Nâ’ilî’nin Şiirlerine Hikemî ve Felsefî Bir Yaklaşım

Öz

Klasik Türk şairleri, duygu ve düşüncelerini, çeşitli kaynaklardan beslenerek mensubu oldukları edebî geleneğin imkânları doğrultusunda sanatsal bir üslupla şiirlerinde dile getirmişlerdir. 17. yüzyıl şairlerinden Sebk-i Hindî’nin en önemli temsilcisi kabul edilen Nâ’ilî de çeşitli kaynakların yanı sıra İslâm hikmeti ve Antik Yunan felsefesinden beslenmiş; Osmanlı Devleti’nin her alanda karşılaştığı zorlukları, toplumsal bozulmayı ve kişisel sıkıntılarını, şiirlerinde dinî, tasavvufî, hikemî ve felsefî bir yaklaşımla sunmuştur. Nâ’ilî, klasik Türk şiirinde akıl ve mantığın timsali olarak anılan Antik Yunan filozofları Platon (Eflâtûn) ve Aristoteles (Aristô)’i özellikle kasidelerinde sadece bir benzetme unsuru olarak ele almamış; onların felsefî düşünce tarzlarını, kendi hikemî bakış açısını, belli ölçülerde şiirlerinde ifade etmiştir. Nâ’ilî, bazen de gazellerinde Platon ve Aristoteles üzerinden yaptığı benzetmelerle klasik Türk şiirinde alışılagelmiş sevgili ve âşık tipine farklı vasıflar yüklemiş, bilgi ve olgunluğu bir âşıklık sebebi olarak göstermiş; akla, bilgiye, bilgeliğe, erdeme verdiği değeri hissettirmiştir. Nâ’ilî, bu üslubuyla klasik Türk şiirine yeni bir söyleyiş tarzı, hikemî ve felsefî bir derinlik katmıştır. Bu çalışmada, Nâ’ilî Dîvânı’ndan hikmet ve felsefe kavramlarının, Antik Yunan filozofları Platon (Eflâtûn) ve Aristotele (Aristô)’in taranması neticesinde seçilmiş temsilî beyitlerde şairin bu kavram ve şahısları, bunlarla ilgili unsurları, nasıl ele aldığı değerlendirilmiştir. Beyit değerlendirmelerinde klasik metin şerhi yöntemi uygulanmamıştır. Bu çalışma, klasik metin şerhi kapsamındaki çalışmalara dâhil değildir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Nâ'ilî
• Platon
• Aristoteles
• Hikmet
• Felsefe

A Philosophical and Philosophical Approach to Nâ’ilî’s Poems

Öz

Classical Turkish poets expressed their feelings and thoughts in their poetry through an artistic style, drawing on various sources and working within the framework of the literary tradition to which they belonged. Nâ’ilî, considered the most important representative of the Sebk-i Hindî school among 17th-century poets, drew inspiration not only from various sources but also from Islamic wisdom and Ancient Greek philosophy; and presented the challenges faced by the Ottoman Empire in every sphere, social decay, and personal hardships in his poems through a religious, mystical, philosophical, and wisdom-based approach. Nâ’ilî did not merely treat the Ancient Greek philosophers Plato (Eflâtûn) and Aristotle (Aristô)—who are regarded as symbols of reason and logic in classical Turkish poetry—as mere metaphorical elements in his odes; rather, he expressed their philosophical modes of thought and his own philosophical perspective to a certain extent in his poetry. In his ghazals, Nâ’ilî sometimes employed metaphors drawn from Plato and Aristotle to imbue the traditional figures of the beloved and the lover in classical Turkish poetry with new qualities; he presented knowledge and maturity as reasons for falling in love, thereby conveying the value he placed on reason, knowledge, wisdom, and virtue. With this style, Nâ’ilî has introduced a new mode of expression and a philosophical depth to classical Turkish poetry. In this study, based on a review of the works of the Ancient Greek philosophers Plato (Eflâtûn) and Aristotle (Aristô), the way the poet addresses these concepts and figures, as well as related elements, in representative couplets selected from the Nâ’ilî Divan has been evaluated. The classical text commentary method was not applied in the analysis of the verses. This study does not fall within the scope of works based on classical text commentary.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• Nâ’ilî
• Plato
• Aristotle
• Wisdom
• Philosophy

