Between Official and Unofficial Naming: The Urbanonymy Of Mosques and Masjids in The Historic Region Of Ankara From The Pre-Republican Era To The Present

Öz

This study aims to examine the official and unofficial naming of mosques and masjids located in the historical Ankara region, which date back to the pre-Republican era and still exist today, within an urban onomastic framework. The naming processes are analyzed in relation to social affiliations, the geographical and architectural features of the buildings, the names and epithets of the mosque founders, and the reflections of these names in collective memory. Based on archival documents, maps, cadastral records, and oral history sources, the study reveals that mosques and masjids are not merely places of worship, but also urban onomastic documents that reflect the historical and socio-cultural fabric of the city. In this context, the research explores the connections between urban identity, collective memory, and spatial belonging through the evolving and forgotten forms of mosque names over time. Ultimately, the study underscores the significance of mosque and masjid names in interpreting the historical topography of the Old Ankara region and highlights the explanatory power of urban onomastics in urban historical research. Moreover, the study examines the relationship between urban identity, collective memory, and spatial belonging through mosque names that have changed or been forgotten over time. It investigates how naming practices in different historical periods parallel transformations in the social structure. By analyzing the differences between the official names recorded in archival documents and the informal names used by the local population, the research reveals the multilayered nature of naming processes.

Anahtar Kelimeler

• Toponym
• Urbonym
• Dual Naming
• Urban Memory
• Historic Region of Ankara

Resmî ve Gayriresmî Adlandırmalar Arasında: Cumhuriyet Öncesinden Günümüze Ulaşan Eski Ankara Bölgesi’ndeki Cami ve Mescitlerin Urbonimisi

Öz

Bu çalışma, Cumhuriyet öncesi döneme tarihlenen ve günümüzde varlığını sürdüren Eski Ankara Bölgesi’ndeki cami ve mescitlerin resmî ve gayriresmî adlandırmalarını urbonimik çerçevede incelemeyi amaçlamaktadır. Adlandırma süreçleri; toplumsal aidiyet bağlamı, yapıların coğrafi ve mimari özellikleri, cami kurucularının adları ve lakapları, yapı adının toplumsal bellekteki izdüşümlerine dayanarak ele alınmıştır. Arşiv belgeleri, haritalar, tapu kadastro belgeleri ve sözlü tarih kaynaklarına dayanarak yapılan incelemelerde cami ve mescitlerin yalnızca ibadet yapılan bir mekân olarak değil, aynı zamanda kentin tarihî ve sosyo-kültürel yapısını yansıtan urbonimik bir belge niteliğinde olduğu görülmüştür. Bu bağlamda cami adlarının zamanla değişen ve unutulan biçimleri üzerinden kentsel kimlik, toplumsal hafıza ve mekânsal aidiyet ilişkileri sorgulanmıştır. Bu bağlamda araştırma Eski Ankara Bölgesi’nin tarihsel topografyasının çözümlenmesinde cami ve mescit adlarının önemini ve urbonimin kent tarihi araştırmalarındaki açıklayıcı gücünü vurgulamaktadır. Ayrıca, zaman içinde değişime uğrayan ya da unutulan cami adları üzerinden kentsel kimlik, toplumsal hafıza ve mekânsal aidiyet arasındaki ilişkiler sorgulanmıştır. Farklı dönemlerdeki isimlendirme pratiklerinin, toplumsal yapının dönüşümüyle nasıl paralellik gösterdiği araştırılmış; yapıların resmî kayıtlardaki adları ile halk arasında kullanılan gayriresmî adlar arasındaki farklar incelenerek adlandırma süreçlerinin çok katmanlı yapısı ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Toponim
• Urbonim
• İkili Adlandırma
• Kent Belleği
• Eski Ankara Bölgesi

Kaynakça

1. Akçataş, A. (2022). Adlandırma ve Anlamlandırma. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademik Araştırmalar Dergisi, 6(11), 52-63.
2. Akçay, D. (2005). Reklam ve İdeoloji. (Yayın No. 15884) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
3. Ankara Büyükşehir Belediyesi. (2015). Şehr-i Kadim Ankara III.Cilt. Ankara Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
4. Ankara Valiliği. (2016). Ankara Vakıf Eserleri. Ankara Kalkınma Ajansı.
5. Aslan, S. ve Uludağ, Z. (2020). Dilde Mekânı (Yeniden) Kurgulamak: Yer İsimleri, Kolektif Bellek ve İdeoloji. İdealkent Kent Araştırmaları Dergisi, 11(31), 1424-1446. doi: 10.31198/idealkent.829867
6. Âşık, D. (2022). Ankara Bentderesi- Kale Gezisi. Ankara: Ayak İzlerim. Nisan 12, 2025 tarihinde https://danyalasik.com/2022/04/09/ankara-bentderesi-kale-gezisi/ adresinden alındı.
7. Azaryahu, M. (1997). German reunification and the politics of street names: the case of East Berlin. Political Geography,16(6), 479-493. doi: https://doi.org/10.1016/S0962-6298(96)00053-4
8. Badem, M. (2023). Dünya'nın Bütün Camileri. Ankara: blogspot. Nisan 12, 2025 tarihinde https://dunyacamileri.blogspot.com/2023/07/ramazan-semseddin-kale-pazar-camii.html adresinden alındı.

