Araştırma ve Yayın Etiği İlkeleri
Akdeniz Tıp Dergisi’ne (ATD) gönderilen yayınların, araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun olması beklenmektedir. İnsanlarda veya hayvanlarda gerçekleştirilen araştırmalarda ulusal ve uluslararası etik kılavuzlara uyum ve ilgili etik kurullardan izin alınması esastır. Alınan “Etik Kurul Onayı” çevrimiçi olarak, https://dergipark.org.tr/tr/pub/akd adresinden, makaleyle ilgili dosyalarla birlikte yüklenmelidir. Makalelerin etik kurallara uygunluğu yazarların sorumluluğundadır.
İnsanlar üzerinde yapılan araştırmalar:
Dergi, "İnsan" öğesinin içinde bulunduğu tüm çalışmalarda World Medical Association (WMA) "Helsinki Bildirgesi", "İyi Klinik Uygulamalar Kılavuzu" ve "İyi Laboratuvar Uygulamaları Kılavuzu"nda belirtilen esaslara ve T.C. Sağlık Bakanlığı'nın ilgili yönetmeliklerine uygunluk ilkesini kabul eder. İnsanlar üzerinde yapılan araştırmalarda, "Klinik Araştırmalar Etik Kurulu”ndan izin alınması ve ilgili belgenin dergiye gönderilmesi zorunludur. Yazarlar, makalenin Gereç ve Yöntemler bölümünde ilgili etik kuruldan ve çalışmaya katılmış kişilerden veya yasal temsilcilerinden imzalı "bilgilendirilmiş onam" (informed consent) belgesini aldıklarını belirtmek zorundadır. Olgu sunumlarında hastanın kimliğinin ortaya çıkmasına bakılmaksızın hastalardan veya gereği halinde yasal temsilcisinden bu belge alınmalı ve dergiye gönderilmelidir. Belgenin alındığı, ilgili makalede yazılı olarak ifade edilmelidir.
Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalar:
Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda, "Deney Hayvanları Etik Kurulu”ndan izin alınması ve ilgili belgenin bir kopyasının dergiye gönderilmesi zorunludur. Araştırmanın Gereç ve Yöntemler bölümünde, deneysel çalışmalarda tüm hayvanların "Laboratuvar Hayvanlarının Bakım ve Kullanımı Kılavuzu"na (Guide for the Care and Use of Laboratory Animals) uygun olarak insancıl bir muameleye tabi tutulduğu ve Deney Hayvanları Etik Kurul onay raporunun alındığı belirtilmelidir. Hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalarda ağrı, acı ve rahatsızlık verilmemesi için neler yapıldığı açık bir şekilde belirtilmelidir. Etik Kurul onayının bir kopyasının dergiye gönderilmemesi durumunda yazının yayınlanması mümkün olmayacaktır.
İzinler: ATD, makalelerin Atıf-Gayri Ticari-Aynı Lisansla Paylaş 4.0 Uluslararası (Creative Commons; CC BY-NC-SA 4.0) lisansına uygun bir şekilde paylaşılmasına izin verir. Buna göre yazarlar ve okurlar; uygun biçimde atıf vermek, materyali ticari amaçlarla kullanmamak ve uyarladıklarını aynı lisansla paylaşmak koşullarına uymaları halinde eserleri kopyalayabilir, çoğaltabilir ve uyarlayabilirler. Dergide yayımlanan yazılar için telif hakkı ödenmez.
Çıkar çatışmaları: Yazarlar, makaleleriyle ilgili çıkar çatışmalarını (varsa) bildirmelidirler. Eğer makalede dolaylı veya dolaysız ticari bağlantı (istihdam edilme, doğrudan ödemeler, hisse senedine sahip olma, firma danışmanlığı, patent lisans ayarlamaları, veya hizmet bedeli gibi) veya çalışma için maddi destek veren kurum mevcut ise yazarlar; kullanılan ticari ürün, ilaç, firma vb. ile ticari hiçbir ilişkisinin olmadığını ve varsa nasıl bir ilişkisinin olduğunu, editöre sunum sayfasında ve ayrıca makalede Kaynaklar bölümünden önce "Çıkar çatışması" başlığı altında bildirmek zorundadır.
