A Site of Cultural Memory in Anatolian Folk Songs: Dam

Öz

This study examines the concept of the dam, which occupies a central place in everyday life in Anatolian folk culture, within the framework of cultural memory theories through its representations in folk songs. The research reveals that the dam is not merely an architectural element; it is reflected in the songs through its multifaceted functions, including production, socialisation, surveillance, ritual, love, waiting, separation, humour, and eroticism. The folk songs, analysed using a text-centred approach, demonstrate that the dam is not only the stage for women's labour and daily production but also the space for social surveillance and moral control. The dam is established as a space of memory where love is experienced through secret meetings; where feelings of separation and exile, rituals of waiting and farewell are enacted. Furthermore, examples of humorous folk songs demonstrate that the dam is not only a place for serious daily work, but also a place for entertainment, satire, and erotic allusions. Folk songs are preserved in memory within a sustainable oral tradition and passed down from generation to generation; in this respect, each one is an element of memory. Therefore, it is important to use cultural memory theories in folk song studies that reveal how individual memories gain meaning within social frameworks. Halbwachs's collective memory, Assmann's cultural memory, Nora's memory space, and Yates's theoretical approach, which posits that cultural memory facilitates recollection through spatial arrangements, have been examined in relation to the dam, which is evaluated as a symbolic stage where individual memories are transferred to social memory in folk songs. The study makes an original contribution by demonstrating that the roof, an architectural element often overlooked in folk literature research, functions as a multi-layered cultural memory space in folk songs. These findings are significant in that they reveal the relationship between folk architecture and oral culture and suggest new interdisciplinary approaches in folklore studies. In this study, the lyrics of folk songs recorded in the TRT Turkish Folk Music repertoire were compiled from the digital archive Repertukul.com; repertoire numbers were used as references and analysed using a text-centred approach.

Anahtar Kelimeler

• Dam
• Vernacular Architecture
• Memory Site
• Folk Songs
• Cultural Memory

Anadolu Halk Türkülerinde Bir Bellek Mekânı: Dam

Öz

Bu çalışma, Anadolu halk kültüründe gündelik yaşamın merkezinde yer alan dam kavramını, halk türkülerindeki temsilleri üzerinden kültürel bellek kuramları çerçevesinde incelemektedir. Araştırmada damın yalnızca mimari bir unsur değil; üretim, sosyalleşme, gözetleme, ritüel, aşk, bekleyiş, ayrılık, mizah ve erotizm gibi çok yönlü işlevleriyle türkülere yansıdığı ortaya konmuştur. Metin merkezli çözümleme yöntemiyle incelenen türküler, damın kadın emeği ve gündelik üretimin sahnesi olduğu kadar, toplumsal gözetimin ve ahlaki denetimin de mekânı olduğunu göstermektedir. Dam, aşkın gizli buluşmalarla yaşandığı; ayrılık ve gurbet duygularının, bekleyiş ve uğurlama ritüellerinin sahnelendiği bir hafıza mekânı olarak tescillenmiştir. Ayrıca mizahi türkü örnekleri, damın yalnızca ciddi gündelik işlerin değil, eğlencenin, taşlamanın ve erotik göndermelerin de mekânı olduğunu göstermektedir. Türküler, sürdürülebilir bir sözlü gelenek içinde hafızalarda muhafaza edilerek kuşaktan kuşağa aktarılır; bu yönüyle her biri birer bellek unsurudur. Bu nedenle, türkü çalışmalarında bireysel hatıraların toplumsal çerçeveler içinde nasıl anlam kazandığını ortaya koyan kültürel bellek kuramlarının kullanılması önem taşımaktadır. Halbwachs’ın kolektif bellek, Assmann’ın kültürel bellek, Nora’nın hafıza mekânı ve Yates’in kültürel belleğin mekânsal düzenlemeler aracılığıyla hatırlamayı kolaylaştırdığına ilişkin kuramsal yaklaşımıyla ele alınan dam, türkülerde bireysel hatıraların toplumsal belleğe aktarıldığı sembolik bir sahne olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, halk edebiyatı araştırmalarında çoğunlukla göz ardı edilen mimari unsurlardan biri olan damın, halk türkülerinde çok katmanlı bir kültürel bellek mekânı olarak işlev gördüğünü göstermesi bakımından özgün bir katkı sunmaktadır. Bu bulgular, halk mimarisi ile sözlü kültür arasındaki ilişkiyi görünür kılması ve halkbilimi alanında disiplinler arası yaklaşımlar için yeni açılımlar önermesi açısından önem taşımaktadır. Çalışmada, TRT Türk Halk Müziği repertuarında kayıtlı türkü metinleri Repertukul.com adlı dijital arşivden derlenmiş; repertuar numaraları referans olarak kullanılmış ve metin merkezli çözümleme yöntemiyle incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Dam
• Halk Mimarisi
• Bellek Mekanı
• Halk Türküleri
• Kültürel Bellek

