Collective Punishment in the Qur’an: An Examination of Its Definition, Legal Status, and Typology

Yıl 2025, Cilt: 55 Sayı: 2, 239 - 261, 30.12.2025

Okba Kharma Fatma Çetin

https://doi.org/10.51121/akif.2025.85

Öz

This study examines the concept of collective punishment as outlined in the Qur’an, categorizing it into two primary classifications: divine punishment and human (non-divine) punishment. The study commences with a conceptual definition of punishment, followed by an examination of the phenomenon of collective punishment within the framework of the Qur’an. The research identifies divine punishments as responses to the denial of prophets by their communities, manifested through natural disasters or supernatural means. In contrast, human punishments are inflicted by tyrannical rulers through methods such as burning, exile, killing, and humiliation. Disputes surrounding the definition of collective punishment are evaluated in terms of its legitimacy and criminal classification. The study further analyzes the qualitative differences between Qur’anic narratives of destruction and contemporary instances of mass violence, such as the events in Gaza. Utilizing a comparative approach and conceptual analysis, the study interrogates critiques of violent content in Qur’anic verses. The findings indicate that divine punishments are manifestations of divine justice and warning, while human punishments frequently reflect oppression and abuse of power. The distinguishing characteristic of this study is its dual focus: firstly, on divine punishments of destroyed nations in the Qur’an, and secondly, on the researcher’s proposed category of “non-divine punishment,”. The study offers a comparative analysis of both forms in terms of legitimacy and their impact on humanity.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Divine Chastisement , Divine Punishment in the Qur’an , Collective Punishment. , Non-divine collective punishment

Etik Beyan

This study is derived from an ongoing doctoral dissertation entitled “Collective Punishment According to the Holy Qur'an: Meaning, Types, Causes, Objectives, and Consequences” which is being conducted at the Department of Basic Islamic Sciences at the Graduate School of Fatih Sultan Mehmet Vakıf University.

Destekleyen Kurum

This research received no external funding.

Teşekkür

The author extends sincere thanks and appreciation to all who contributed to the completion of this scholarly work—especially the esteemed professors whose guidance and inspiration were invaluable, the dear students who engaged in meaningful academic dialogue, and the family whose support, patience, and prayers sustained this journey.

العِقاب الجَماعي في القرآن: مفهومه وحُكمه وأقسامه

Öz

تَعدَّدت صُوَر العِقاب الجماعي في القرآن الكريم، واختلفت أسبابُه وأهدافُه والفاعلون فيه، وكانت له آثارٌ على المجتمعات البشرية. والمتَتبِّعُ لصُوَرِ العِقاب الجماعي الدُّنيوي في القرآن الكريم يَجِدُ أنّه يَتضمن نوعين: عِقاب إلهي، وآخَر غيرُ إلهي، أما الأول: فهو -غالبا- لأقوامٍ خالفوا أنبياءهم، فنزلت بهم العقوبة الإلهية، سواء كانت العوامل الطبيعة، كالطوفان والصاعقة والزلزال والريح ونحوها، أو بغير عوامل الطبيعة، كالحروب والحرمان والرُّعب. وأما الثاني: فهو عِقابٌ أو انتقامٌ وقعَ على قوم يؤمن بالله وقوم لا يؤمن به ، على يدِ الملوك والجبابرة ونحوهم ، لأسباب مختلفة، وكان هذا العقاب بأساليب مختلفة ، منها: الحرق والقتل والإذلال والطرد من الديار، وغير ذلك. وفي هذه المقالة يتناول الباحث هذا الموضوع، الذي تكمن أهميته في دراسة العقاب الجماعي بشكل عام، وفي القرآن الكريم بشكل خاص، حيث سيبين مفهومه، وذلك بتعريف العقاب أولاً، ثم مناقشة مفهوم "العقاب الجماعي"، وبيان الخلاف في تعريفه، وما يبنى عليه من خلاف في تجريمه أو مشروعيته، ثم خلاصة ذلك الخلاف. وسيَعتمد الباحث في هذه المقالة على المنهج الوصفي. بعدها سيُبين الباحث نوعَي هذا العقاب الرئيسين: الإلهي وغير الإلهي، وبعضَ ما يندرج تحت كل واحد منهما من أنواع، مع شواهد لهما من القرآن الكريم، وبيانٍ موجز لأسباب تلك العقوبات، وسيكون هذا العمل مقدمة لما سيُجريه الباحث في بحث مستقل، يتضمن مقارنة بين العقاب الجماعي الإلهي وغير الإلهي؛ ليَخلص إلى النتائج المرجوة، ومنها: مَدَى أَحَقِّيَّة كلٍّ من العِقابين، والفرق بين العقاب الجماعي الإلهي وبين المجازر التي يرتكبها البَشر، كالتي تجري في غزة اليوم، وتَفنِيدُ الاتهامات الموجَّهة للإسلام والقرآن الكريم بالعُنف، بناء على ما وَرَدَ فيه من آيات عن إهلاك الأمم السابقة. إن ما يُميز هذا العمل عن غيره أنه لا يقتصر على بيان عقوبات الأمم الهالكة، التي جعلها الباحث جزءاً من العقاب الإلهي، وإنما سيتناول العقاب الآخر المقابل له، الذي سماه: عقابا غير إلهي، مع المقارنة بين العقابين؛ لبيان مدى مشروعيتهما، وآثارهما على البشرية.

