Gazelde Zanaatın İzleri: Necâtî Bey’in Bir Gazelinde Ayakkabıcılık Terimleri Üzerine

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 337 - 359 , 30.03.2026

Metin Samancı

https://doi.org/10.34083/akaded.1872883

https://izlik.org/JA65TR39GC

Öz

Bu çalışma, Necâtî Bey’in sevgiliyi doğrudan bir ayakkabıcı olarak konumlandırdığı ve ayakkabıcılığa ait terimleri merkezine alan bir gazeli incelemektedir. Makalede, gazelde geçen şān, köle, iç edük, pazval ve çiriş gibi ayakkabıcılık terimleri sözlükler, meslek tarihi kaynakları ve klasik metinler ışığında değerlendirilmiş; kelimelerin hem zanaat bağlamındaki gerçek karşılıkları hem de şiir içindeki mecazî işlevleri ortaya konmuştur.

Çalışmada, gazelde ayakkabıcılıkla ilişkili kırk iki terim ve kelimenin bilinçli bir şekilde kullanıldığı tespit edilmiş; bu unsurların şiire hem yerli ve somut bir dil kazandırdığı hem de âşık, sevgili ve rakip tiplerinin tasvirinde işlevsel bir mecaz alanı oluşturduğu görülmüştür. Ayrıca fütüvvet geleneği, meslek pîrleri, ilâhî takdir ve nazar gibi kavramlarla zanaat pratiği arasında kurulan bağlar, gazelin yalnızca estetik değil, aynı zamanda ahlâkî ve düşünsel bir derinlik taşıdığını göstermektedir.

Sonuç olarak bu çalışma, Necâtî Bey’in söz konusu gazelini klasik Türk şiirinde meslek ve zanaat dilinin kullanımına dair istisnaî ve dikkat çekici bir örnek olarak değerlendirmekte; şairin gündelik hayat unsurlarını yüksek bir şiir estetiğiyle kaynaştırma becerisini ortaya koymaktadır. Makale, hem Necâtî’nin poetikasının daha iyi anlaşılmasına katkı sunmakta hem de divan şiirinde zanaat terminolojisinin işlevine dair yapılacak yeni çalışmalara yöntem ve içerik bakımından zemin hazırlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Necâtî Bey , gazel , ayakkabıcılık , zanaat terminolojisi , meslek mecazları

Traces of Craft in the Ghazal: On Shoemaking Terms in a Ghazal by Necâtî Bey

https://izlik.org/JA65TR39GC

Öz

This study examines a ghazal by Necâtî Bey in which the beloved is directly positioned as a shoemaker and terminology specific to shoemaking occupies a central place. The article analyzes shoemaking-related terms appearing in the ghazal—such as şān,  köle, iç edük, pazval, and çiriş—in the light of dictionaries, sources on the history of crafts, and classical texts, elucidating both their concrete referents within the craft and their metaphorical functions within the poetic context.

The study identifies the deliberate use of thirty-four terms and expressions associated with shoemaking throughout the ghazal. These elements are shown to endow the poem with a distinctly local and tangible linguistic texture, while simultaneously constituting a functional metaphorical field for the depiction of the lover, the beloved, and the rival. Moreover, the connections established between artisanal practice and concepts such as the futuwwa tradition, craft pìrs, divine decree, and nazar demonstrate that the ghazal possesses not only aesthetic value but also moral and intellectual depth.

In conclusion, this study evaluates the ghazal in question as an exceptional and striking example of the use of occupational and craft-based language in classical Turkish poetry, highlighting Necâtî Bey’s ability to fuse elements of everyday life with a refined poetic aesthetic. The article aims both to contribute to a deeper understanding of Necâtî’s poetics and to provide a methodological and conceptual foundation for future studies on the function of craft terminology in Divan poetry.