Kaynakça

1. Abdullah, Z. (1933). Köy mimarisi. Ülkü Dergisi, 2(7), 37–41.
2. Aça, M. (2023). Halk bilimi el kitabı (5. basım). Nobel Yayıncılık.
3. Artun, E. (2015). Türk halkbilimi. Karahan Kitabevi.
4. Assmann, J. (1995). Kültürel bellek: Yazı, hatırlama ve politik kimlik (A. Tekin, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
5. Avcı, C. (2020). Medyada türkü çağı: Türkülü hikâyeden türkülü TV dizisine. Ankara 2. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Kongresi Bildiri Kitabı (s. 157–171). İksad Yayınevi.
6. Bakhtin, M. (1984). Rabelais and his world (H. Iswolsky, Çev.). Indiana University Press.
7. Başgöz, İ. (2008). Türkü. Pan Yayıncılık.
8. Bauman, R. (1977). Verbal art as performance. Waveland Press.

9. Boratav, P. N. (1969). 100 soruda Türk halk edebiyatı. Gerçek Yayınevi.
10. Çevik, M. (2013). Türkü ve algı: Türkü kültüründe değişim süreci. Ürün Yayınları.
11. Çevik, M. (2022). Türkü çözümlemeleri: Sözden icraya, icradan yazıya metin olarak türkü. Ürün Yayınları.
12. Çobanoğlu, Ö. (2002). Halkbilimi kuramları ve araştırma yöntemleri tarihine giriş. Akçağ Yayınları.
13. Çobanoğlu, Ö. (2009). Türk halkbilimi çalışmaları kadrosuna göre Atatürk Dönemi’nde araştırma eğilimleri ve sonuçları üzerine genel bir değerlendirme. Cumhuriyet Dönemi Türk Kültürü: Atatürk (1920–1938). Atatürk Kültür Merkezi.
14. Çobanoğlu, Ö. (2018). Halk edebiyatına giriş-II. Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları.
15. Davulcu, M. (2020). Halk mimarisi terimleri sözlüğü. Pegem Akademi.
16. Dundes, A. (1980). Interpreting folklore. Indiana University Press.
17. Elçin, Ş. (1981). Halk edebiyatına giriş. Kültür Bakanlığı Yayınları.
18. Gazimihal, M. R. (2006). Anadolu türküler ve musiki istikbalimiz (M. Özarslan, Haz.). Ötüken Yayınları.
19. Gennep, A. van. (1960). The rites of passage. University of Chicago Press.
20. Halbwachs, M. (1992). On collective memory (L. A. Coser, Ed. & Trans.). University of Chicago Press.
21. Karabudak, G. (2024). Giyim kuşam kültürü ve kimlik: Tokat türküleri üzerinden bir okuma. 1st International Fabric and Textile Congress Bildiri Kitabı (ss. 30–42). Akademik Paylaşım Platformu Yayınları.
22. Kaya, D. (1999). Anonim halk şiiri.
23. Mirzaoğlu, G. (2012). Türk halk türküleri’nde değirmen motifi ve değirmenci türküleri. Bilig, 62(Yaz), 183–204.
24. Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, 26(Spring), 7–25.
25. Ögel, B. (2010). Türk mitolojisi (Cilt 2). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
26. Öğüt Eker, G. (2009). İnsan, kültür, mizah. Grafiker Yayınları.
27. Örnek, S. V. (1971). Anadolu folklorunda ölüm. Ankara Üniversitesi Basımevi.
28. Özbek, M. (1975). Folklor ve türkülerimiz.
29. Öztelli, C. (1972). Evlerinin önü halk türküleri. Hürriyet Yayınları.
30. Şimşek, E. (1996). Türk folklor ve halk edebiyatında elma. Türk Dünyası Araştırmaları, 105, 203–216.
31. Turner, V. (1969). The ritual process: Structure and anti-structure. Aldine Publishing.
32. Üstünova, K. (2011). Erzurum düğünlerinde ‘elma atma’. Milli Folklor, 23(90), 146–155.
33. Yakıcı, A. (2007). Halk şiirinde türkü: Tanım, tasnif, inceleme, metin.
34. Yates, F. A. (1966). The art of memory. University of Chicago Press.
35. URL-1: Repertükül. O yarimin damından hoplıyamadım [Türkü sözleri]. https://www.repertukul.com/O-Yarımın-Damından-Hoplıyamadım-2208
36. URL-2: Repertükül. Türkü sözleri [Veritabanı]. https://www.repertukul.com/TurkuSozleri