Erving Goffman’ın Damga Teoirisi Ekseninde Cumhuriyet Yöneticilerinin Osmanlı Müziğine Yaklaşımı

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 38, 445 - 467, 24.03.2026

Volkan Kaptan

https://doi.org/10.31126/akrajournal.1838121

https://izlik.org/JA44EU82YZ

Öz

Sosyal bilimlerde Erving Goffman tarafından ortaya konan damga teorisi, genelde topluma özelde ise bireye daha az değer verme davranışı, bu etiketi taşıyan insanların daha az istenebilir ve neredeyse insan gibi algılanmaması olarak tarif edilir. Türk toplum yapısı göz önünde bulundurulduğunda bilhassa Osmanlı Devleti döneminde başlayan batılılaşma hareketleri cumhuriyet dönemiyle birlikte Arşimet noktasına erişir ve Cumhuriyet resmî ideolojisi uygulamaları ekseninde Osmanlı batılılaşmanın önünde engel olarak görülür. Bu çerçevede Osmanlı Devleti’nden sonra kurulan cumhuriyet yöneticileri ve savunucuları tarafından genelde kültür özelde ise müzik alanında Osmanlı/Türk müziğine karşı bir damgalama politikası güdülür. Damgalama politikası, Osmanlı/Türk müziğinin çağın anlayışına ayak uyduramayacağı telakkisi etrafında şekillenir. Bu minvalde Cumhuriyet aydınları ve yöneticileri tarafından Osmanlı/Türk müziğinin yeni rejim ile birlikte ortaya konacak olan millî politikaya uyumsuz bir yapı arz ettiği vurgulanır. Cumhuriyet yöneticileri ve elitleri tarafından psikolojik, sosyolojik ve siyasal olmak üzere üç farklı şekilde ortaya çıkan damgalama politikalarının temel dinamiklerini milliyetçilik ve self oryantalizm oluşturur. Osmanlı/Türk müziğinin damgalanmasına yönelik gerçekleştirilen politikalara bakıldığında ise yeni kurulacak cumhuriyet rejimi ekseninde Osmanlı’nın yok sayılması ve Türkçülük ideolojisi ekseninde Türklüğün Orta Asya’ya bağlama teşebbüsleri yatmaktadır. Bu minvalde cumhuriyet döneminde gerçekleştirilmesi öngörülen mûsikî inkılabı çerçevesinde Osmanlı/Türk müziği Acem müziği, Yunan müziği, Şark müziği, Bizans müziği, Makam müziği, alaturka müziği gibi damgalamalarla resmi politik söylemin dışına itilir, Osmanlı/Türk müziği pejoratif bir tutum ile dışlanır ve bu doğrultuda Osmanlı ile müzik üzerinden olan organik bağlar ortadan kaldırılmaya çalışılır. Bu çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden literatür taramasına yönelik bir çalışmayla cumhuriyet resmî ideolojisi ve münevverlerinin milli mûsikî yaratmada Osmanlı/Türk müziğini nasıl bir söylem üzerinden damgalayarak saf dışı bırakıp ötekileştirdiğini bulmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Müzik , Sosyoloji , Erving Goffman , Damga Teorisi , Cumhuriyet , Osmanlı

The Rebuplican Governors to Ottoman Music Within The Axis Of Erving Goffman's Stamp Theory

https://izlik.org/JA44EU82YZ

Öz

In the social sciences, stigma theory, introduced by Erving Goffman, is defined as the practice of placing less value on society in general and individuals in particular, and the perception of those bearing this label as less desirable and almost less than human. Considering Turkish social structure, Westernization movements, particularly those that began during the Ottoman Empire, reached an Archimedean point with the Republican era, and the official ideology of the republic, in terms of its practices, saw the Ottoman Empire as an obstacle to Westernization. Within this framework, the official ideology of the republican regime established after the Ottoman Empire and its advocates pursued a policy of stigmatization against Ottoman/Turkish music in culture in general and music in particular. This stigmatization policy revolved around the perception that Ottoman/Turkish music was incapable of adapting to contemporary understandings. In this vein, Republican intellectuals and administrators emphasized that Ottoman/Turkish music presented a structure incompatible with the national policy that would be implemented with the new regime Nationalism and self-orientalism constitute the fundamental dynamics of stigmatization policies that emerged in three different ways, namely psychological, sociological and political, by the administrators and elites of the Repuclic. The policies implemented to stigmatize Ottoman/Turkish music are characterized by the denial of the Ottoman Empire within the framework of the newly established republican regime and the attempts to connect Turkism to Central Asia within the framework of the ideology of Turkism. Within this framework, within the framework of the musical revolution envisioned for the republican period, Ottoman/Turkish music was marginalized from official political discourse through stigmatizations such as Persian music, Greek music, Oriental music, Byzantine music, Maqam music, and Turkish folk music. Ottoman/Turkish music was pejoratively ostracized, and in this vein, organic ties to the Ottoman Empire through music were attempted to be eliminated. This study aims to find out how the official republican ideology and its intellectuals stigmatized, marginalized and marginalized Ottoman/Turkish music in creating a national music through a study of literature review, which is one of the qualitative research methods.