Anahtar Kelimeler

Necâtî Bey , ghazal , shoemaking , craft terminolgy , occupational metaphor

Kaynakça

• Acar, M. (2011). Karabük Safranbolu el sanatları. T. C. Karabük Valiliği.
• Akalın, S., Yılgör, A., & Seyhan, N. (1993). Ayakkabıcılık terimleri sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
• Aktunç, H. (1998). Türkçenin büyük argo sözlüğü (tanıklarıyla). Yapı Kredi Yayınları.
• Aydemir, Y. (2001). Hâdî’nin Saray Şehrengizi. İlmî Araştırmalar: Dil, Edebiyat, Tarih İncelemeleri, 12, 31-56.
• Bayram, Y. (2001). Çiçekler ve Diğer Bitkilerin Dîvân Şiirine Yansımaları ile Anlam Çerçeveleri [Doktora Tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Böler, T. (2008). Onmak Fiili Üzerine. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 38, 21-40.
• Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. Oxford University Press.
• Çağbayır, Y. (2007). Orhun yazıtlarından günümüze Türkiye Türkçesinin söz varlığı Ötüken Türkçe sözlük: C. 1 (A-DEN). Ötüken Neşriyat.
• Çavuşoğlu, M. (2001). Necâtî Bey Dîvânı’nın tahlili. Kitabevi Yayınları.
• Dikmelik, Y. (1994). Deri teknolojisi. Sepici Şirketler Topluluğu.
• Efe, Z. (2022). Adlî ve Karaferye Şehrengizi. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 6(2), 569-603.
• Gervais-Courtellemont, J. (1907–1908). Brousse : une boutique d’artisan [Photographie]. Cinémathèque Robert-Lynen . https://cinemathequerobertlynen.paris.fr/notice?id=h::photo_469
• Gümüş, A. K. (2020). Fuzûlî’nin Ayakkabıcılık Terimleri İle Yazdığı Muvaşşah Gazeli. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 43, 289-304.
• Gürbüz, İ. A. (2017). Klasik Türk Edebiyatı Metinlerinde Ayakkabıcılar. Journal of Turkish Studies, 12(5), 33-60. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.11350
• Halîmî, L. b. E. Y. (2013). Lügat-i Halîmî (A. Uzun, Ed.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• İlhan, E. (2023). Necâtî Bey Dîvânı: Metin-Bağlamlı Dizin-İşlevsel Sözlük [Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kahraman, S. A. & Dağlı, Y. (2006). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi seyahatnamesi: İstanbul.(C. 1)Yapı Kredi Yayınlar.
• Koçu, R. E. (1975). Türk giyim kuşam ve süslenme sözlüğü. Sümerbank Yayınları.
• Koşay, H. Z. (1957). Türkiye Halkının Maddî Kültürüne Dair Araştırmalar II. (Kap-Kaçak, Ocak v. S. ). Türk Etnografya Dergisi, 2, 7-28.
• Köksal, M. F., & Ayçiçeği, B. (2020). İki fütüvvetnâme Sabuncuoğlu Şerefeddîn Fütüvvetnâmesi—Bursalı Hoca Cân fütüvvetnâmesi. T. C. Ticaret Bakanlığı Esnaf, Sanatkârlar ve Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü.
• Köse, M. (2003). Divanlarda Ayakkabı. İçinde E. G. Naskali (Ed.), Ayakkabı Kitabı (TDV İslâm Araştırmaları Merkezi; ss. 117-127). Kitabevi Yayınları.
• Kubbealtı Lugatı. (t.y.). Yapışmak. Kubbealtı Lugatı içinde. 7 Mart 2026 tarihinde https://lugatim.com/s/yapışmak adresinden erişildi.
• Nalçacı, N. N. (2015). Osmanlı İstanbul’unda Köleler. İçinde Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi (C. 4, ss. 86-89). İBB Kültür A.Ş. / İSAM.
