An Analysis of Rehnümâ, Attributed to Tezkire Writer Rızâ (d. 1082/1671–72), in Terms of Sound and Harmony

Öz

Rehnümâ, which we consider to belong to Zehrimârzâde Seyyid Mehmed Rızâ-known for his poet tezkire written in the 17th century-is a Turkish work composed in the mesnevi verse form and consisting of 80 couplets. Written in the hezec meter with the pattern mefâ‘îlün/mefâ‘îlün/fe‘ûlün, this work is fundamentally structured around the Sufi concepts of mebde (origin/beginning), ma‘âş (worldly life), and ma‘âd (return). As a result of our research, it has been determined that this work is not mentioned in any known sources and has not previously been the subject of an independent study.

In order to fill this gap, the present article first presents the available information on Zehrimârzâde Seyyid Mehmed Rızâ, whom we evaluate as the author of Rehnümâ, along with certain observations regarding some of his works. Subsequently, the manuscript miscellany (mecmua) in which the work is found and its content are introduced. In the following section, Rehnümâ is analyzed in terms of sound and harmony, and an attempt is made to determine to what extent the poet achieves literariness while employing verse as a means of expression in a work of Sufi content, where literary concern may not be regarded as the primary objective. Finally, the transliterated text and the intralingual translation of Rehnümâ are presented to the reader.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• 17th century
• Sufism
• Masnavi
• Zehrimârzâde Seyyid Mehmed Rızâ
• Rehnümâ

Tezkire Yazarı Rızâ’ya (ö.1082/1671-72) Ait Olduğu Değerlendirilen Rehnümâ’nın Ses ve Ahenk Bakımından İncelenmesi

Öz

17.⁠ ⁠yüzyılda yazdığı şair tezkiresiyle tanınan Zehrimârzâde Seyyid Mehmed Rızâ’ya ait olduğunu değerlendirdiğimiz Rehnümâ, mesnevi nazım biçimiyle yazılmış, 80 beyitten müteşekkil Türkçe bir eserdir. Hezec bahrinin mefâ‘îlün/mefâ‘îlün/fe‘ûlün vezniyle kaleme alınan bu eser, temel olarak tasavvufi kavramlar olan mebde/başlangıç, maaş/yaşam ve maad/dönüş üzerine bina edilmiştir. Araştırmalarımız sonucu herhangi bir kaynakta bahsinin geçmediğini gördüğümüz bu eserin, müstakil bir çalışmaya da konu olmadığı görülmüştür. Bu boşluğu doldurmak amacıyla kaleme alınan makalede, öncelikle Rehnümâ’nın yazarı olarak değerlendirdiğimiz tezkire yazarı Zehrimârzâde Seyyid Mehmed Rızâ hakkındaki mevcut bilgilere ve yazarın bazı eserlerine dair birtakım tespitlere yer verilmiş, ardından eserin bulunduğu mecmua ve eserin muhtevası tanıtılmıştır. Çalışmanın devamında ise Rehnümâ, ses ve ahenk açısından incelemeye tabi tutularak tasavvufi muhtevada kaleme alınan, bu yönüyle edebî gayenin birincil amaç olarak kullanılmadığı söylenebilecek bir eserde, şairin nazmı bir ifade aracı olarak kullanırken edebîliği ne ölçüde gerçekleştirebildiği tespit edilmeye çalışılmıştır. Son kısımda ise Rehnümâ’nın çeviri yazı metni ve diliçi çevirisi okuyucuya sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• 17. yüzyıl
• Tasavvuf
• Mesnevi
• Zehrimârzâde Seyyid Mehmed Rızâ
• Rehnümâ