Kaynakça

1. Arpaguş, S. (2023). İsmâil Rusûhî Ankaravî minhâcü’l-fukarâ mevlevî âdâb ve erkânı & tasavvuf ıstılahları. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
2. Babacan, İ. (2012). Klâsik Türk şiirinde sebk-i Hindî (Hint üslûbu). Akçağ Yayınları.
3. Cebecioğlu, E. (1997). Tasavvuf terimleri ve deyimleri sözlüğü. Rehber Yayınları.
4. Cevizci, A. (1999). Felsefe sözlüğü. Paradigma Yayınları.
5. Çiçekdağı, C. (2016). Aristoteles’te mantık kavramı ve temel akıl yürütme çeşitleri. MSKU Eğitim Fakültesi Dergisi MSKU Journal of Education, 3(1), 55-63.
6. Demirli, E. (2004). Abdürrezzak Kâşânî tasavvuf sözlüğü letâifü’l-a’lâm fî işarâtı ehli’l-ilhâm. İz Yayıncılık.
7. Devellioğlu, F. (1986). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Kitabevi.
8. Durusoy, A. (1999). İbn Sînâ (felsefesi). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (20. Cilt, ss. 322-331) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

9. Fazlıoğlu, İ. (1998). Hendese (Osmanlı dönemi). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (17. Cilt, ss. 199-208) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
10. Fazlıoğlu, İ. (2004). Mesâha. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (29. Cilt, ss. 261-264) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
11. İnce, A. (2015). Ni’metullâh Ahmed lügat-i Ni’metu’llâh. Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. İpekten, H. (2019). Nâ’ilî-i Kadîm Dîvânı. 28 Şubat 2026 tarihinde https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/67155,naili-i-kadim-divanipdf.pdf?0 adresinden erişildi.
13. İpekten, H. (1991). Nâilî hayatı sanatı eserleri. Akçağ Yayınları.
14. İsen, M. & Kurnaz, C. (1992). XVII. yüzyıl divan edebiyatı. Türk Dünyası El Kitabı. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
15. Kanar, M. (2000). Farsça – Türkçe sözlük. Deniz Kitabevi.
16. Kara, İ. (2003). Tasavvuf Istılâhları literatürü ve Seyyid Mustafa Râsim Efendi’nin ıstılâhât-ı insân-ı kâmil’i. (Yayımlanmış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Kara, M. (1998). Hikmet (tasavvuf). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (17. Cilt, ss. 518-519) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
18. Karadeniz, O. (1998). Heyûlâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (17. Cilt, ss. 294-295) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
19. Kaya, M. (1991). Aristo. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (3. Cilt, ss. 375-378) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
20. Kaya, M. (1995a). Fârâbî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (12. Cilt, ss. 145-162) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
21. Kaya, M. (1995b). Felsefe. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (12. Cilt, ss. 311-319) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
22. Kırkkılıç, A. & Sancak, Y. (2009). Ahterî-i kebir Ahterî Mustafa efendi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Koç, M. & Tanrıverdi, E. (2015). Hukm. Vankulu lügati Vankulu Mehmed Efendi. (2. Cilt, s. 2031) içinde. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
24. Koç, M. & Tanrıverdi, E. (2015). El-hakîm. Vankulu lügati Vankulu Mehmed Efendi. (2. Cilt, s. 2031) içinde. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
25. Kur’ân-ı Kerîm ve açıklamalı meâli (1993). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
26. Kutluer, İ. (1996). Gâiyyet. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (13. Cilt, ss. 292-295) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
27. Kutluer, İ. (1998). Hikmet. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (17. Cilt, ss. 503-511) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
28. Kutluer, İ. (2000a). İnsan. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (22. Cilt, ss. 320-323) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
29. Kutluer, İ. (2000b). İlim. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (22. Cilt, ss.109-114) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
30. Kutluk, İ. (1963). Nâilî-i Kadîm’in sanatı ve kişiliği. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, (20), 269-305.
31. Küken, G. (2001). Ortaçağda eğitim felsefesi. Alfa Yayınları.
32. Mengi, M. (1987). Divan şiirinde hikemî tarzın büyük temsilcisi Nâbî. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
33. Mengi, M. (2005). Eski Türk edebiyatı tarihi. Akçağ Yayınları.
34. Muallim Naci (1995). Lugat-ı Naci. Çağrı Yayınları.
35. Olguner, F. (1994). Eflâtun. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (10. Cilt, ss. 469-476) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