• Oğuzoğlu, Y. (1981). XVII. Yüzyılda Konya Şehrindeki Üretim Faaliyetleri Hakkında Bazı Bilgiler. Tarih Enstitüsü Dergisi, 12 (Prof. Tayyip Gökbilgin Hatıra Sayısı), 611-620.
• Öztürk, M., & Örs, D. (2000). Burhân-ı Katı Mütercim Âsım Efendi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Parlakpınar, M. (2013). Derleme Sözlüğü’nde Ayakkabı ve Ayakkabıcılıkla İlgili Söz Varlığı. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 139-154.
• Safranbolu Yemenicilik Müzesi. (t.y.). Geliş tarihi 19 Ocak 2026, gönderen http://www.ahmetdemirezen.com/koleksiyon-galerisi/
• Sefercioğlu, N. (2010). Helâkî Divanı’nda Türkçe Deyimler. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 4, 155-202.
• Somçağ, H. (2021). Köşkerlik (Yemenicilik, Çarıkçılık). İçinde Geleneksel Meslekler Rehberi Ansiklopedisi (C. 2, ss. 95-107). T. C. Ticaret Bakanlığı Esnaf, Sanatkârlar ve Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü.
• Steingass, F. (1973). A Comprehensive Persian-English Dictionary Including The Arabic Words and Phrases to be Met with in Persian Literature. Oriental Books Reprint Corporation.
• Şen, M. (2003). Ayakkabı ile İlgili Kelimeler Üzerine. İçinde E. G. Naskali (Ed.), Ayakkabı Kitabı (TDV İslâm Araştırmaları Merkezi; ss. 3-17). Kitabevi Yayınları.
• Şentürk, A. A. (2017). Osmanlı şiiri kılavuzu (C. 2). OSEDAM.
• Şentürk, A. A. (2023). Osmanlı şiiri kılavuzu: C. 7 (Hindistan-Jüpiter). DBY Yayınları.
• Tarlan, A. N. (1963). Necâtî Bey Divanı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• TDK. (1993a). Derleme Sözlüğü (2. Baskı, C. 7). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• TDK. (1993b). Türkiyeʼde halk ağzından derleme sözlüğü (2. Baskı, C. 8). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• TDK. (1993c). Türkiyeʼde halk ağzından derleme sözlüğü: C. 12 (ek cilt) (2. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Tek, R. (2017). Risāle-i Mūze-dūzluķ ve Özellikleri. İçinde A. Öger & R. Tek (Ed.), Risāle-i Mūze-dūzluk (Ayakkabıcılık Risalesi). Gazi Kitabevi.
• Tietze, A. (2016). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati (C. 2). Türkiye Bilimler Akademisi.
• Torun, A. (1998). Türk Edebiyatında Türkçe fütüvvet-nâmeler üzerine bir inceleme. T.C. Kültür Bakanlığı.
• Tulum, M. (2011). 17. yüzyıl Türkçesi ve söz varlığı. Türk Dil Kurumu.
• University of Chicago. (t.y.). Logeion.uchicago.edu/succedere. Logeion. Geliş tarihi 28 Aralık 2025, gönderen https://logeion.uchicago.edu/succedere
• Yavuz, Y. Ş. (1991). Arş. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 3, ss. 406-409). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
• Yavuz, Y. Ş. (2002). Kürsî. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 26, ss. 572-573). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
• Yılmaz, O. (2011). Farsça Fütüvvetnamelerden Hareketle Esnaf Pîrleri ve Fütüvvet Âdâbı Üzerine Bir Değerlendirme. İçinde E. Güleç, M. F. Köksal, S. N. Işıksalan, & A. Gündüz (Ed.), I. Uluslararası Ahilik Kültürü ve Kırşehir Sempozyumu -Bildiriler- (C. 2, ss. 1176-1193). SFN Televizyon Tanıtım Tasarım Yayıncılık.
• Zülfe, Ö. (2023). Osmanlı şiiri üzerine notlar. Yeditepe Akademi.