دور المصارف الإسلامية التركية في تمويل القطاعات الاقتصادية

Öz

تهدف هذه الدراسة إلى تحليل الأهمية الاقتصادية للتمويل المصرفي الإسلامي في تركيا، وإظهار أثره على مختلف القطاعات الاقتصادية من عام 2014 إلى عام 2023. وقد اعتمدت الدراسة على تحليل التقارير السنوية للبنوك الإسلامية التركية، بالإضافة إلى بيانات هيئة التنظيم والرقابة المصرفية، مما أتاح للتوصل إلى نتائج تفيد بأن المصارف الإسلامية التركية زادت حصتها في القطاع المصرفي التركي، وخاصة بعد دخول الحكومة في القطاع المصرفي من خلال إنشاء مصارف حكومية جديدة إسلامية، مما عزز ثقة العملاء فأدى إلى زيادة في الإقبال على الخدمات المصرفية الإسلامية. كما تبين من خلال الدراسة أن الجزء الأكبر من التمويل موجه للقطاع الخدمي (%37.96) ويليه القطاع الصناعي (%37.68). وتوصي الدراسة بتعزيز السياسات الداعمة للتمويل الإسلامي، كما ينبغي على المصارف الإسلامية أن توسّع نطاق منتجاتها المالية، خصوصا في القطاعات الإنتاجية، لتلبية احتياجات مختلف الأنشطة الاقتصادية وأن تقلّل من اعتمادها على التمويل بالمرابحة للآمر بالشراء.

Anahtar Kelimeler

• المصارف الإسلامية
• المصارف التشاركية التركية
• التنمية الاقتصادية
• تمويل القطاعات الاقتصادية
• القطاع المصرفي التركي

The Role of Turkish Islamic Banks in Financing Economic Sectors

Abstract

This study aims to analyse the economic significance of Islamic banking finance in Türkiye and assess its impact on various economic sectors between 2014 and 2023.The research is based on an analysis of annual reports from Turkish Islamic banks, along with data from the Banking Regulation and Supervision Agency (BRSA). The findings indicate that Turkish Islamic banks have expanded their share within the national banking sector, particularly following the government's involvement through the establishment of new state-owned Islamic banks. This intervention has contributed to increased customer confidence, thereby fostering greater demand for Islamic banking services. Furthermore, the study reveals that the majority of Islamic financing is allocated to the service sector (37.96%), followed closely by the industrial sector (37.68%). The study recommends the reinforcement of policies that support Islamic finance and urges Islamic banks to diversify their financial product offerings, particularly in productive sectors, in order to meet the needs of various economic activities and to reduce excessive reliance on murābaḥah-based deferred sale contracts.

Keywords

• Islamic Law
• Islamic Banking
• Participation Banks in Türkiye
• Economic Development
• Financing of Economic Sectors

Türkiye'deki İslami Bankaların Ekonomik Sektörleri Finanse Etmedeki Rolü

Öz

Bu çalışma, Türkiye'deki İslami bankacılık finansmanının ekonomik önemini analiz etmeyi ve 2014-2023 yılları arasında farklı ekonomik sektörler üzerindeki etkisini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, Türkiye’deki İslami bankaların yıllık raporlarının yanı sıra Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) verilerinin analizine dayanmıştır. Bu analizler sonucunda, Türkiye'deki İslami bankaların bankacılık sektöründeki paylarını artırdığı görülmüştür. Özellikle hükümetin yeni kamu İslami bankaları kurarak sektöre girmesi, müşteri güvenini güçlendirmiş ve İslami bankacılık hizmetlerine olan ilgiyi artırmıştır. Araştırma ayrıca, finansmanın en büyük kısmının hizmet sektörüne (%37,96) yönlendirildiğini ve bunu sanayi sektörünün (%37,68) takip ettiğini ortaya koymaktadır. Çalışma, İslami finansmanı destekleyen politikaların güçlendirilmesini önermektedir; ayrıca İslami bankaların finansal ürün çeşitliliğini özellikle üretim odaklı sektörlerde genişletmesi ve murabaha gibi vadeli satış sözleşmelerine aşırı bağlılığını azaltması gerektiğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• İslami Bankacılık
• Türkiye Katılım Bankaları
• Ekonomik Kalkınma
• Ekonomik Sektörlerin Finansmanı

