Translation Strategies in the Nazire, Commentary and Translations of a Persian Poem by Yavuz Sultan Selim

Öz

In Classical Turkish literature, the tradition of translation, commentary (sharh), and imitation (nazire) represents a practice with roots extending back to earlier periods. With the acceptance of Islam, many works from Arabic and Persian were translated into Turkish. While some works were translated into Turkish in both verse and prose, others were commented on in detail. Where appropriate, beyond these translations and commentaries, original translations were also written by developing the underlying texts, adding to and subtracting from them. While the entire work was translated, sometimes only selected texts from the work or a single poem were translated. This study is based on a Persian poem with the rhyme "-af" found in the Divan of Yavuz Sultan Selim. A notable point in this context is this ghazal is that it was published by Ali Amiri in the Ottoman History and Literature Journal on May 31, 1334/1918. On the same page, his son, Kanuni, gave the first verse translation of this Persian poem into Turkish under the title "verse translation". Studies have revealed that Kanuni wrote a poem in imitation (nazire) of the same poem. Hossein Shavkat, in his 1911 work translating selected ghazals from the Divan of Yavuz Selim into verse, also translated this ghazal into verse. The most recent verse translation of the ghazal was done in 2015 by Gökhan Gökmen in free verse. Besides verse translations, Manastırlı Danish Ahmed Efendi wrote a commentary (sharh) on the Divan using classical methods in 1896. In addition, it has been translated into prose by Sheikh Vasfî, Ali Nihad Tarlan, Fatih Köksal, İbrahim Kaya, and others. The poem is also among the most frequently chosen ghazals in selections. In this study, how the poem in question has been approached and interpreted over the centuries in terms of translation strategies, within the context of verse adaptation (nazmen tahvil), imitation (nazire), commentary (sharh), and translation, will be examined through a comparative approach.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• Persian Classical Poetry
• Vers Conversion
• Translation
• Commentary

Yavuz Sultan Selîm’in Farsça Bir Şiirinin Nazire, Şerh ve Tercümelerinin Çeviri Stratejilerine Göre Değerlendirilmesi

Öz

Klasik Türk edebiyatında tercüme, şerh ve nazire geleneği kökleri eskilere dayanan bir pratiği temsil etmektedir. İslam’ın kabulüyle beraber Arapça ve Farsçadan birçok eser Türkçeye tercüme edilmiştir. Bazı eserler nazmen ve nesir olarak Türkçeye aktarılırken bazı eserler de tafsilatlı bir şekilde şerh edilmiştir. Yeri geldiğinde bu tercüme ve şerhlerin dışında kaynak metinlere ekleme ve çıkarma yapılarak tercüme-telif eserler de kaleme alınmıştır. Kimi zaman eserin tamamı tercüme edilirken bazen eserden seçme metinler veya tek başına bir manzumeye de tercümeler yapılmıştır. Bu çalışmada Yavuz Sultan Selîm Dîvânı’nda yer alan Farsça “-âf” kafiyeli bir manzumenin Türkçeye yapılan nazmen tahvili, nazire, şerh ve tercümeleri incelenmiştir. Bu bağlamda öne çıkan husus Ali Emîrî’nin Osmanlı Tarih ve Edebiyatı Mecmuası’nda 31 Mayıs 1334/1918 yılında aynı sayfada şairin oğlu Kânûnî’nin bu şiiri “nazmen Türkçeye tahvili” başlığı altında şiirin ilk nazmen Türkçeye tercümesini vermiş olmasıdır. Yapılan çalışmalar doğrultusunda aynı şiire Kânûnî’nin nazire yazdığı da tespit edilmiştir. Hüseyin Şevket’in 1911 yılında Yavuz Selîm Dîvânı’ndan seçme gazellerden hareketle oluşturduğu eserinde bu gazeli de seçmeleri arasına aldığı ve nazmen Türkçeye tercüme ettiği belirlenmiştir. Gazel üzerine son nazmen çeviri 2015 yılında Gökhan Gökmen tarafından serbest nazım şekliyle yapılan tercümedir. Nazmen tercümeler dışında Manastırlı Dâniş Ahmed Efendi 1896 yılında Dîvân’a klasik yöntemlerle şerh yazmıştır. Çalışmaya esas alınan bu gazel şerhte de mevcuttur. Bunların dışında Şeyh Vasfî, Ali Nihad Tarlan, Fatih Köksal ve İbrahim Kaya vd. tarafından yapılan çalışmalarda bu gazel nesir olarak tercüme edilmiştir. Şiir, seçmelerde en çok tercih edilen gazeller arasında yer almaktadır. Bu çalışmada söz konusu şiirin nazmen tahvil, nazire, şerh ve tercümeler bağlamında çeviri stratejileri açısından yüzyıllar boyunca nasıl ele alınıp yorumlandığı karşılaştırmalı bir yaklaşımla incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Nazmen Tahvil
• Farsça Klasik Şiir
• Tercüme
• Şerh

