71-79. https://doi.org/10.1080/00309230.2016.1243137
28. Karabulut, M. (2016). Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. yüzyılda değişim süreci, sosyal ve kültürel durum. Mecmua, 2, 49-65.
29. Karal, E. Z. (1983). Osmanlı tarihi, C. VII (3.Baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
30. Keklik, E. (2020). İkinci Meşrutiyet döneminde eğitim sorunu ve Osmanlı aydınları. Tarih ve Gelecek Dergisi, 6(4), 1487-1517. https://doi.org/10.21551/jhf.816360.
31. Kılıç, C.E. (2023). Osmanlı klasik dönemi’nde sıbyan mektepleri. (Ed. Yunus Emre Tansü) Tarih alanında seçme yazılar-VI içinde, ss. 173-186. Gaziantep: Özgür Yayınları.
32. Kodaman, B. (1999). Abdülhamid devri eğitim sistemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. Maarif Ansiklopedisi (2022). Dârülmuallimin. Erişim: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/darulmuallimin
34. Ortaylı, İ. (2003). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. İstanbul: İletişim Yayınları.
35. Öztürk, C. (1993). Dârülmuallimin. İslam Ansiklopedisi, C.8, ss. 551-552.
36. Sakaoğlu, N. (2018). Türkiye eğitim tarihi (11-20. yüzyıllar). İstanbul: Alfa Yayınları.
37. Somel, S.A. (2015). 1869 tarihli Maârif-i Umûmiyye Nizâmnâmesi, esbab-ı mucibe layihası ve ideolojik temelleri. (Ed. Kemal Kahraman ve İlona Baytar) Sultan Abdülmecid ve Dönemi (1823-1861) içinde, ss. 136-167. Kültür-Medeniyet Serisi (12). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, İstanbul.
38. Somel, S.A. (2019). Osmanlı’da eğitimin modernleşmesi (1839-1908). İstanbul: İletişim Yayınları.
39. Şimşek, H. (2015). Osmanlı döneminde kısa süreli öğretmen yetiştirme uygulamaları (Darulameliyat ve taşrada öğretmen yetiştirme). Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(1), 77-95.
40. Taşer, S. (2019). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e öğretmen yetiştiren kurumlarda eğitim yönetimi ve denetimi. Ankara: Pegem Akademi.
41. Tekeli, İ. ve İlkin, S. (1999). Osmanlı İmparatorluğu’nda eğitim ve bilgi üretim sisteminin oluşumu ve dönüşümü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
42. Udy, S. H. (1959). “Bureaucracy” and “Rationality” in Weber’s organization theory: an empirical study. American Sociological Review, 24(6), 791-795. https://doi.org/10.2307/2088566
43. Ünal, U. ve Birbudak, T.S. (2013). İstanbul Dârulmuallimini (1848-1924). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
44. Yanardağ, A. (2022). İkinci meşrutiyet döneminde Adana Darülmuallimin-i İbtidaisi 1908-1918. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 7(1), 67-92. https://doi.org/10.32321/cutad.1086363
45. Yılmaz, F. (2013). Osmanlı borçları tarihi (Duyun-u Umumiye). Ankara: Berikan Yayınevi.
46. Yılmaz, S. (2023). XVI. yüzyılda Osmanlı Yönetim zihniyetine diyalektik yaklaşım. Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 8(1), 987-1024. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1242668