9. Bilginer Erdoğan, Ş. (2013). Toplumsal Bellek ve Medya: Toplumsal Hatırlatma ve Unutturma Biçimleri (Seksenler TV Dizisi). (Yayın No. 344880) [Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi]. Yök Ulusal Tez Merkezi.
10. Çetin, A. (2019). Hurufat Defterlerindeki Kayıtlara Göre Ankara İl Merkezindeki Dinî Mimari Yapılar. (Yayın No. 556309) [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. Yök Ulusal Tez Merkezi.
11. Erol, Ö. S. (2019). Kent Belleğinin Değişkenleri ve Mekânın Algısına Etkisi. Mimaran Dergisi, (18), 31-32.
12. Evciman, S. (2022). Hafıza Mekânlarının ve ''Hafıza- Bireylerin'' ''Bir Aradalığı'' ve Hafıza- Kimliğin Sürekliliği: Türkiye Caferiler Örneği. Ege Sosyal Bilimler Dergisi, 3/1, 1-33.
13. Eyice, S. (1997). Hallac Mahmud Mescidi. TDV İslam Ansiklopedisi Cilt 15 içinde (ss. 376-377). Türkiye Diyanet Vakfı Yayıncılık.
14. Fikriyat. (2023). Benlikten vazgeçiş: Enaniyet zinciri. Fikriyat. Mayıs 6, 2025 tarihinde https://www.fikriyat.com/galeri/islam/benlikten-vazgecis-enaniyet-zinciri/4 adresinden alındı.
15. Galip, M. (1996). Ankara Mescidler, Camiler, Mezarlıklar, Kitabeler. Altındağ Belediyesi Kültür Yayınları.
16. Günel, G. ve Kılcı, A. (2015). Ankara Şehri 1924 Haritası: Eski Bir Haritada Ankara’yı Tanımak. Ankara Araştırmaları Dergisi, 3(1), 99, 103.
17. Resmî ve Gayriresmî Adlandırmalar Arasında: Cumhuriyet Öncesinden Günümüze Ulaşan Eski Ankara Bölgesi’ndeki Cami ve Mescitlerin Urbonimisi / 2026 / C.14 / S. 38 / s.7-34
18. Halbwachs, M. (2016). Hafızanın Toplumsal Çerçeveleri. Heretik Yayınları.
19. Halbwachs, M. (2017). Kollektif Bellek (Banu Barış çev.). Heretik Yayınları.
20. İşçen, Y. (2019). Cumhuriyet Öncesi Ankara'da Cami ve Mescitler. Cadde Anafartalar Kuyumcuları.
21. Kalfazade, S. (1993). Cenâbî Ahmed Paşa Camii 7.C. (ss. 351-352). Türkiye Diyanet Vakfı Yayıncılık.
22. Karaman, D. (2013). 18. yüzyıldan Tanzimat’a Ankara, İdari, Askeri, Mali Tarih. Cedit Neşriyat.
23. Koç Üniversitesi Digital Collections. (2025). İki Şerefeli (Resul Efendi) Camii. Koç Üniversitesi Digital Collections. Mayıs 6, 2025 tarihinde https://libdigitalcollections.ku.edu.tr/digital/collection/TKV/id/425/ adresinden alındı.
24. Konyalı, İ. H. (1978). Ankara Camileri. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
25. Lefebvre, H. (2019). Mekânın Üretimi (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık.
26. Nora, P. (1989). Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire. Repre-sentations, No. 26 (Special Issue: Memory and Counter-Memory), 7-24.
27. Nora, P. (2006). Hafıza kabeları. Dost Kitabevi.
28. Oygür, A. V. (2016). Ankaramızı Tanıyalım. Mayıs 6, 2024 tarihinde https://alivedatoygur.wordpress.com/2016/05/31/ankaramizi-taniyalim-8/ adresinden alındı.
29. Özcan, Ü. (2006). Ankara (Karanlık) Sabuni Mescidi Rapor. Ankara: DAPA. Mayıs 19, 2025 tarihinde http://www.dapaturk.com/docs/siyasi/SabuniRapor.pdf adresinden alındı.
30. Özdemir, R. (1998). 19. Yüzyılın İlk Yarısında Ankara. T.C Kültür Bakanlığı Yayını.
31. Sabah Gazetesi. (2012). Adlarıyla merak uyandıran camiler. Ankara: Sabah Gazetesi. https://www.sabah.com.tr/yasam/adlariyla-merak-uyandiran-camiler-435650395241-2211506 adresinden alındı
32. Sakaoğlu, S. (2001). Türk Adbilimi I. TDK Yayınları.
33. Sezgin Doğruer, F. (2021). Ankara Zincirli Cami: Korunma Sorunları ve Çözüme Yönelik Öneriler. İdealkent/ Kent Araştırmaları Dergisi, 12(32), 449. doi: https://doi.org/10.31198/idealkent.851975
34. Şahin, İ. (2021). Adbilim. Pegem Akademi.
35. Türkiye Kültür Portalı. (2019). Ankara Gezilecek Yerler. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Nisan 16, 2025 tarihinde https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/ankara/gezilecekyer/eskicioglu-camii- adresinden alındı.
36. Ünlü, T. S. (2021). Nedir Bu “Kentsel Bellek” ve Ne İşe Yarar? İstanbul: Marmara Belediyeler Birliği. Mayıs 19, 2025 tarihinde https://www.marmara.gov.tr/tr/nedir-bu-kentsel-bellek-ve-ne-ise-yarar adresinden alındı.