Yazarlık katkısı: Çok yazarlı makalelerde yazarların araştırmaya katkıları (fikir oluşturma, çalışma tasarımı, deneysel uygulamalar, istatistik, makalenin yazımı, vb.) açıklanmalı ve imzalı olarak editöre (yayın hakkı devir formu kapsamı içinde) sunulmalıdır. Yazarlık katkısı bilgisi, kaynaklar bölümünden önce makalede bildirilmek zorundadır.
Maddi destek: Araştırma için alınmış finansal destek, bağış ve diğer bütün faaliyetler (istatistiksel analiz, İngilizce/Türkçe değerlendirme) ve/veya teknik yardım varsa açıkça makalenin kaynaklar bölümünden önce bildirilmek zorundadır. Ayrıca yazarlar aşağıda belirtilen alanlarda, varsa çalışmaya sponsorluk edenlerin rollerini beyan etmelidirler: 1) çalışmanın tasarımı, 2) veri toplanması, analizi ve sonuçların yorumlanması, 3) raporun yazılması, 4) yayın için gönderilmesine karar verilmesi.
İntihal: Dergiye gönderilen tüm yazılar, değerlendirme sürecine alınmadan önce iThenticate veya Turnitin programından geçirilerek benzerlik raporu alınır. Makaleler için kabul edilebilir benzerlik oranı en fazla %20'dir. Bu değerin üstünde benzerlik oranına sahip olan makaleler değerlendirmeye alınmaz. ATD Yayın Kurulu, dergiye gönderilen çalışmalarla ilgili aşırma, atıf manipülasyonu ve veri sahteciliği iddiaları ve/veya şüpheleri karşısında COPE kurallarına uygun olarak hareket edebilmektedir.
ETİK SORUMLULUKLAR
Bilimsel bir çalışma ortaya koyan tüm paydaşların (yazar, editör, hakemler, vb.), bilimin doğru bir şekilde ilerlemesine katkı sağlaması hedeflenir. Bu hedef gereğince hazırlanan bilimsel çalışmalarda bilimsel etik ilkelerine uygunluk önemlidir.
Tarafımızca kabul edilen ve aşağıda örnekleri verilen bu ilkelerin, paydaşlar tarafından da benimsenmesi önerilmektedir:
Derginin editörlük ve yayın süreçleri International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE), World Association of Medical Editors (WAME), Council of Science Editors (CSE), Committee on Publication Ethics (COPE), European Association of Science Editors (EASE) ve National Information Standards Organization (NISO) yönergelerine uygun olarak şekillenmektedir. Dergi, Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing ilkelerini benimsemiştir.
Yazarların etik sorumlulukları
- Çalışmayla ilişkili verilerin doğruluğundan emin olmak, araştırmasına ilişkin kayıtlarını düzenli tutmak ve olası bir talep üzerine bu verilere erişim verebilmek.
- Gönderdiği makalenin başka bir yerde yayınlanmadığından veya kabul edilmediğinden emin olmak.
- Sunduğu içerik yayınlanmış veya sunulan başka bir içerikle eşleşirse, bu çakışmayı kabul etmek ve alıntı yapmak. Gerektiğinde, çalışmasıyla ilgili benzer içeriğe sahip olabilecek başka bir çalışma varsa, bunun bir kopyasını editöre sunmak. Başka kaynaklardan herhangi bir içeriği çoğaltmak ya da kullanmak için izin almak, atıf göstermek.
- İnsan veya hayvan deneklerin dahil edildiği çalışmaları ulusal ve uluslararası yasalara ve yönergelere uygun olarak gerçekleştirmek (örneğin, WMA Helsinki Bildirgesi, NRC’nin Laboratuvar Hayvanlarının Kullanımına İlişkin Politikası, Deney Hayvanlarının Kullanımına İlişkin AB Direktifi), gerekli onayların alındığını belirtmek, denek mahremiyetine saygı göstermek. Çalışmasına dair ilgili etik kurul onaylarını ve araştırma detaylarını çalışmanın “Gereç ve Yöntemler” kısmında belirtmek.
- Herhangi bir çıkar çatışması durumunda, makalesiyle ilgili etik bir ihlal tespit ettiğinde bunu editör ve yayıncı ile paylaşmak, hata beyanı, zeyilname, tazminat bildirimi yayınlamak veya gerekli görüldüğü durumlarda çalışmayı geri çekmek.
Editörlerin etik görev ve sorumlulukları
- Yazarların cinsiyetleri, dinî veya politik inançları, etnik veya coğrafi kökenleri üzerine ayrım yapmaksızın görevlerini dengeli, objektif ve adil bir şekilde yerine getirmek.