36. Onay, A. T. (1992). Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı (Haz. Cemal Kurnaz). Akçağ Yayınları.
37. Öngören, R. (2011). Tasavvuf. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (40. Cilt, ss. 119-126) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
38. Pala, İ. (1989). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. (II Cilt). Kültür Bakanlığı Yayınları.
39. Parlatır, İ. (2014). Osmanlı Türkçesi sözlüğü. Yargı Yayınevi.
40. Süveysî, M. (1998). Hendese. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (17. Cilt, ss. 196-199) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
41. Şemseddin Sami (1987). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
42. Şen, Y. (2024). Şiiri böyle söyler üstâd Türk edebiyatında Nâ’ilî-i Kadîm mektebi. DBY Yayınları.
43. Şenödeyici, Ö. (2011). Naili divanı sözlüğü [bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük]. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
44. Şentürk, A. A. (2016). Aristo. Osmanlı şiiri kılavuzu. (1. Cilt, s. 348) içinde. DBY Yayınları.
45. Şentürk, A. A. (2020). Felek. Osmanlı şiiri kılavuzu. (4. Cilt, s. 360) içinde. DBY Yayınları.
46. Şentürk, A. A. (2020). Eflâtun. Osmanlı şiiri kılavuzu. (4. Cilt, s. 31) içinde. DBY Yayınları.
47. Şentürk, A. A. (2023). Hürmüs. Osmanlı şiiri kılavuzu. (7. Cilt, s. 92) içinde. DBY Yayınları.
48. Şentürk, A. A. (1994). Osmanlı edebiyatında felekler, seyyare ve sabiteler (burçlar). Türk Dünyası Araştırmaları, 90, 131-180.
49. Taş, N. (2021). Sudûr nazariyesini savunan ilk dönem İslam filozoflarının kötülük problemi bağlamında başvurdukları temel kavramlar. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi, 5(2), 327-350. https://doi.org/10.52115/apjir.948264
50. Taşdelen, V. (2016). Felsefî bir söylem biçimi olarak susku. Erdem İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (70), 75-84.
51. Tek, A. (2025). Tasvvufî terbiyenin mertebeleri menâzilü’s-sâirîn şerhi Abrdürrezzak Kâşânî. Dergâh Yayınları.
52. Topakkaya, A. & Karakaya, E. (2014). Ruh kavramı bağlamında Platon-Aristoteles karşılaştırması. Sistematik Felsefe Bağlamında Platon-Aristoteles Karşılaştırması. Nobel Akademik Yayıncılık.
53. Topakkaya, A. & Soyalı, F. (2014). Varlık felsefesi bağlamında Platon-Aristoteles mukayesesi. Sistematik Felsefe Bağlamında Platon-Aristoteles Karşılaştırması. Nobel Akademik Yayıncılık.
54. Topakkaya, A. & Şahin, Ö. (2014). Siyaset felsefesi bağlamında Platon-Aristoteles karşılaştırması. Sistematik Felsefe Bağlamında Platon-Aristoteles Karşılaştırması. Nobel Akademik Yayıncılık.
55. Topakkaya, A. (2014). Dil felsefesi bağlamında Platon-Aristoteles karşılaştırması. Sistematik Felsefe Bağlamında Platon-Aristoteles Karşılaştırması. Nobel Akademik Yayıncılık.
56. Topakkaya, A. (2014). Eğitim felsefesi bağlamında Platon-Aristoteles karşılaştırması. Sistematik Felsefe Bağlamında Platon-Aristoteles Karşılaştırması. Nobel Akademik Yayıncılık.
57. Topakkaya, A. (2014). Estetik ve sanat felsefesi bağlamında Platon-Aristoteles karşılaştırması. Sistematik Felsefe Bağlamında Platon-Aristoteles Karşılaştırması. Nobel Akademik Yayıncılık.
58. Topakkaya, A. (2014). Mekân kavramı bağlamında Platon-Aristoteles karşılaştırması. Sistematik Felsefe Bağlamında Platon-Aristoteles Karşılaştırması. Nobel Akademik Yayıncılık.
59. Topaloğlu, B. & Çelebi, İ. (2022). Kelâm terimleri sözlüğü. İSAM Yayınları.
60. Toparlı, R. (2000). Ahmet Vefik Paşa lehce-i Osmânî. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
61. Tökel, D. A. (2000). Divan şiirinde mitolojik unsurlar. Akçağ Yayınları.
62. Türkçe sözlük (2005). Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
63. Uludağ, S. (1977). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Marifet Yayınları.
64. Yakıt, İ. (1993). İbn Sînâ felsefesi ve ortaçağ Avrupasındaki etkileri. Ötüken Yayınları.
65. Yavuz, Y. Ş. (1998). Heyûlâ (kelâm). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (17. Cilt, ss. 295-296) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
66. Yavuz, Y. Ş. (2000). İlham. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (22. Cilt, ss. 98-100) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
67. Yavuz, Y. Ş. (2001). Kader. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (24. Cilt, ss. 58-63) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
68. Yekbaş, H. (2010). Divan şiirinde Yunanî şahsiyetler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(15), 281-300.
69. Zavotçu, G. (2006). Divan edebiyatı kişiler – kişilikler sözlüğü. Aydın Kitabevi Yayınları.