Anahtar Kelimeler

Music , Sociology , Erving Goffman , Imprint Theory , Republic , Ottoman

Kaynakça

• Açık, T. (2016). Osmanlı İmparatorluğu’nun 17. yüzyıldaki “alacakaranlığından” bir kesit: Trabzon subaşılarının yerelleşmesi, SUTAD, 40, 135-149.
• Altınay, F. R. (2000). Cumhuriyet döneminde Türk halk müziği alanında yapılan bilimsel çalışmalar. (Yayın No. 102112) [Doktora tezi, Ege Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Altıntaş, Cumhuriyet dönemi modernleşme sürecinde Türk müziği politikaları, İdil, 98, 1507-1515.
• Ayas, O. G. (2013). Klasik Türk müziği geleneğinde süreklilik ve değişim: erken cumhuriyet dönemi müzikte batılılaşma politikalarına karşı uyum ve direnç örüntüleri. Yayın No. 351615) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Ayas, O. G. (2015). Müzik sosyolojisi: sorunlar-yaklaşımlar-tartışmalar. Doğukitabevi.
• Behar, C. (2008). Mûsikîden müziğe Osmanlı/Türk müziği: gelenek ve modernlik. Yapı Kredi Yayımları.
• Derrida, J. (2006). Gün doğmadan: Jacques Derrida Elisabeth Roudinesco ile konuşma. (K. Sarıalioğlu Çev). Dharma.
• Dudley, J. R. (2000). Confronting stigma within the services system. Social Work, 45(5), 449-455.
• Durgun, Ş. (2015). Türkiye’de devletçi gelenek ve müzik. Binyıl Yayıncılık.
• Goffman, E. (2014). Damga: örselenmiş kimliğin idare edilişi üzerine notlar. (Ş. Geniş, L. Ünsaldı, S. N. Ağırsanlı Çev.). Heretik Yayınları.
• Gökalp, Z. (1976). Türkçülüğün esasları. Milli Eğitim Basımevi.
• Gökalp, Z. (2011). Türkçülüğün esasları. Alter Yayınları.
• Kaptan, V. ve Kaptan, M. N. (2019). Cumhuriyet dönemi ve öncesi batılılaşma hareketlerinin Türk müziğine etkileri, İdil, 58, 809-823.
• Sevim, K. (2017). Sosyal çalışma perspektifinden çalışma ve kadın, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 469-479.
• Şahin, K. ve Türedi, H. (2018). Tanzimat döneminde siyasal toplumsallaşma: ‘damga teorisi’ bağlamında bir analiz, Türk Dünyası Araştırmaları, 119(234), 191-216.
• Turan, Ö. (2008). “Hasta adam metaforunu aşmak: Osmanlı modernleşmesi ve devlet kapasitesi, Muhafazakâr Düşünce, 4(16-17), 143-164.
• Türedi, H. (2018). Erken cumhuriyet dönemi siyasal kültürü: damga teorisi ve eğitim eksenli bir inceleme. (Yayın No. 534608) [Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Yazıksız, N. A. (1955). Necip Asım, Türk Yurdu, 241, 597-602.
• Yiğit, İ. (2019). Osmanlı ve erken cumhuriyet dönemi mûsikî yargısı, Etnomüzikoloji Dergisi, 2(2), 217-244.
• Ziya Paşa, (1993). “Şiir ve İnşa”, Yeni Tür Edebiyatı Antolojisi II 1865-1876, Haz. Mehmet Kaplan, İnci Enginün, Birol Emil. Marmara Üniversitesi Yayınları.