Kaynakça

1. Ali Emîrî (1334/1918). “Yavuz Sultan Selîm Hân hazretlerinin Fârsî gazel-i şâhâneleri-Kânûnî Sultan Süleyman hazretleri tarafından nazmen Türkçeye tahvili.” Osmanlı Tarih ve Edebiyatı Mecmuası, Naşiri: Ali Emîrî, Evkâf-ı İslâmiye Matbaası, Sene 1, 31 Mayıs, s. 39-40.
2. Aydemir, Y., Yerdemir, F. (2022). Hüseyin Şevket’in Yavuz Sultan Selîm’in Farsça divanını nazmen tercümesi”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 29, 281-294.
3. Baker, M. (2001). In other words: A course book on translation. Routledge.
4. Bengi, I. (1990). A re-evaluation of the concept of equivalence in the literary translations of Ahmed Midhat Efendi: A linguistik perspective [Yayımlanmamış doktora tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
5. Bilen, O. (2007). Çağdaş yorumbilim kuramları. Şule Yayınları.
6. Dâniş Ahmed Efendi (2020). Dest-âvîz-i dâniş, Yavuz Sultan Selîm divanı şerhi, (S. Üst Erdem & M.Y. Başçetin, Haz.). Gece Kitaplığı.
7. Demircioğlu, C. (2005). From discourse to practice: Rethinking “translation” (terceme) and related practices of text production in the late Ottoman literary tradition [Yayımlanmamış doktora tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
8. --------------------(2009). “Osmanlı çeviri tarihi araştırmaları açısından “terceme” ve “çeviri” kavramlarını yeniden düşünmek. Journal of Turkish Studies (Türklük Bilgisi Araştırmaları). Cem Dilçin Armağanı I, vol. 33/II, Cemal Kafadar, Gönül Alpay Tekin (ed.), Zehra Toska (guest ed.), Harvard University: 159-177.

