İ‘tikâf İbadetinin Fıkhî Boyutları

Öz

Müslümanların ibadet hayatında önemli bir yere sahip olan i‘tikâf, İslâm hukuk geleneğinde farklı mezheplerin yorum ve değerlendirmelerine konu olmuş bir uygulama olarak öne çıkmaktadır. Bu çeşitlilik, i‘tikâfa dair mezhepler arasında ortaya çıkan görüş ayrılıklarının ve bu görüşlerin dayandığı gerekçelerin sistematik bir biçimde incelenmesini gerekli kılmaktadır. Bu doğrultuda çalışmanın amacı, söz konusu görüşleri bir araya getirerek dayandıkları gerekçeleri karşılaştırmalı biçimde açıklamaktır. Literatürde i‘tikâf ibadetinin çoğu zaman vaaz ve tasavvuf merkezli bir çerçevede ele alındığı, fıkhî boyutunun ise ya sınırlı biçimde incelendiği ya da tek bir mezhep perspektifiyle değerlendirildiği görülmektedir. Bunun yanı sıra bazı çalışmaların, meseleleri analitik bir çözümlemeye tâbi tutmaktan ziyade ansiklopedik nitelikte veri derlemeleriyle sınırlı kalması, i‘tikâfın fıkhî çerçevesinin mezhepler arası mukayeseli ve sistematik bir yaklaşımla ele alınmasını gerekli kılmaktadır. Bu bağlamda çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yöntemi kullanılmakta; başta Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine ait klasik fıkıh eserleri olmak üzere, Zâhirî ekolüne ait kaynaklar da incelemeye dâhil edilmektedir. Yapılan inceleme neticesinde, i‘tikâfın meşrûiyeti ve temel çerçevesi konusunda mezhepler arasında büyük ölçüde bir ittifak bulunduğu; buna karşılık sürenin alt ve üst sınırı, i‘tikâfın cami ile ilişkisi, kadınların i‘tikâf mekânı ve i‘tikâfı bozan fiiller gibi konularda belirgin görüş ayrılıklarının ortaya çıktığı tespit edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• İbadet
• İ‘tikâf
• Hüküm
• Karşılaştırmalı Fıkıh

The Jurisprudential Dimensions of the I‘tikāf Observance

Öz

I‘tikāf, which holds an important place in the devotional life of Muslims, stands out as a practice that has been the subject of interpretations and evaluations by different schools of thought in the Islamic legal tradition. This diversity necessitates a systematic examination of the divergent views and their underlying legal justifications. Accordingly, this study aims to consolidate these perspectives and provide a comparative analysis of their evidentiary bases. The existing literature often addresses i‘tikāf within a homiletic or Sufi framework, frequently leaving its juridical (fiqhī) dimension either insufficiently explored or confined to a single sectarian perspective. Furthermore, since many studies limit themselves to encyclopedic data compilation rather than analytical scrutiny, a systematic and comparative approach to the legal framework of i‘tikāf becomes essential. In this context, the study employs document analysis, a qualitative research method, examining classical legal texts of the Hanafi, Mâliki, Shafi'i, and Hanbali schools, while also incorporating sources from the Zahiri school. The findings indicate a broad consensus among the schools regarding the legitimacy and basic framework of i‘tikāf; however, significant legal disagreements emerge concerning its minimum and maximum duration, its spatial relationship with the mosque, the designated areas for women’s i‘tikāf, and the specific acts that invalidate the worship.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Worship
• I'tikaf
• Ruling
• Comparative Jurisprudence

Kaynakça

1. Acar, Abdullah. Fıkhî Açıdan Kuran Kıssaları. Konya: E-kopi Yayınları, 2010.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût - Âdil Mürşid. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
3. Aslan, Zübeyir. İslâm Hukukunda Mâbedlerin Yeri ve Hükmü. ed. Mehmet Naim Çapras. Ankara: Sonçağ Akademi Yayınları, 2022.
4. ’Aynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed Bedruddîn. ’Umdetu’l-kârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
5. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed er-Rûmî el-Mısrî. el-ʿİnâye şerhu’l-Hidâye. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
6. Bağdâdî, Ebû Muhammed Abdülvehhâb b. Alî et-Tağlibî. el-Maûne alâ mezhebi âlimi’l-Medîne. thk. Humeyş Abdülhak. Mekke: el-Mektebetü’t-Ticâriyye, ts.
7. Bağdâdî, el-Kâdî Ebû Muhammed Abdulvehhâb b. Ali. el-İşrâf ʿalâ nuketi mesâʾili’l-hilâf. thk. el-Habîb b. Tâhir. b.y.: Dâru İbn Hazm, 1999.
8. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdulkadir Ata. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.

9. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. es-Sünenü’s-sagîr. thk. Abdülmu’tî Emîn Kal’acî. Karaçi: Câmiatü’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1989.
10. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. Sahîh. ed. Muhammed Züheyr. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 1422.
11. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2010.
12. Cezîrî, Abdurrahmân b. Muhammed İvaz. el-Fıkhu ale’l-mezâhibi’l-erba‘a. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2003.
13. Cihangir, Evcan. Fıkıhta İ’tikâf, Sivas’lı Numan Efendi ve İ’tikâfa Dair Risâlesi. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
14. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. et-Taʿrîfât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
15. Çöklü, Ramazan. “Hanefî Mezhebine Göre İtikâf İbadeti”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 10/1 (Haziran 2024), 309-341. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1448823
16. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahmân. Sünen. thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. Suudi Arabistan: Dâru’l-Muğnî, 2000.
17. Demîrî, Ebü’l-Bekā Kemâlüddîn Muhammed b. Mûsâ el-Kâhirî eş-Şâfiî. en-Necmü’l-vehhâc fî şerhi’l-Minhâc. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2004.
18. Dımaşkî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed er-Râmînî Burhânüddîn. el-Mübdiʿ fî şerhi’l-Mukniʿ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
19. Dindi, Emrah. “Cahiliye Araplarında Ramazan Ayı, İtikâf ve Oruç”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 3/2 (Kasım 2017), 27-55.
20. Ebû Dâvûd, Süleymân b. Eş‘as el-Ezdî es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Şuayb Arnavût - Muhammed Kâmil Karabellî. Beyrut: Dâru’r-Risâle el-‘Âlemiyye, 2009.
21. Ebü’l-Hac, Salih Muhammed. el-Câmiʿ fî ahkâmi’s-savm ve’l-i‘tikâf. Amman: Merkez Envârü’l-Ulemâ li’d-Dirâsât, 2020.
22. Ebü’l-İhlâs Hasen b. Ammâr b. Alî el-Vefâî el-Mısrî Şürünbülâlî. Merâkı’l-felâh bi-İmdâdi’l-fettâh. ed. Naîm Zerzûr. el-Mektebetü’l-Asriye, 2005.
23. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrahim es-Sâmerrâî. b.y.: Dâr ve Mektebetu’l-Hilâl, ts.
24. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kûb. el-Kâmûsü’l-muhît. Beyrut: Mektebetu Tahkîki’t-Türas fi Müesseti’r-Risale, 8. Basım, 2005.
25. Gamrâvî, Muhammed ez-Zührî. es-Sirâcü’l-vehhâc alâ metni’l-Minhâc. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
26. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed et-Tûsî. el-Vasît fi’l-Mezheb. thk. Ahmed Mahmûd İbrâhîm - Muhammed Muhammed Tamir. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1417.
27. Gül, Ali. “Mutekiflerin İtikaf Tecrübeleri ve İtikafın Şahsiyet Terbiyesindeki Rolü”. Harran İlahiyat Dergisi 51 (Haziran 2024), 1-25. https://doi.org/10.30623/hij.1286983
28. Haccâvî, Ebû’n-Necâ Şerafuddîn Mûsâ b. Ahmed. el-İknâʿ. ed. Abdullatîf Muhammed Mûsâ el-Makdisî es-Subkî. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
29. Haddâd, Ebû Bekr b. Alî Radıyyüddîn. el-Cevheretü’n-neyyire. Kahire: el-Matbaatü’l-Hayriyye, 1322.
30. Halebî, Ali Hasan Abdulhamit. el-İnsâf fî ahkâmi’l-i‘tikâf. Ammân: el-Mektebetu’l-İslâmiyye, 1987.
31. Haraşȋ, Muhammed b. Abdillah. Şerhu Muhtasarı Halil. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Fikr li’t-Tibâe, ts.
32. Hasan, Ahmed İbrahim - Abdulmuhsin, Abdullah. “el-İtikâf fi’l-Kur’âni’l-Kerîm: Dirâse Mevzû‘iyye”. Mecelletu’l-Bâhisi li’l-‘Ulûmi’l-İslâmiyye, 163-187.
33. Hınn, Mustafa vd. el-Fıkhu’l-menhecî alâ mezhebi’l İmam Şâfiî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 4. Basım, 1992.
34. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh en-Nemerî. el-Kâfî fî fıkhi ehli’l-Medîne. thk. Muhammed Ahyed el-Moritânî. Riyad: Mektebetü’r-Riyâd el-Hadîse, 2. Basım, 1980.
35. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullâh b. Muhammed b. Ebî Şeybe el-Kûfî. el-Musannef. thk. Kemâl Yusuf el-Hût. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409h.
36. İbn Hacer el-Heytemî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Hacer. el-Minhâcü’l-Kavîm Şerhu Mukaddimetü’l-Hadramiyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
37. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm. el-Muhallâ bi’l-âsâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
38. İbn Kâdî Şühbe, Bedruddîn Ebü’l-Fazl Muhammed b. Ebîbekîr el-Esedî eş-Şâfiî. Bidâyetü’l-muhtâc fî şerhi’l-Minhâc. thk. Enver b. Ebîbekir Şeyheyi’d-Dâğistân. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2011.
39. İbn Kudâme, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Muhammed el-Makdisî. eş-Şerhu’l-kebîr. Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, ts.
40. İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed el-Makdisî. el-Kâfi. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1994.
41. İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed el-Makdisî. el-Muğnî. Kahire: Mektebetu’l-Kâhire, 1968.
42. İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdirrahmân Receb el-Bağdâdî ed-Dımaşkī. Letâifü’l-meârif. b.y.: Dâru İbn Hazm, 2004.
43. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesıd. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2004.
44. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî. el-Mukaddimâtü’l-mümehhidât. thk. Muhammed Haccî. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1988.
45. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid es-Sivâsî el-İskenderî. Fethu’l-kadîr. 10 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, ts.
46. İbnü’l-Mülakkın, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer b. Alî el-Ensârî el-Mısrî. ʿUcâletü’l-muhtâc ilâ tevcîhi’l-Minhâc. Ürdün: Dâru’l-Kitâb, 2001.
47. İbnü’l-Münzir, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm en-Nîsâbûrî. el-İşrâf ’alâ mezâhibi’l-’ulemâ. thk. Sağîr Ahmed el-Ensârî Ebû Hammâd. Resü’l-Hayme: Mektebetü Mekke es-Sikâfiyye, 2004.
48. Kallek, Cengiz. “Müd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/457-459. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
49. Karakaş, Ahmet Canan. “İtikafın Manevi Zekâ, Dînî Şuur ve Endişe Şiddeti Üzerine Etkisi”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 3/1 (Mart 2019), 1-12.
50. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2. Basım, 1986.
51. Kubeysî, Abdürrezzâk. İtikâf Hükümleri ve Müslüman Hayatındaki Yeri. ed. Enes Yiğit. çev. Nureddin Yıldız. İstanbul: İdrak Yayınları, 2021.
52. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr. el-Muhtasar. thk. Kâmil Muhammed Muhammed Üveyde. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
53. Mâlik, Ebu Abdillâh Mâlik b. Enes b. Mâlik. Muvattâ. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1985.
54. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed el-Basrî. el-Hâvi’l-kebîr. thk. Alî Muhammed Mu‘avvad - ‘Âdil Ahmed ‘Abdulmevcûd. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
55. Mergînânî, Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el-Fergânî Ebü’l-Hasen Burhânüddîn. el-Hidâye fî şerhi Bidâyeti’l-mübtedî. thk. Tılâl Yûsuf. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
56. Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullâh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İhtiyâr li-taʿlîli’l-Muhtâr. ed. Mahmûd Ebû Dakika. 5 Cilt. Kâhire: Matbatu’l-Halebî, 1937.
57. Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullâh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İhtiyâr li-taʿlîli’l-Muhtâr. thk. Mahmûd Ebû Dakika. Kahire: Matbatü’l-Halebî, 1937.