Anahtar Kelimeler

التفسير , العقاب , العقاب في القرآن , العِقاب الجَماعي , العقاب غير الإلهي

Etik Beyan

هذا البحث هو جزء من أطروحة الدكتوراه التي أُعدّت في معهد الدراسات العليا بجامعة السلطان محمد الفاتح الوقفية.

Teşekkür

يتقدم الباحث بجزيل الشكر والتقدير لكل من أسهم في إنجاز هذا العمل العلمي، لا سيما الأساتذة الكرام الذين وجّهوا وألهموا، والطلبة الأعزاء الذين شاركوا في الحوار العلمي، والأسرة التي دعمت بالصبر والدعاء.

Kur’ân’da Toplu Cezalandırma: Kavramsal Çerçevesi, Hükmü ve Sınıflandırılması

Öz

Kur’an-ı Kerim’de toplu cezalandırma biçimlerinin ilâhî ve beşerî olmak üzere iki temel kategoride ele alındığı bu çalışma, ceza kavramının tanımıyla başlayarak toplu cezalandırma olgusunu Kur’an bağlamında teorik ve pratik düzeyde tartışmaktadır. Araştırma, ilâhî cezaların peygamber gönderilen kavimlerin inkârı sonucu tabiat olayları veya tabiat dışı yollarla gerçekleştiğini; beşerî cezaların ise zalim yöneticiler tarafından uygulanan yakma, sürgün ve öldürme gibi yöntemlerle ortaya koymaktadır. Kavramın tanımı etrafındaki ihtilaflar, cezalandırmanın meşruiyeti ve suç sayılması bağlamında değerlendirilmiş; Gazze örneği üzerinden güncel kitlesel şiddet ile Kur’an’daki helak anlatıları arasındaki niteliksel farklar analiz edilmiştir. Çalışmada kavramsal çözümleme ve karşılaştırmalı Kur’an analizi yöntemleri kullanılmış; ayetlerin bağlamı üzerinden şiddet olgusuna ilişkin eleştiriler değerlendirilmiştir. Sonuç olarak ilâhî cezaların ilahî adalet ve uyarı işlevi taşıdığı, beşerî cezaların ise çoğunlukla zulüm ve güç gösterisi olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışmanın benzerlerinden ayrılan temel yönü, yalnızca Kur’an’da helak edilen kavimlere uygulanan ilâhî cezalandırma biçimlerini ele almakla sınırlı kalmaması; aynı zamanda araştırmacının “ilâhî olmayan ceza” olarak tanımladığı karşıt cezalandırma türünü de inceleyerek, her iki biçimi meşruiyet zemini ve insanlık üzerindeki etkileri açısından karşılaştırmalı bir analizle değerlendirmesidir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , İkâb , Kur’an’da Ceza , Toplu Cezalandırma , Gayri ilahi cezalandırma

Etik Beyan

Bu çalışma Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı bünyesinde yürütülmekte olan “Kur'ân-ı Kerim'e göre Toplu Cezalandırma: Anlamı, Çeşitleri, Sebepleri, Hedefleri ve Sonuçları” başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.

Destekleyen Kurum

Bu araştırma herhangi bir dış fon almamıştır.

Teşekkür

Bu çalışmanın hazırlanmasında katkı sunan tüm kıymetli hocalarıma, ilmi istikametiyle yol gösteren akademik çevrelere, yapıcı eleştirileriyle süreci zenginleştiren öğrencilere ve sabır ile dua desteğini esirgemeyen aileme gönülden teşekkür ederim.