9. Dilçin, C. (1993). Mantıkut-Tayr’ın manzum çevirileri üzerine bir karşılaştırma. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 36(1-2),35-52. https://izlik.org/JA32MU86SJ
10. Emînî, E.K. (1990). Ferheng-i avâm yâ tefsîr-i emsâl ve ıstılâhât-ı zebân-i Pârsî. İntişârât-ı Müessese-i Matbuât-ı Ali Ekber-i İlmî.
11. Erdoğan, M. (1997). Edebiyatımızda Şerh Geleneğine Genel Bir Bakış. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 286-293.
12. Eruz, S. (2010). Çokkültürlülük ve çeviri-Osmanlı Devleti’nde çeviri etkinliği ve çevirmenler. Multilingual.
13. Es-Seyyid Pîr Mehmed bin Çelebi (2018). Meşâ’irü’ş-şu’arâ (F. Kılıç, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Gürçağlar, Ş. (2014). Çevirinin abc’si. Say Yayınları.
14. Kaya, İ. & Kavruk, H. &, Çaldak, S. (2023). Yavuz Sultan Selîm Han, Farsça divan, karşılaştırmalı metin-çeviriyazı-çeviri. Fidan Yayıncılık.
15. Kânûnî Sultan Süleyman (2014). Muhibbî Dîvânı kendi hattıyla (O. Yavuz, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları. ------------------------------ (2016). Muhibbî Dîvânı-Bütün şiirleri (K. Yavuz & O. Yavuz, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
16. Köksal, F. (2019). Yavuz Sultan Selîm’in Türkçe şiirleri. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, (40), 267-326.
17. ------------- (2022). Savaşta Yavuz şiirde Selîm, Yavuz Sultan Selîm ve şiirleri. Muhit Yayınları.
18. Levend, A.S. (1998). Türk edebiyatı tarihi (cilt 1). Türk Tarih Kurumu.
19. Manastırlı Dâniş Ahmed Efendi (2020). Yavuz Sultan Selîm dîvânı şerhi, dest-âvîz-i dâniş (S. Aydın Kurt & B. Terzi Sarı, Haz.). DBY Yayınları.
20. Mermutlu, B. (2021). Tam ve özgün Yavuz Sultan Selîm Dîvânı ve padişaha sunulan minyatürlü nüsha inceleme ve tıpkıbasımlarıyla. Büyüyen Ay.
21. Mîr Nizâmeddîn Alî Şîr Nevâî (1944). Mecâlisü’n-Nefâyis (A.A. Hikmet, Haz.). Çâphâne-i Bânk-i Millî-i İrân. Paker, S. (2004). “Türkiye odaklı çeviri tarihi araştırmaları, kültürel hafıza, unutuş ve hatırlayış ilişkileri”, Journal of Turkish Studies/Türklük Bilgisi Araştırmaları (Günay Kut Armağanı), c. 28/I, Harvard Üniversitesi: 275-284.
22. --------- (2009). “Terceme ve nazire olarak çeviri: Kültüre bağlı kavramlar ve Osmanlı çeviri tarihi araştırmalarına bir kavramsal çerçeve kurmak”. Journal of Turkish Studies (Türklük Bilgisi Araştırmaları). Cem Dilçin Armağanı II, vol. 33/II, Cemal Kafadar, Gönül Alpay Tekin (ed.), Zehra Toska (guest ed.), Harvard University: 89-110.
23. -------- (2014). “Terceme, te'lîf ve özgünlük meselesi”. Eski Türk edebiyatı çalışmaları IX. . Metnin halleri: Osmanlı’da telif, tercüme ve şerh. (Hatice Aynur, Müjgan Çakır, Hanife Koncu, Selim S. Kuru, Ali Emre Özyıldırım, Ed.). Klasik Yayınları: 36-71.
24. Şevket, H. (2023). Yavuz Sultan Selîm divanı. Türkçe manzum tercüme (Y. Aydemir, F. Yerdemir, Haz.). H Yayınları.
25. Şeyh Vasfî (1308/1891). Bârika-Yavuz Sultan Selîm’in eşʻârıyla tercümeleri. Şirket-i Müretebiyye Matbaası. ------------- (2015). Bârika-Yavuz Sultan Selîm’in Farsça seçme şiirleri ve Türkçe tercümeleri (G. Gökmen, Haz.). Büyüyen Ay.
26. Tarlan, A. N. (2017). Yavuz Sultan Selîm dîvânı. Kökler Yayınları.
27. Tokmak, A. N. (2015). Yavuz Sultan Selîm’in dîvânında olmayan Farsça şiirleri. Doğu Esintileri (3), 1-18.
28. Yavuz, K. (2013). Türk şiirinde nazire. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (10), 359-424.
29. Yazar, S. (2020). Bakir bir araştırma sahası olarak Osmanlı tercüme geleneği”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 60 (1),153-178. DOI: 10.26650/TUDED2020-0042.
30. Yekbaş, H. (2008). Metin şerhi geleneği çerçevesinde şârihlerin divan şiirine yaklaşımları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (23), 189-217.
31. Yerdemir, Ş. (2023). Bosnalı Sûdî’nin Gülistân Şerhi’ndeki Farsça deyimlerin Türkçeye aktarımlarının Mona Baker çeviri stratejilerine göre incelenmesi. Söylem Filoloji Dergisi , 8(2), 540-559.
32. --------------- (2024). “Muallim Feyzî’nin Mevlânâ’nın bir gazelini Türkçeye tercümesi”. Mevlânâ Araştırmaları -9- (Adnan Karaismailoğlu, Yakup Şafak, Ed.) Akçağ Yayınları: 209-229.