Marcuse’nin Teknolojik Rasyonalite Kavramı Çerçevesinde Yapay Zekâ, Yeni Medya ve Dijital Gözetim

Öz

Teknoloji yeni bir mantık biçimi olarak gündelik yaşamı etkilemektedir. Dijital kapitalizmde teknolojinin kültürel, iletişimsel ve sosyolojik alandaki dönüşümü ivme kazanmıştır. Bu dönüşümün lokomotifi yapay zekâ, yeni medya ve dijital gözetim teknolojileri olmuştur. Bu çalışma, Herbert Marcuse’nin teknolojik rasyonalite kavramından hareketle dijital kapitalizmin dönüşümünü analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın kapsamını Marcuse’nin teknolojik rasyonalitesi, yapay zekâ, yeni medya ve dijital gözetim teknolojileri oluşturmaktadır. Çalışma Marcuse’nin felsefesi ışığında temellendirilen nitel, eleştirel bir kuramsal araştırma yöntemine sahiptir. Çalışmanın temel sorunsalı, teknolojik rasyonalitenin dijital kapitalizmde nasıl yeniden tanımlanabileceğidir. Elde edilen kuramsal çıkarımlar yapay zekânın teknolojik mantık, yeni medyanın iletişimsel-kültürel mantık ve gözetim teknolojilerinin siyasal-toplumsal mantık olarak işlediğini göstermektedir. Çalışmanın en temel sonucu, teknolojik rasyonalitenin dijital kapitalizmde baskıcı ve bütünleştirici mantığını yeniden inşa ettiğini kanıtlamaktadır. Yeni teknolojik rasyonalite biçimlerinin tanımlandığı bu makalede, felsefi bir kavram dijital çalışmalar ve yeni medya alanlarıyla birleştirilerek alana katkı sağlanması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Eleştirel Teori
• Herbert Marcuse
• Teknolojik Rasyonalite
• Yapay Zekâ
• Yeni Medya

Artificial Intelligence, New Media, and Digital Surveillance within the Framework of Marcuse’s Technological Rationality

Öz

Technology, as a new form of logic, increasingly shapes everyday life. In digital capitalism, the cultural, communicative, and sociological transformation of technology has accelerated. While artificial intelligence has become the driving force behind this transformation, new media and digital surveillance technologies have also played a decisive role. This study aims to analyze the transformation of digital capitalism based on Herbert Marcuse’s concept of technological rationality. The scope of the study consists of Marcuse’s technological rationality, artificial intelligence, new media, and digital surveillance technologies. The study adopts a qualitative, critical theoretical research method grounded in Marcuse’s philosophy. The main problem of the study is how technological rationality can be redefined in digital capitalism. The theoretical implications obtained demonstrate that artificial intelligence operates as a technological logic, new media as a communicative-cultural logic, and surveillance technologies as a political-social logic. The most fundamental conclusion of the study demonstrates that technological rationality reconstructs its repressive and integrative logic in digital capitalism. By defining new forms of technological rationality, this article aims to contribute to the field by integrating a philosophical concept with the fields of digital studies and new media.

Anahtar Kelimeler

• Artificial Intelligence
• Critical Theory
• Herbert Marcuse
• New Media
• Technological Rationality

Kaynakça

1. Adorno, T. & Horkheimer, M. (2010). Aydınlanmanın Diyalektiği, Çev. N. Ülker-E. Ö. Karadoğan. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
2. Allmer, T. (2015). Critical Theory and Social Media. New York: Routledge.
3. Bartoletti, I. (2020). An Artificial Revolution. On Power, Politics and AI. London: The Indigo Press.
4. Bauman, Z. & Lyon, D. (2013). Akışkan Gözetim, Çev. E. Yılmaz. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
5. Berardi, F. B. (2009). Precarious Rhapsody. Semiocapitalism and The Pathologies of The Post-Alpha Generation. London: Minor Compositions.
6. Berlinski, E., Morales, J. & Sponem, S. (2024). Artificial Imaginaries: Generative AIs as an Advanced Form of Capitalism. Critical Perspectives on Accounting, (99), 1-9.
7. Berry, D. M. (2014). Critical Theory and the Digital. London: Bloomsbury.
8. Castells, M. (2008). Ağ Toplumunun Yükselişi, Çev. E. Kılıç. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.