- Dergiye gönderilen çalışmaları içeriğine göre değerlendirmek, hiçbir yazara ayrıcalık göstermemek.
- Olası çıkar çatışmalarını önlemek adına gerekli önlemleri almak ve varsa mevcut beyanları değerlendirmek.
- Sponsorlu çalışmaları veya özel konulardaki çalışmaları diğer çalışmalarla aynı şekilde ele almak.
- Etik ihlali niteliğinde bir şikâyet olması durumunda, derginin politikasına ve kurallarına bağlı kalarak gerekli işlemleri uygulamak. Yazarlara, gelen şikayete cevap vermek için bir fırsat vermek, çalışma kime ait olursa olsun gerekli yaptırımları uygulamaktan kaçınmamak.
- Derginin amaç ve kapsamına uygun olmaması durumunda gelen çalışmayı reddetmek.
Hakemlerin etik sorumlulukları
- Editörün karar verme sürecine katkıda bulunmak için makaleyi objektif olarak zamanında incelemek ve sadece uzmanlık alanı ile ilgili çalışmaları değerlendirmeyi kabul etmek.
- Değerlendirmeyi nesnel bir şekilde sadece çalışmanın içeriğine yönelik olarak, dinî, siyasi ve ekonomik çıkarlardan bağımsız olarak değerlendirmek.
- Yayınlanacak makalenin kalitesini yükseltmeye yardımcı olacak yönlendirmelerde bulunmak ve çalışmayı titizlikle incelemek. Yorumlarını yapıcı ve nâzik bir dille yazara iletmek.
- Editör ve yazar tarafından sağlanan bilgilerin gizliliğini korumak, gizlilik ilkesi gereği incelediği çalışmanın tüm kopyalarını ve ilgili dosyaları değerlendirme sürecinden sonra yok etmek, kör hakemliğe aykırı bir durum varsa editöre bildirmek ve çalışmayı değerlendirmemek.
- Olası çıkar çatışmalarının (mali, kurumsal, işbirlikçi ya da yazarlar arasındaki diğer ilişkiler) farkında olmak ve gerekirse bu yazı için yardımlarını geri çekmek konusunda editörü uyarmak.
Bilimsel araştırma ve yayın etiğine aykırı olduğu düşünülen eylemlerden bazıları:
• İntihal: Başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek.
• Sahtecilik: Bilimsel araştırmalarda gerçekte var olmayan veya tahrif edilmiş verileri kullanmak.
• Çarpıtma: Araştırma kayıtları veya elde edilen verileri tahrif etmek, araştırmada kullanılmayan cihaz veya materyalleri kullanılmış gibi göstermek, destek alınan kişi ve kuruluşların çıkarları doğrultusunda araştırma sonuçlarını tahrif etmek veya şekillendirmek.
• Tekrar yayım: Mükerrer yayınlarını akademik atama ve yükseltmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak.
• Dilimleme: Bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde ve uygun olmayan biçimde parçalara ayırıp birden fazla sayıda yayımlayarak bu yayınları akademik atama ve yükseltmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak.
• Haksız yazarlık: Aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına dâhil etmek veya katkısı olan kişileri dâhil etmemek, yazar sıralamasını gerekçesiz ve uygun olmayan bir biçimde değiştirmek, aktif katkısı olanların isimlerini sonraki baskılarda eserden çıkartmak, aktif katkısı olmadığı halde nüfuzunu kullanarak ismini yazarlar arasına dâhil ettirmek.
• Destek alınarak yürütülen araştırmalar sonucu yapılan yayınlarda destek veren kişi, kurum veya kuruluşlar ile bunların katkılarını belirtmemek.
• Henüz sunulmamış veya savunularak kabul edilmemiş tezleri veya diğer çalışmaları, sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanmak.
• İnsan ve hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda etik kurallara uymamak, yayınlarında hasta haklarına saygı göstermemek, hayvan sağlığına ve ekolojik dengeye zarar vermek, gerekli izinleri almamak.
• Bilimsel araştırma için sağlanan veya ayrılan kaynakları, mekânları, imkânları ve cihazları amaç dışı kullanmak.
• Akademik atama ve yükseltmelerde bilimsel araştırma ve yayınlara ilişkin yanlış veya yanıltıcı beyanda bulunmak.