Kaynakça

• Abdülcelîl, Arâm. “Dirâse Havle’l-Âliyâti’d-Düveliyye ve’l-Maḥalliyye li-Muhârabeti’l-İflât mine’l-İkâb.” Müessesetü’l-hivār el-mutemeddin, sayı 1548, 12 Mayıs 2006. Erişim: 27 Ağustos 2025. أرام عبد الجليل - دراسة حول الآليات الدولية والمحلية لمحاربة الإفلات من العقاب
• Bahnesî, Aḥmed Fethî. el-Uḳûbe fī’l-fıḳhi’l-İslâmî. Mısır: Dâru’l-kitâbi’l-arabî, 1958, 5. bs.
• Berketî, Muhammed Amîmü’l-İḥsâni’l-Müceddidî. et-Taʿrîfâtü’l-fıḳhiyye. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Can, Seyithan. “Allah’ın Adaleti ve Sünneti Bağlamında Günümüz Toplumsal Helâkının İmkânı.” Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi”, The Journal of Mesned of Theological Studies 13/1 (Bahar 2022): 9–32. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mesned
• Dafdâʿî, Nuzha. “Cedelü’l-Kevârisi’t-Tabîʿiyye Beyne’l-Felsefe ve Ulûmi’d-Dîn.” Al Jazeera Net, 14 Eylül 2023. Erişim: 27 Ağustos 2025. جدل الكوارث الطبيعية بين الفلسفة وعلوم الدين | ثقافة | الجزيرة نت
• Demir, Zakir. “Kur’ân’ın Mâhiyetini Tanımlayan Kolaylaştırılmış Kitap İddiasına Müfessirlerin Yaklaşımları ve Bunların Tahlili”, Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 34 (Haziran 2024), 233-263. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1421346 .
• Ebû Zehre, Muhammed. el-Cerîme: el-Cerîme ve’l-uḳûbe fī’l-fıkhi’l-İslâmî. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 1976.
• Hüseyin b. Udde el-Avâyişe. el-Mevsûʿa el-Fıkhiyye el-Muyessera fî Fıkhi’l-Kitâb ve’s-Sünne el-Mutahhara. Amman: el-Mektebetü’l-İslâmiyye; Beyrut: Dâr İbn Hazm, 1. bs., 1423–1429/2002–2008, 7 cilt.
• İbn Abdüsselâm, Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz es-Sülemî. el-Kavâʿidü’l-kübrâ = Kavâʿidü’l-aḥkâm fī mesâlihi’l-enâm, thk. Tâhâ Abdürraūf Saʿd. Kahire: Mektebetü’l-külliyâti’l-ezheriyye, 1991, 2 cilt.
• İbn Âşûr, Muhammed Ṭâhir et-Tûnusî. et-Taḥrîr ve’t-tenvîr mine’t-tefsîr. Tunus: ed-Dâru’t-tûnisiyye li’n-neşr, 1984, 30 cilt.
• İbn Atiyye el-Endelüsî, Ebû Muhammed Abdülhaḳ b. Gâlib. el-Muḥerrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-azîz, thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2021, 6 cilt.
• İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyin Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ. Muʿcem meḳâyîsi’l-luġa, thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979, 6 cilt.
• İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyin Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ. Mücmelü’l-luġa, ed. Züheyr Abdülmuhsin Sultân. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1986, 2. bs.
• İbn Ḥacer el-Askalânî, Aḥmed b. Alî. Fetḥu’l-bârî bi-şerḥi Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî ve Muhibbüddîn el-Hatîb. Beyrut: Dâru’l-marife, 1959, 13 cilt.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâîl b. Umer. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-azîm, thk. Sâmî b. Muhammed es-Selâme. Riyad: Dârtaybe, 1999, 2. bs., 8 cilt.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem b. Alî el-Ensârî. Lisânü’l-Arab, thk. Emin Muhammed Abdülvehhâb ve Muhammed es-Sâdık el-Ubeydî. Beyrut: Dâr ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, 1997, 15 cilt.
• İbn Müflih, Ebû İshak Burhâneddin b. Muhammed b. Abdullah el-Hanbelî. el-Mübdi fî Şerḥi’l-Mukni. Thk. Abdullah b. Abdurrahman et-Türkî. Beyrut: Dâr Âlemü’l-Kütüb, 1. bs., 1418/1997, 8 cilt.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdülvâhid. Fethu’l-kadîr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, [t.y.], 10 cilt.