58. Mustafa, İbrahim vd. el-Mu’cemu’l-vasît. Dâru’d-Da’va, ts.
59. Muşeykıh, Halid b. Ali. Fıkhu’l-i‘tikâf. Riyad: Dâr Asdâʾi’l-Muctemaʿ, 1999.
60. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdulbakî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
61. Müzenî, Ebû İbrâhîm İsmâîl b. Yahyâ. el-Muhtaṣar. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1990.
62. Nefrâvî, Şihâbuddîn Ahmed b. Ganîm b. Sâlim el-Ezherî. el-Fevâkihu’d-Devvânî ʿalâ Risâleti İbn Ebî Zeyd el-Kayravânî. b.y.: Dâru’l-Fikr, 1995.
63. Nevevî, Ebu Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. el-Mecmûʿ şerhu’l-Mühezzeb (Sübkî ve Mutîî’nin Tekmilesi ile birlikte). Dâru’l-Fikr, ts.
64. Nevevî, Ebu Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. Minhâcü’t-tâlibîn ve ’umdetü’l-muftîn fi’l-fıkh. thk. Ivaz Kâsım Ahmed Ivaz. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2005.
65. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. Ravdatü’t-tâlibîn ve umdetü’l-müttakîn. thk. Zuheyr eş-Şâvîş. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 2. Basım, 1991.
66. Remlî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Nihâyetü’l-muhtâc ilâ şerhi’l-Minhâc. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1984.
67. Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb et-Tenûhî. el-Müdevvene. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
68. Semerkandî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed Ebû Bekr Alâüddîn. Tuhfetü’l-fukahâʾ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 2. Basım, 1994.
69. Serahsî, Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1993.
70. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. el-Müsned. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1400.
71. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Asl. thk. Mehmet Boynukalın. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
72. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Hücce ʿalâ ehli’l-Medîne. thk. Mehdî Hasan el-Kîlânî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 3. Basım, 1403.
73. Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî. el-Muhezzeb fî fıkhi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
74. Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hatîb. Muğni’l-muhtâc ilâ marifeti me‘ânî elfâzı’l-Minhâc. 6 Cilt. Beyrut: Dâruʾl-Kütübiʾl-İlmiyye, 1994.
75. Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hatîb el-Kāhirî. el-İknâʿ fî halli elfâzi Ebî Şucâʿ. thk. Mektebu’l-buhûsi ve’d-dirâsât. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
76. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme. Muhtasaru ihtilâfi’l-ulemâ. thk. Abdullah Nezîr Ahmed. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1417.
77. Tahtâvî, Ahmed b. Muhammed. Haşiyetü’t-Tahtâvî alâ Merâkı’l-felâh şerhu Nûri’l-îzâh. thk. Muhammed Abdülazîz el-Hâlidî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
78. Tayyâr, Abdullah b. Muhammed vd. el-Fıkhu’l-müyesser. Riyad: Medârü’l-Vatan, 2011.
79. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). el-Câmiʿu’l-kebîr-Sünen-i Tirmizî. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. Beyrut: Dâru’l-Ġarbi’l-İslâmî, 1998.
80. Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezzâk el-Bilgrâmî el-Hüseynî. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-kāmûs. Kuveyt: Matbaatü Hukûmeti’l-Kuveyt, 2. Basım, 1994.
81. Zerkeşî, Şemsuddîn Muhammed b. Abdillâh el-Mısrî el-Hanbelî. Şerhu’z-Zerkeşî ‘alâ Muhtasari’l-Hırakî. b.y.: Dâru’l-‘Ubeykân, 1993.
82. Zeylaî, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. Alî el-Bâriî. Tebyînü’l-hakâik şerhu Kenzi’d-dekâik. 6 Cilt. Kahire: el-Matbaatü’l-Kübra’l-Emîriyye, 1313.