Üretken Yapay Zeka Kullanımı
Akdeniz Tıp Dergisi’ne (ATD) gönderilen makalelerin hazırlanmasında ve ilgili bilimsel çalışmalarda üretken yapay zeka (ÜYZ) kullanımına ilişkin olarak, YÖK tarafından hazırlanan Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zeka Kullanımında Etik Rehber ve Dünya Tıp Editörleri Birliği (World Association of Medical Editors; WAME) tarafından tanımlanan ilkeler (Chatbots, Generative GI, and Scholarly Manuscripts) esas alınmaktadır.
Dergimizin ÜYZ kullanımına ilişkin genel kuralları aşağıda listelenmiştir:
· Makalelerin hazırlanmasında yazım dilinin kontrolü ve iyileştirilmesi, akıcılığın artırılması, formatlama, vb. amaçlar dışında ÜYZ kullanıldıysa, bu durum metin içinde Yöntem bölümünde veya ilgili diğer kısımda ve editöre gönderilen sunum mektubunda beyan edilmelidir. ÜYZ platformlarının eksik, yanlış veya yanıltıcı bilgi verebileceği göz önünde bulundurularak gerekli kontroller yapılmalıdır. Yazarlar, araştırmalarında ve/veya makalelerinin hazırlanmasında kullanılan ÜYZ platformlarının geçerliliğinden ve elde edilen çıktıların doğruluğundan ve etik uygunluğundan sorumludur.
· ÜYZ platformları makalelere yazar olarak eklenemez, referanslar arasında gösterilemez.
· Makaleler, hakem değerlendirme süreci dışında paylaşılmaması gereken hassas veya özel bilgiler içerebilir. Bundan dolayı, ÜYZ platformlarının dergimize gönderilen makalelerin değerlendirmesini yapan hakemlerimiz tarafından değerlendirme sürecinde kullanımı uygun bulunmamaktadır.
Örnek beyan metni:
“Bu çalışmanın hazırlanması sırasında, [ÜYZ PLATFORMUNUN İSMİ/VERSİYONU], [KULLANIM AMACI] amacıyla kullanılmıştır. Yazarlar, ilgili platformdan alınarak makalede kullanılan çıktıları detaylı olarak kontrol etmiş ve gerektiğinde içerikte düzeltmeler yapmıştır. Yazarlar, yayımlanan makalede ÜYZ desteğiyle oluşturulmuş içerikle ilişkili tüm sorumluluğu kabul etmektedir.”
Yayın Politikası
Açık erişim ve yayım süreçleri
Akdeniz Tıp Dergisi (ATD), bilimsel yayınlara açık erişim sağlar. Yayımlanan sayıya ve içeriğinde yer alan yazıların tam metinlerine ücretsiz ulaşılabilir. Yazar(lar)dan yazılarının dergiye gönderilmesi/yayımı için herhangi bir ücret talep edilmez. Okuyucular dergi içeriğini akademik veya eğitsel kullanım amaçlı olarak ücretsiz indirebilirler. Ücretsiz erişimin sağlanabilmesi için Akdeniz Üniversitesi’nin mali kaynaklarından ve editörlerin ve hakemlerin süregelen gönüllü çabalarından yararlanılmaktadır.
Yazıların tüm bilimsel sorumluluğu yazarlara aittir. Sorumlu yazar, yazar sıralamasını “Yazar Sorumluluk ve Yayın Hakkı Devir Formu”nu doldurup imzalayarak, tüm yazarlar adına kabul etmiş sayılır. Yazarlık için gerekli ölçütleri karşılamayan, ancak çalışmaya katkısı olan kişiler “Teşekkür” bölümünde sıralanabilir. Yazarlar, yayının özgün bir yazı olduğuna, daha önce herhangi bir yerde yayınlanmadığına ve değerlendirme süreci boyunca başka herhangi bir yerde yayınlama girişiminde bulunmayacaklarına yönelik imzalı bir beyanda bulunmalıdırlar.