• İmâm, Hişâm Şehâte. Dürûs fî ilmi’l-ikâb. Kahire: Külliyyetü’l-hukûk, Câmiʿatü’l-Kâhire, [t.y.].
• Johannes M. Renger. “Hamûrâbî: king of Babylonia.” Britannica Encyclopedia. Erişim: 27 Ağustos 2025. Hammurabi | Biography, Code, Importance, & Facts | Britannica
• Kevin Jon Heller. “A Short History of the War Crime of Collective Punishment.” OpinioJuris. Erişim: 27 Ağustos 2025. A Short History of the War Crime of Collective Punishment - Opinio Juris
• Klocker, Cornelia. Collective Punishment and Human Rights, Law: Addressing Gaps in International Law. London: Routledge, 2020. https://doi.org/10.4324/9780429318986
• Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmiʿ li ahkâmi’l-Ḳurʾân, thk. Ahmed el-Berdûnî ve İbrahim Atfīş. Kahire: Dâru’l-kütübi’l-mısriyye, 1964, 2. bs., 20 cilt.
• Mâverdî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed el-Basrî. el-Ahkâmü’s-sultâniyye. Kahire: Dâru’l-hadîs, 2006.
• Nesefî, Ebü’l-Berekât Ḥâfizüddîn Abdullah b. Ahmed. Medârikü’t-tenzîl ve hakâikü’t-teʾvîl, thk. Yusuf Ali Bedevî. Beyrut: Dâru’l-kelimi’t-tayyib, 1998, 3 cilt.
• Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyin b. Muhammed. el-Müfredât fî garîbi’l-Ḳurʾân. Şam-Beyrût: Dâru’l-Kalem, 1991.
• Râzî, Fahreddîn Muhammed b. Umer. et-Tefsîrü’l-kebîr (Mefâtîḥu’l-gayb). Beyrut: Dâr ihyâi’t-türâsi’l-arabî, 1999, 3. bs., 32 cilt.
• Remlî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. Nihâyetü’l-muhtâc ilâ şerhi’l-minhâc. Beyrut: Dâru’l-fikr, 1984, 8 cilt.
• Sancar, Cemalettin. “Kur’ân’da Helak Olan Kavimler” (Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1996).
• Sayğın, Sümeyye. “Bakara Suresi 155-157. Ayetler Bağlamında İmtihanlar Karşısında Müminin Tutumu.” Olağandışı Dönemlerde Ahlak ve Vicdan Ekseninde Değişim, Süreklilik ve Sürdürülebilirlik. Konya: Türkiye İmam Hatipliler Vakfı Yayınları, 2021, c.2, s.437.
• Semâra, Sâmir Nâcih Abdullâh. “Esbâb helâki’l-ümemi’s-sâbika fî dav’i’s-sünneti’n-nebeviyye”. Mecelle câmiʿat Dimaşk li’l-ulûmi’l-iktisâdiyye ve’l-kânûniyye 27/2 (2011): 534.
• Semîn el-Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yusuf. ed-Dürrü’l-masûn fî ulûmi’l-Kitâbi’l-meknûn, thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 1986, 11 cilt.
• Sevim, Hasan. “Gazze Direnişi Sözcüsü Ebu Ubeyde’nin Konuşmalarındaki Kur’ânî Referanslar Üzerine Bir Değerlendirme”. Gazze’den Yükselen Ses -İslam Fikir ve Aksiyon Tarihinin Dünü Bugünü-. ed. Ali Dadan vd. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Yayınları, 2025, 161-180.
• Suriye Arap Cumhuriyeti / Adalet Bakanlığı. Genel Ceza Kanunu No. 148 (1949), 2011 tarihli değişiklikle. Erişim: 17 Eylül 2025. Suriye Adalet Bakanlığı Resmî Mevzuat Sayfası قانون العقوبات العام رقم/ 148/ لعام / 1949 ( المعدّل بــ المرسوم التشريعي رقم 1 لعام 2011 ). | وزارة العدل
• Udeh, Abdülkâdir. et-Teşriü'l-cinaiyyü'l-İslâmî: mukarenen li-kanuni'l-vaz'i. Beyrut: Dâru’l-kâtibi’l-arabî, [t.y.], 2 cilt.
• Uluslararası Kızılhaç Komitesi. Teamülî Uluslararası İnsancıl Hukuk: Kural 103 – Toplu Cezalandırmaların Yasaklanması. https://ihl-databases.icrc.org/en/customary-ihl/v1/rule103 (Erişim: 27 Aralık 2025).
• Vilâyetü Gûcârât el-Hindiyye: Târîhun mine’t-Tathîri’l-Irkiy Didde’l-Müslimîn.” Al Jazeera Net. Erişim: 27 Ağustos 2025. ولاية غوجارات الهندية.. تاريخ من التطهير العرقي ضد المسلمين | الموسوعة | الجزيرة نت
• Zebîdî, Ebü’l-Feyz Mürtazâ Muhammed b. Muhammed. Tâcü’l-arûs min cevâhiri’l-kâmūs. Kuveyt: Vezâretü’l-İʿlâm, 2000, 40 cilt.