Ölümle Yüzleşmenin Poetik Zemini: Klasik Osmanlı ve Tanzimat Şiiri Örneği

Öz

Bu makale, klasik Osmanlı şiiri ile Tanzimat dönemi şiirinin ölümü algılama biçimlerindeki farklılaşmalara odaklanmaktadır. Klasik Osmanlı mersiyelerinde ölüm, ilahî nizamın doğal bir unsuru ve kozmik düzenin devamını sağlayan metafizik bir geçiş şeklinde yer bulurken Tanzimat döneminde bu döngü kırılmıştır. Böylece ölüm, bireysel varoluş kaygısı ve anlam kaybının, dolayısıyla ontolojik bir sarsılmanın konusu olmuştur.

Çalışmada klasik Osmanlı şiirinden Bâkî’nin Kanunî için yazdığı mersiye ile Ulvî Çelebi’nin II. Selim mersiyesi tercih edilmiş ve bu metinler, toplumsal yas, teslimiyet ve metafizik güvenlik zemini üzerinden değerlendirilmiştir. Tanzimat döneminden ise Abdülhak Hâmid’in Makber şiiri ile Recaizâde’nin oğlu Nijad’a yazdığı şiirler incelenmiş ve bunlar, modernleşen toplumda beliren bireysel yas dili, varoluşsal krizler ve kozmik düzenin dağılması fikri olarak ele alınmıştır. Klasik Osmanlı ve Tanzimat şiirinin ölüm hadisesine yaklaşımındaki bu farklılık, toplumun ölüm karşısında konumlandığı yerin, Tanrı tasavvurunun, kader düşüncesinin ve mekân algısının da dönüşümü üzerinden açığa çıkmaktadır. Klasik Osmanlı şiirinde ölüm, teselli ve aidiyeti belirginleştiren bir anlam alanı üretirken Tanzimat şiirinde bu alan dağılmış; böylece yas, insanın yalnızlık ve yurtsuzluk duygularıyla karşılaştığı bir tecrübeye dönüşmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslâm Edebiyatı
• Mersiye
• Ölüm
• Klasik Osmanlı Şiiri
• Tanzimat Şiiri

The Poetic Ground of Confronting Death: Classical Ottoman and Tanzimat Poetry

Öz

This article focuses on the differences in the perception of death between classical Ottoman poetry and poetry of the Tanzimat period. In classical Ottoman elegies, death is portrayed as a natural element of the divine order and a metaphysical transition that ensures the continuation of the cosmic order, whereas in the Tanzimat period, this cycle is broken. Thus, death became a subject of individual existential anxiety and loss of meaning and therefore ontological upheaval.

The study selected Baki's elegy for Kanuni and Ulvi Çelebi's elegy for Selim II from classical Ottoman poetry and these texts were evaluated in terms of social mourning, resignation and metaphysical security. From the Tanzimat period, Abdülhak Hamid's poem “Makber” and the poems written by Recaizade to his son Nijad were examined and addressed as the language of individual mourning, existential crises and the idea of the disintegration of the cosmic order emerging in a modernizing society. This difference in the approach to death in classical Ottoman and Tanzimat poetry reveals the transformation of society's position in the face of death, its conception of God, its idea of destiny, and its perception of space. While death in classical Ottoman poetry produced a field of meaning that emphasized consolation and belonging, this field fragmented in Tanzimat poetry; thus, mourning became an experience in which humans confronted feelings of loneliness and homelessness.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• Elegy
• Death
• Classical Ottoman Poetry
• Tanzimat Poetry

Kaynakça

1. Akay, H. (2019). Kırıldıkça büyüyen taşlar. Şule Yayınları.
2. Çelik, B. ve Kılıç, M. (2018). Derzi-zâde Ulvî dîvân. Dün Bugün Yarın Yayınları.
3. Çelik, H. (2020). Tanzimat dönemi Türk şiirinde kader ve irade meseleleri. Hece Vakfı Yayınları.
4. Demir, Y. (1992). Longing for death: Goethe’s the sorrows of Werther and Âkif Pasha’s Adem Kasidesi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 7 (1), 25-27.
5. Doğan, M. C. (2022). Modern Türk şiiri. Yapı Kredi Yayınları.
6. Ebû Mansûr el-Mâtürîdî. (2005). Kitâbü’t-tevhîd tercümesi. B. Topaloğlu (Çev.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
7. Felski, R. (2015). The limits of critique. Chicago: The University of Chicago Press.
8. Gariper, C. (2005). Âkif Paşa ve torunu için yazdığı mersiye üzerine bir değerlendirme. Türkiyat Araştırmaları, 3, 51-70.

9. Gencer, B. (2017). İslâm’da modernleşme. Doğu Batı Yayınları.
10. Gözel, Ö. (2022). Heidegger’in ‘Dünya’sı. Ketebe Yayınları.
11. Gadamer, H-G. (2009). Hakikat ve yöntem. H. Arslan ve İ. Yavuzcan (Çev.), Paradigma Yayınları.
12. Heidegger, M. (2021). Varlık ve zaman. K. H. Ökten (Çev.), Alfa Yayınları.
13. İsen. M. (2004). Mersiye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 29, 218-219.
14. İsen, M. (2012). Dile duran ölüm klasik Türk edebiyatında mersiyeler. Kapı Yayınları.
15. Kaplan, M. (2002). Şiir tahlilleri 1. Dergâh Yayınları.
16. Kavaz, İ. (2005). Belgelerle Âkif Paşa hayatı ve eserleri. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
17. Kierkegaard, S. (2009). Concluding Unscientific Postcript to the Philosophical Crumbs. A. Hannay (Trans.), Cambridge: Cambridge University Press.
18. Korlaelçi, M. (1986). Pozitivizmin Türkiye’ye girişi. İnsan Yayınları.
19. Küçük, S. (2019). Bâkî dîvânı tenkitli basım. Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Mermer, K. (2014). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e değişen metafizik ve edebiyat. İz Yayıncılık.
21. Okay, O. (2005). Batılılaşma devri Türk edebiyatı. Dergâh Yayınları.
22. Okay, O. (2011). Edebiyat ve edebî eser üzerine. Dergây Yayınları.
23. Okumuş, E. (2017). Türkiye’nin laikleşme serüveninde tanzimat. İnsan Yayınları.
24. Rıza Tevfik. (2022). Abdülhak Hâmid ve mülâhazât-ı felsefiyesi. A. Uçman (Haz.), Çizgi Kitabevi.
25. Ricoeur, P. (2016). Zaman ve anlatı 4 - Anlatılan (Öykülenen) zaman. U. Öksüzan ve A. Altınörs (Çev.), Yapı Kredi Yayınları.
26. Sami, Ş. (2007). Kâmûs-ı Türkî. Çağrı Yayınları.
27. Samsakçı, M. (2023). Türk mezar taşı edebiyatı. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
28. Sazyek, H., Bayındır T. Ve Sazyek E. (2014). Nijad Ekrem ve tefekkür. Umuttepe Yayınları.
29. Shayegan, D. (2017). Yaralı bilinç. H. Bayrı (Çev.), Metis Yayınları.
30. Tanpınar, A. H. (2001). 19uncu asır Türk edebiyatı. Çağlayan Kitabevi.
31. Tarhan, A. H. (2013). Bütün şiirleri. İ. Enginün (Haz.), Dergâh Yayınları.
32. Turhan, M. (1987). Kültür değişmeleri. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.