9. Couldry, N., & Mejias, U. A. (2019). Data Colonialism: Rethinking Big Data’s Relation to the Contemporary Subject. Television & New Media, 20(4), 336-349. https://doi.org/10.1177/1527476418796632
10. Cubitt, S. (2015). Media Studies and New Media Studies, Hartley, J., Burgess, J. & Bruns, A. (Eds.), A Companion to New Media Dynamics içinde (ss.15-32). Oxford: Wiley.
11. Curran, J. (2012). “Reinterpreting the Internet”. (Ed. J. Curran, N. Fenton & D. Freedman), Misunderstanding the Internet, ss.3-33. London: Routledge.
12. Çağmar, M. Ş. (2025). Reason, Truth and Technology in Modern Societies in the Context of Frankfurt School, Felsefe Arkivi, (62), 167-175.
13. Descartes (2020). Yöntem Üzerine Konuşma, Çev. M. Erşen. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
14. Delanty, G. & Harris, N. (2021). “Critical Theory and The Question of Technology: The Frankfurt School Revisited”, Thesis Eleven, 166 (1), 1-21. https://doi.org/10.1177/07255136211002055
15. Dennett, D. C. (2017). Filozoflar Yapay Zekâyla Karşılaşırsa, Çev. M. Ertene. Felsefelogos. 21 (65), 17-27.
16. Dyer-Witheford, N., Kjosen, A. M., & Steinhoff, J. (2022). Yapay Zekâ ve Kapitalizmin Geleceği, Çev. B. Cezar. İstanbul: İletişim Yayınları.
17. Feenberg, A. (2005). Critical Theory of Technology: An Overview. Tailoring Biotechnologies. 1(1), 47-64.
18. Foucault, M. (1992). Hapishanenin Doğuşu, Çev. M.A. Kılıçbay. Ankara: İmge Kitabevi.
19. Fuchs, C. (2014). Dallas Smythe Reloaded: Critical Media and Communication Studies Today, Lee McGuigan ve Vincent Manzerolle (Eds.), The Audience Commodity in a Digital Age içinde (ss.267-319). NewYork: Peter Lang.
20. Fuchs, C. (2015). Dijital Emek ve Karl Marx, Çev. T. E. Kalaycı & S. Oğuz. Ankara: Notabene Bilişim.
21. Gillespie, T. (2018). Custodians of the Internet. Platforms, Content Moderation, And The Hidden Decisions That Shape Social Media. USA: Yale University Press.
22. Gülenç, K. (2015). Frankfurt Okulu, Eleştiri, Toplum ve Bilim. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
23. Hari, J. (2022). Çalınan Dikkat, Çev. Barış Engin Aksoy. İstanbul: Metis Yayınları.
24. Hartley, J., Burgess, J., & Bruns, A. (2015). Introducing Dynamics: A New Approach to New Media, J. Hartley, J. Burgess ve A. Bruns (Eds.), A Companion to New Media Dynamics içinde (ss.1-11). Oxford: Wiley.
25. Haton, J.P. & Haton, M.C. (1991). Yapay Zekâ. İstanbul: İletişim Yayınları.
26. Heidegger, M. (1998). Tekniğe İlişkin Soruşturma, Çev. D. Özlem. İstanbul: Paradigma Yayınları.
27. Huberman, H. (2023). Dijital Kapitalizmin Ruhu, Çev. M. Pekdemir. Ankara: Fol Kitap.
28. İnce, A. (2026). Bilim, Teknik ve Rasyonalite Eleştirisi: Weber, Marcuse ve Habermas Arasında Bir Tartışma. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (1), 26-49.
29. Jay, M. (2014). Diyalektik İmgelem. Frankfurt Okulu’nun Tarihi ve Çalışmaları (1923-1950), Çev. S. Doğan. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
30. Jay, M. (2023). Aklın Tutulması ve Geri Dönüşü, Çev. A. Geniş. Ankara: Dipnot Yayınları.
31. Kautzer, C. (2019). Herbert Marcuse (1898-1979), A. Allen ve E. Mendieta (Eds.), The Cambridge Habermas Lexicon içinde (ss.613-615). New York: Cambridge University Press.
32. Kellner, D. (2014). Marcuse ve Radikal Öznellik Arayışı, Felsefe Logos, Eleştirel Teori, 18 (53), 87-104. İstanbul: Fesatoder Yayınları.
33. Lister, M., Dovey, J., Giddings, S. vd. (2009). New Media: A Critical Introduction. London: Routledge.
34. Lyon, D. (1997). Elektronik Göz, Gözetim Toplumunun Yükselişi, Çev. D. Hattatoğlu. İstanbul: Sarmal Yayınevi.