Yazarlar, bilimsel içerikte değişiklik yapılmaması koşuluyla, editörlük tarafından yapılacak değişiklik ve düzeltmeleri önceden kabul etmiş sayılırlar. Gönderilen yazılar yayınlansın veya yayınlanmasın iade edilmez, yalnız yayınlanmayan resimler ve şekiller istek üzerine yazarına gönderilebilir. Gönderilen yazıların, dergi kurallarına göre hazırlanmış ve eksiksiz olarak sayfa düzenlemesine hazır duruma getirilmiş olması gerekir. Yayın kurulu yazım kurallarına uymayan yazıları yayınlamamak, düzeltilmek üzere yazara iade etmek ya da şekil açısından yeniden düzenlemek yetkisine sahiptir. Editör ve dil editörleri, yazım dili, imla düzeltmeleri ve kaynakların yazım kurallarına uygunluğunun denetimi ve ilgili diğer konularda değişiklik ve düzeltmelerin yapılmasında tam yetkilidir. Makalede daha önce yayınlanmış alıntı yazı, tablo, resim vb. varsa, makalenin sorumlu yazarı ilgili yayın hakkı sahibinden ve yazarlarından yazılı izin almak, ayrıca bunu makalede belirtmek zorundadır.
Yayın süreci ve makale değerlendirme süresi
Akdeniz Tıp Dergisi’ne gönderilen makaleler öncelikle Editörler Kurulu tarafından nesnel bir değerlendirmeye alınarak gözden geçirilir. Editörler yazıları doğrudan doğruya reddetme veya yeniden düzenleme için geri gönderme hakkına sahiptir. Bu aşamada yazının reddini gerektirecek bir neden yoksa, yazı konu ile ilgili iki ayrı hakeme gönderilir. Makale değerlendirmesi için davet edilen hakemlerin azami 7 gün içerisinde daveti kabul etmesi istenir.
Alan değerlendirmesinden iki olumlu hakem raporu alan makale yayınlanmaya hak kazanır. Bir olumlu bir olumsuz hakem raporu alan makale, üçüncü bir hakeme gönderilebilir; makalenin yayınlanıp yayınlanmaması hakemlerin raporları ve/veya editör kararı doğrultusunda belirlenir. Daveti kabul eden hakemlerin değerlendirme süreleri azami 30 gündür. Hakemlerin değerlendirmeyi kabul etmemesi veya süre sonunda değerlendirme raporunu göndermemesi durumunda makale değerlendirilmek üzere yeni bir hakeme gönderilir.
Yazılar çift kör hakemlik (double-blind review) sistemi uyarınca, yazarların isimleri yazı metninden çıkartılarak hakemlere gönderilir. Yazarlara da, yazının hangi hakemlere gönderildiği ile ilgili bilgi verilmez. Hakemler ve Yayın Kurulu üyeleri yazıları topluma açık bir şekilde tartışamazlar. Bazı durumlarda, hakemlerin bir yazıya ait yorumları, aynı yazıyı inceleyen diğer hakemlere editör tarafından aydınlatma amacıyla gönderilebilir. Gönderilen yazıyı, verilen süre içerisinde değerlendirmeyen hakemin yerine, başka bir hakeme de görev verilebilir.
Hakemler, makaleyi değerlendirdikten sonra yorum ve önerilerini içeren değerlendirme formunu editöre gönderirler. Karar düzeltme yönündeyse, editör tarafından hakem yorumları ve önerileri yazarlara iletilerek düzeltilmiş makaleyi tekrar sisteme yüklemeleri istenir. Yazarların düzeltme süresi azami 60 gündür. Hakem düzeltme sonrası makaleyi tekrar görmek istediğini belirtmişse, makale değerlendirilmek üzere aynı hakeme tekrar gönderilir. Bu süreç hakemlerin makalenin kabulü veya reddi yönünde görüşlerini bildirmelerine kadar devam eder. Hakemlerden gelen görüşler, editör(ler) tarafından en geç 15 gün içerisinde değerlendirilir. Bu inceleme sonucunda nihai karar yazar(lar)a iletilir.
Son yayın onayı kararını editör(ler) verir. Yapılacak olan sayfa düzenlemeleri ve düzeltmelerden sonra, sorumlu yazarlardan son kontrol istenir ve yazılı olarak “yayım onayı” alınır. Yayımlanmak üzere kabul edilen makalelerin sürekli yayın modelinde 1-4 ay içinde basılması öngörülmektedir. Bununla birlikte, yayım için bekleyen makale sayısı, makalenin güncelliği, özgünlüğü gibi faktörlere bağlı olarak bu süre daha erken veya daha geç olabilmektedir. Dergi yayımlandıktan sonra makalelerde değişiklik yapılamamaktadır.
