Şahmeran Anlatısında Ezoterik Öğelerin Belirlenmesi ve Yorumlanması: Tarsus/Adana/ Mardin Varyantları İle Tomris Uyar’ın “Şahmeran Hikâyesi” Üzerine

Öz

Bu makale, Şahmeran anlatısındaki ezoterik öğeleri metnin içinden doğrudan saptamak ve yorumlamak amacıyla hazırlanmıştır. Birincil korpus olarak Tomris Uyar’ın “Şahmeran Hikâyesi” alınmış; Tarsus/Adana/Mardin çevresindeki varyantlar bağlam bilgisi olarak gözetilmiştir. Yöntem olarak iki turlu yakın okuma uygulanmış; ilk turda anlatının bütününe ilişkin genel izlek ve sahne akışı çıkarılmış, ikinci turda tekrar eden anlam düğümleri sahne-sayfa bazında fişlenerek alt başlıklar hâlinde sınıflandırılmıştır. Bulgular, iki düzlemde yoğunlaşmaktadır. Tematik düzlemde: Musa–Yeşu hattı ve “gizlenen kısımlar” göndermesi; Süleyman’ın mührü ve tılsımlı yüzüğüyle yetkinin sembolik devri; ölmezotu arayışı; “erz ağacı” yorumu; Zülkarneyn–Yecüc/Mecüc motifi. Yapısal düzlemde: kuyu/mağara inişi (katabasis); sır–yemin ekseni; üç gün–üç parça düzeniyle ölüm-şifa-bilgelik üçlüsünü kuran pharmakon ilkesi; hamamda arınma ve görünürlük; kapanışta düzenin yeniden tesisi. Sonuç olarak bilgi, seçilmişe emanet edilen bir sır olarak korunmakta, eşik mekânlarda görünür kılınmakta ve ritüel bir düzen içinde meşru kanallara devredilmektedir. Çalışma, teoriyi ağırlıklandırmadan metne yakın duran, kanıta dayalı pratik bir okuma modeli önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Şahmeran
• ezoterik öğeler
• sır
• mühür/yüzük
• hamam
• pharmakon
• katabasis

Esoteric Elements in The Şahmeran Narrative: Identificatıon and Interpretation Through The Tarsus/Adana /Mardin Variants and Tomris Uyar’s “Şahmeran Hikâyesi”

Öz

This article aims to identify and interpret the esoteric elements in the Şahmeran narrative through a direct, text-proximate reading. The primary corpus is Tomris Uyar’s “Şahmeran Hikâyesi,” with regional variants (Tarsus/Adana/Mardin) considered as contextual background. The method employed was a two-stage close reading; in the first stage, the general plot and scene flow of the entire narrative were identified, and in the second stage, recurring thematic nodes were cataloged on a scene-by-scene and page-by-page basis and classified under subheadings. Findings concentrate on two planes. Thematic: the Moses–Joshua strand and the notion of “hidden parts”; Solomon’s seal and enchanted ring as symbolic transfer of authority; the quest for the herb of immortality; the “cedar/erz tree” reading; and the Alexander–Gog and Magog motif. Structural: descent into the well/cave (katabasis); the secrecy–oath axis; the three days–three parts order establishing the pharmakon triad of death–healing–wisdom; purification/visibility in the bathhouse; and the restoration of order in the closing scenes. Overall, knowledge emerges as a secret entrusted to the chosen, revealed at thresholds, and transferred through a ritual order into legitimate channels. The study proposes a practical, evidence-based reading model that stays close to the text without inflating theory.

Anahtar Kelimeler

• Şahmeran
• esoteric elements
• secrecy
• seal/ring
• bathhouse
• pharmakon
• katabasis

Kaynakça

1. Balıkçı, Ş. (2018). Şahmeran efsanesi ve yılan tılsımlarının psikanalitik açıdan değerlendirilmesi. Folklor Akademi Dergisi, 1(1), 53–64.
2. Dundes, A. (1962). From etic to emic units in the structural study of folktales. Journal of American Folklore, 75(296), 95–105.
3. Greimas, A. J. (1966). Sémantique structurale. Larousse.
4. Propp, V. (1968). Morphology of the Folktale (2nd ed.). Austin: University of Texas Press.
5. Sökmen, S. ve Balkanal, Z. (2018). Anadolu’da önemli bir simge olan Şahmeran’ın halk inanışlarındaki yeri. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 8(15), 281–296.
6. Turner, V. (1969). The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. Aldine.
7. Uğurlu, S. B. (2008). Çağdaş Türk edebiyatında Şahmeran imgesi: Arketipsel bir yaklaşım. 38. Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi (ICANAS), Ankara, Türkiye, 10–15 Eylül 2007, ss. 1691–1718.
8. Uyar, T. (1973). Şahmeran hikâyesi. T. Uyar (Ed.), Ödeşmeler içinde (ss. 129–176). Sinan Yayınları.

9. Van Gennep, A. (1960). The rites of passage (M. B. Vizedom & G. L. Caffee, Trans.). University of Chicago Press.
10. Yücer, H. M. ve Küçük, S. (2019). Tasavvuf literatüründe ağaç sembolizmi ve Muhyî’nin Temsîl-i-Şecer isimli eseri. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi, 3(1), 13-28.