35. Lyon, D. (2013). Gözetim Çalışmaları, Çev. A. Toprak. İstanbul: Kalkedon Yayıncılık.
36. Marcuse, H. (1968). Tek Boyutlu İnsan. İleri Endüstri Toplumunun İdeolojisi Üzerinde İnceleme, Çev. S. Çağan. İstanbul: May Yayınları.
37. Marcuse, H. (1998). Some Social Implications of Modern Technology, Technology, War and Fascism, Douglas Kellner (Eds.), Volume I Collected Papers of Herbert Marcuse içinde (ss. 41-65). London: Routledge.
38. Marcuse, H. (2013). Özgürlük Üzerine Bir Deneme, Çev. S. Soysal. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
39. Marcuse, H. (2016). The Rationality of Philosophy, New Political Science, 38 (4), 476-484.
40. Marcuse, H. (2020). Max Weber’in Çalışmasında Endüstrileşme ve Kapitalizm, Olumsuzlamalar içinde (ss.193-214), Çev. B. Tatlı. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
41. Miandji, A. (2024). Yapay Zekâ Kitabı. Ankara: Bilgi Yayınevi.
42. Mussgnug, A.M. & Leonelli, S. (2024). A Critical Framing of Data for Development: Historicizing Data Relations and AI. Development and Change, (55), 1109-1121. https://doi.org/10.1111/dech.12857
43. Nieborg, D. & Poell, T. (2019). The Platformization of Making Media. Mark Deuze ve Mirjam Prenger (Eds.) Making Media içinde (ss.85-96). Amsterdam: Amsterdam University Press.
44. Nilsson, N.J. (2018). Yapay Zekâ. Geçmişi ve Geleceği, Çev. M. Doğan. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
45. Noponen, N., Feshchenko, P., Auvinen, T. vd. (2024). Taylorism on Steroids or Enabling Autonomy? A Systematic Review of Algorithmic Management. Management Review Quarterly, (74), 1695–1721. https://doi.org/10.1007/s11301-023-00345-5
46. Orçin, G. (2021). Herbert Marcuse’nin Baskıcı Hoşgörü Kavramı ve Teknoloji Tezleri, İstanbul: Kriter Yayınları.
47. Pariser, E. (2011). The Filter Bubble: What The Internet is Hiding From You. New York: Penguin Press.
48. Rotolo, D., Hicks, D., & Martin, B. R. (2015). What is An Emerging Technology? Research Policy, 44 (10), 1827–1843. https://doi.org/10.1016/j.respol.2015.06.006
49. Schweppenhäuser, G. (2015) Eleştirel Teoriye Giriş, Çev. H. Yaman. İstanbul: Avesta Yayınları.
50. Slater, P. (1998). Frankfurt Okulu, Çev. A. Özden. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
51. Srnicek, N. (2017). Platform Capitalism. Cambridge: Polity Press.
52. Sümer, O. (2024). Algoritma Tiranlığı: Dijital Dünyada Bireyin Savunmasızlığına Yönelik Bir Sosyo-Teknik Analiz, İmgelem, (15), 87-114.
53. Şan, E. (2018). Teknoloji Felsefesi Problemleri. Yazı, Bellek, Dikkat. Ankara: Akademim Yayınları.
54. Trawny, P. (2017). Teknik, Sermaye, Medya, Çev. S. Turhan, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
55. Ulnicane, I., Knight, W., Leach, T. vd. (2022). Governance of Artificial Intelligence, Maurizio Tinnirello (Eds.), The Global Politics of Artificial Intelligence içinde (ss.29-55). USA: CRC Press
56. Watson, M. (2024). Frankfurt Okulu’nun Savunulması, Çev. C. E. Bostan. ViraVerita E-Dergi, (20), 178-185.
57. Weber, M. (1999). Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu, Çev. Z. Gürata. Ankara: Ayraç Yayınevi.
58. Yudi, L. (2023). Marcuse’s Critical Theory of Technical Rationality, Art and Performance Letters, (4), 35-40. https://dx.doi.org/10.23977/artpl.2023.040407
59. Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism. The Fight for a Human Future New Frontier of Power. New York: Public Affairs.
60. Wu, T. (2017). Dikkat Tacirleri, Çev. Başak Karal. İstanbul: The Kitap Yayınları.