Kaynakça

1. Ahlâm Ali Taha, Muhammed. Es̱er Muʾessesâtü’t-temvîli’l-İslâmîyah ʿalâ’t-tenmiyeti’ṣ-ṣınâʿiyye: Dirâse tatbîḳiyye ʿalâ Banki’t-Taḍâmuni’l-İslâmî li’l-fetre mine 2004–2016. Ümmü Dürmân: Câmiʿatü’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm ve’l-ʿUlûmi’l-İslâmiyye, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
2. Alanlı, Ahmet. Bir Kamu Politika Analizi: Türk Katılım Bankacılığı Sisteminin Oluşturulması ve Geliştirilmesi. Isparta: SDÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
3. Alptekin, Ali. Katılım bankalarının tarım finansmanındaki yerinin analizi ve özel bir banka örneği. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
4. Aslanhan, Uğur. “İnşaatın etkilediği 250 sektörün istihdamı 6 milyonu geçiyor”. Anadolu Ajansı. Erişim 9 Ocak 2025. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/insaatin-etkiledigi-250-sektorun-istihdami-6-milyonu-geciyor/2589163
5. Bûsâlih, Sufyân –BûS̱alca, ʿAbdü’n-Nâṣır. “Devru ḳiṭâʿi’l-ḫademâti fî’t-tenmiyeti’l-müstedâme,” Mecelletü’l-Bedîli’l-İḳtiṣâdî 4 (2015), 81-93.
6. Doğan, Serap. “Türk Eximbank'tan ihracatçılar için faizsiz çözümler”. Anadolu Ajansı. 29 Kasım 2024. Erişim 3 Ocak 2025. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/turk-eximbanktan-ihracatcilar-icin-faizsiz- cozumler/3408113.
7. Hazıroğlu, Temel. "Türkiye’de Katılım Bankacılığı Fikrinin Doğuşu ve Kavramsal Önemi". İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi 2/1 (2016), 119–132.
8. Heytî, ʿAbdü’r-Rezzâḳ Raḥîm. el-Maṣârifü’l-İslâmiyye beyne’n-naẓariyye ve’t-taṭbîḳ. Ürdün: Dârü ʾŪsâme li’n-Neşri ve’t-Tevzîʿ, 1. Basım, 1997.