Kaynakça

1. Aclûni. (2019). Keşfü’l-Hafâ (M. Genç, Çev.). Beka Yayıncılık.
2. Açıl vd., (2022). Tenkitli Neşir Kılavuzu: (Osmanlı Türkçesi metinleri için). İSAM Yayınları.
3. Ağralı, A. (2005). Azîz Mahmud Hüdâyî’nin Necâtü’l-Garîk adlı eseri. Üsküdar Sempozyumu III: Azîz Mahmud Hüdâyî Uluslararası Sempozyum Bildirileri içinde (Vol. 1, pp. 321–356).
4. Bayram, Y. (2022). Arûz tasarrufları bağlamında bir gül kasidesi (Fuzûlî). Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 29, 359–383.
5. Büyükkaradoğan, A. (2024). Hikâye yoluyla ‘arz-ı hâl’: XVI. yüzyıl şairlerinden Mîrzâ’nın mesnevisi (metin-inceleme). [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Medeniyet Üniversitesi.
6. Çapan, P. (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî: Nuhbetü’l-Âsâr Min Fevâ’idi’l-Eş‘âr. İnceleme-Metin-İndeks. AKM Yayıncılık.
7. Çetinkaya, Ü. (2014a, 8 Ağustos ). Rızâ, Mehmed Efendi. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/riza-mehmed-efendi
8. Çetinkaya, Ü. (2014b, 8 Ağustos). Rızâ, Rızâ Efendi. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/riza-riza-efendi-mdbir

9. Davudoğlu, A. (1974). Sahih-i Müslim tercemesi ve şerhi. Sönmez Yayınları.
10. Dilçin, C. (1991). Fuzulî’nin bir gazelinin şerhi ve yapısal yönden incelenmesi. Türkoloji Dergisi, 9(1), 45–98.
11. Dilçin, C. (2023). Yeni tarama sözlüğü. TDK Yayınları.
12. Diyanet İşleri Başkanlığı. (t.y.). Hadislerle İslam, https://hadislerleislam.diyanet.gov.tr/
13. Ebü’l-Fazl Zeynüddîn Abdurrahîm b. Hüseyin el-Irakî. (2005). el-Muġnî ʿan hamli’l-esfâr fi’l-esfâr fī tahrîci mâ fi’l-İhyāʾ mine’l-ahbâr (İhyâʾu ʿUlûmi’d-dîn’in kenarında). Dâr İbn Hazm.
14. Eliaçık, M. (2012). Tezkire yazarı Rızâ ve nazmen verilmiş fetvâları. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 32, 1–13.
15. Erken, J. (2018). Tezkireler üzerine bir bibliyografya denemesi. Mecmua Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 3(6), 35–75.
16. Güftî. (2019). Teşrîfâtü’ş-Şu’arâ (K. Yılmaz, Haz.). Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
17. İsmail Belîğ. (1985). Nuhbetü’l-Âsâr li-Zeyli Zübdeti’l-Eş‘âr (A. Abdulkadiroğlu, Haz.). Gazi Üniversitesi Yayınları.
18. Kaçar, M. (2010). İbni Kemâl Dîvânı’nın incelenmesi (Nazım bilgisi-belâgat-üslûp ve dil özellikleri-muhteva). [Doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
19. Kartal, A. (2018). Doğunun uzun hikâyesi: Türk edebiyatında mesnevi. Doğu Kütüphanesi.
20. Kaplan, H. (2017). Bâkî’nin ses dünyası. DBY Yayınları.
21. Kaplan, H. (2011). Bazı Türkçe kelimelerde mede dair düşünceler. Journal of Turkish Studies, 6(4), 633–647.
22. Kaplan, H. (2018). Fuzûlî’nin gazellerinde aruz uygulamaları: Fuzûlî’nin med kullanımının Bâkî’yle mukayesesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 7(2), 837–876.
23. Kılıç, A. (2017). Rızâ Tezkiresi’nden hareketle tezkirelerde geçen terimlere dâir notlar. Klasik Edebiyatımızın Dili (Bildiriler): Nazım ve Nesir içinde (ss. 375–410). Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
24. Kızıltaş, M. (2019). Rızâ Tezkiresi’nde edebî eleştiri terimleri. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18, 57–75.
25. Kubbealtı Akademisi. (t.y.). Kubbealtı Lugatı. Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı. https://lugatim.com
26. Kuran Meali. (t.y.). Kuran Meali. https://www.kuranmeali.com/
27. Kurnaz, C. (1997). Seyyid Mehmed Rızâ’nın Kızanlık kasidesi. Divan Edebiyatı Yazıları içinde (ss.. 253–260). Akçağ Yayınları.
28. Mehmed Rızâ Rumeli Kadısı. (t.y.). Rehnümâ. Süleymâniye Kütüphanesi. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/336173
29. Okuyucu, C., & Yazar, S. (2020). Tuhfetu’l-İhvân: XVI. yüzyıldan bir kâtibin sergüzeşti / Bosnalı İntizâmî. Yazma Eser Kurumu Yayınları.
30. Özcan, A. (1989). Şeyhî Mehmed Efendi Şakâ’ik-i Nu‘mâniyye ve zeyilleri “Vakâyiü’l-Fuzalâ” Cilt I. Çağrı Yayınları.
31. Özdemir, M. (2014, 5 Ocak). Rızâ, Neccâr-zâde Şeyh Rızâ. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/riza-necccarzade-seyh-riza
32. Özen, Ş. (2005). Osmanlı döneminde fetvâ literatürü. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 3(5), 249–378.
33. Özervarlı, M. S. (2003). Mebde ve Meâd. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mebde-ve-mead (21.07.2025).
34. Saraç, A. E. (2022). Divan şairlerinin aruz ve kafiye kullanımına dair bazı tesbitler. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 28, 556–582.
35. Saraç, A. E. (2018). Fuzulî’nin Farsça ve Türkçe Gazellerinin Aruz ve Kafiye Bakımından İncelenmesi. [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Medeniyet Üniversitesi.
36. Saraç, M. A. Y. (2010). Klasik edebiyat bilgisi: Belâgat. Gökkubbe Yayınları.
37. Saraç, M. A. Y. (2019). Klasik edebiyat bilgisi: Biçim, ölçü, kafiye. Gökkubbe Yayınları.
38. Şeyhî Mehmed Efendi. (2018). Vakāyi’u’l-Fuzalā (R. Ekinci, Haz.). Cilt II. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
39. Uludağ, S. (2016). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Kabalcı Yayıncılık.
40. Ünal, M. (2021, 8 Kasım). Mebde ve Mead. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mebde-ve-mead
41. Veli, K. (2019). Nesefî Akāidi şerhi: Kelâm-tasavvuf ilişkisi (F. Kurt, Tahk. ve Tenk.). Akçağ Yayınları.
42. Yazar, S., & Ata, Ş. N. (2024). 16. yüzyıl şairlerinden Emânî’nin Ziyâfetnâme isimli mesnevisi ve himaye geleneği açısından incelenmesi. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, Özel Sayı, 458–519.
43. Yazıcı, Z. (2024). Tezkire Yazarlarından Mirzâ-zâde Sâlim’in Beşîrnâme İsimli Mesnevisi: İnceleme-Metin-Diliçi çevirisi. [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Medeniyet Üniversitesi.
44. Yılmaz, M. (2008). Kültürümüzde Arapça ve Farsça Asıllı Vecizeler Sözlüğü. Sütun Yayınları.
45. Zavotçu, G. (1994). Rızâ Tezkiresi’nde Edirneli şairler. Yedi İklim, 47, 102–105.
46. Zavotçu, G. (1998). Rızâ Tezkiresi’nde Kütahyalı şairler. Kütahyalı Şairler Sempozyumu I (4–5 Haziran 1998) içinde (ss. 108–116). Dumlupınar Üniversitesi.
47. Zehrimârzâde Seyyid Mehmed Rızâ. (2020). Tezkire-i Rızâ: İnceleme-Metin-Dizin (G. Zavotçu, Haz.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
48. Zübeyiroğlu, R. (1989). Mecmû’atü’t-terâcim. [Doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.