9. İnak, Can. İnşaat sektörünün ekonomik büyüme üzerindeki etkileri: Türkiye üzerine ampirik inceleme. Aydın: Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
10. Kablân, Hüseyn Alî. Devru’l-maṣârifi’l-İslâmiyye fî temvîli’l-istis̱mâr: dirâse ḥâle: el-Cumhûriyyetü’l-ʿArabiyyetü’s-
11. Sûriyye. Dımaşk: Câmiʿatü Dımaşk, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
12. Özcan, M.E. - Hazıroğlu, Temel. "Bankacılıkta Yeni Bir Boyut: Katılım Bankacılığı". Bereket Dergisi 3/9 (2000).
13. Özsağır, Arif - Akın, Aliye. "Hizmet Sektörü İçinde Hizmet Ticaretinin Yeri ve Karşılaştırmalı Bir Analizi". Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 11/41 (2012), 311–331.
14. Rafîʿî, İftiḫâr Muhammed ve diğerleri. “el-Maṣârifü’l-İslâmiyye ve devruhâ fî ʿamaliyeti’t-tenmiyeti’l-iḳtiṣâdiyye,” Mecelletü Külliyyeti Bağdât li’l-ʿUlûmi’l-İḳtiṣâdiyye 31 (2012), 41–76.
15. Resmî Gazete. “Katılım Bankacılığı İlke ve Standartlarına Uyuma İlişkin Tebliğ”. 14 Eylül 2019. Erişim 10 Aralık 2024 https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/09/20190914-4.htm
16. Şanli, Orhan - Petek, Ali. "Makro Ekonomik Değişkenler Açısından Türkiye’de Sanayi Sektörünün Gelişimi ve İmalat Sanayinin Teknolojik Yapısı". Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 5/3 (31 2018), 185–203. https://doi.org/10.30803/adusobed.437391
17. Sebhânî, ʿAbdü’l-Cebbâr. el-Vecîz fî’l-maṣârifi’l-İslâmiyye. İrbid: Maṭbaʿat Ḥalâve, 1. Basım, 2014.
18. Sebhânî, ʿAbdü’l-Cebbâr. el-Vecîz fî’t-temvîli ve’l-istis̱mâr vażʿiyyen ve İslâmiyyen. İrbid: Maṭbaʿat Ḥalâve, 2. Basım., 1436.
19. Sebʿâvî, Medḥat Câsim. “Tefʿîlü’t-temvîli’l-İslâmî li’l-ḳiṭâʿi’z-zirâʿî ve’ṣ-ṣınâʿî,” Mecelletü’d-Dirâsâti’l-Mâliyye ve’l-Maṣrifiyye 23/2 (2015).
20. Doğan, Serap. “Türk Eximbank'tan ihracatçılar için faizsiz çözümler”. Anadolu Ajansı. 29 Kasım 2024. Erişim 3 Ocak 2025. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/turk-eximbanktan-ihracatcilar-icin-faizsiz-cozumler/3408113.
21. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. Onuncu Kalkınma Planı (2014-2018). Ankara: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2013.
22. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. Resmî web sitesi. Erişim 5 Ocak 2025. https://www.sbb.gov.tr Ticaret, T.C. Ticaret Bakanlığı. “Hizmet Ticareti İstatistikleri”. Erişim 8 Ocak 2025. https://ticaret.gov.tr/hizmet-ticareti/hizmet-ticaret-istatistikleri
23. TKBB, Türkiye Katılım Bankaları Birliği. “Tarihçe”. Erişim 13 Kasım 2024. https://tkbb.org.tr/kurumsal/hakkimizda/tarihce
24. Tosun, Fatma - Güneş, Erdoğan. "Tarım İşletmelerinde Sübvansiyonlu Kredi Kullanımı: Ankara İli Örneği". Tarım Ekonomisi Dergisi 23/2 (30 2017), 281–288. https://doi.org/10.24181/tarekoder.369508
25. TÜİK, Türkiye İstatistik Kurumu. “İşgücü İstatistikleri II. Çeyrek: Nisan–Haziran, 2024”. Erişim 5 Ocak 2025. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Isgucu-Istatistikleri-II.-Ceyrek:-Nisan-Haziran،-2024-53518
26. TÜİK, Türkiye İstatistik Kurumu. “İşgücü İstatistikleri, 2022”. Erişim 21 Aralık 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Isgucu-Istatistikleri-2022-49390
27. TÜİK, Türkiye İstatistik Kurumu. “Çeşitli İstatistik Verileri”. Erişim 8 Ocak 2025. https://data.tuik.gov.tr
28. TOB, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. “GSYH ile Tarım, Orman ve Balıkçılık Sektörlerinin Payı”. Erişim 5 Ocak 2025. https://www.tarimorman.gov.tr/SGB/Belgeler/Veriler/GSYH.pdf
29. Türkiye Katılım Bankaları Birliği. Katılım Bankacılığı Sektör Raporu (2023). İstanbul: Türkiye Katılım Bankaları Birliği, 2024.
30. Urâbî, Mustafâ – Ṭarûbiyâ, Nedîr. “Devru’l-bunûki’l-İslâmiyye fî temvîli’l-ḳıṭâʿi’z-zirâʿî: tecribetü’s-Sûdân unmûẕacen,” Mecelletü’l-Beşâʾiri’l-İḳtiṣâdiyye 5/2 (2019), 279–300.
31. Yalçınkaya, Dursun. Katılım bankacılığı sektöründe kamu katılım bankalarının rolü ve önemi: Türkiye örneği. Aydın: Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
32. WTO, Dünya Ticaret Örgütü. “Service Sectors”. Erişim 7 Ocak 2025. https://www.wto.org/english/tratop_e/serv_e/serv_sectors_e.htm