Berkes’in Gökalp’i: Niyazi Berkes’in Gözünden Ziya Gökalp’in Düşüncesinin Yeri ve Önemi

Ziya Gökalp and Niyazi Berkes are two important figures in the development of social sciences in Turkey and in the first phase of the history of Sociology in particular. Having thought and produced works on social transformation and modernization, they have been the initiators of important debates in the history of Turkish modernization and paved the way for the emergence of important theoretical perspectives in the history of modernization. Ziya Gökalp experienced social transformation one generation earlier than Berkes and attempted to explain it in a disciplinary manner from a sociological perspective. Berkes, on the other hand, had the opportunity to personally experience the new story of social transformation that emerged with the Republic of Turkey after Gökalp's death and made evaluations in the context of secularism, as well as interpreting the sociological perspectives that contributed to this history within the history before him. While the contributions of these two important figures are evident, the different positions of Berkes and Gökalp in the debate on Turkish modernisation are particularly evident in the texts in which Berkes discusses and interprets Gökalp. Berkes interpreted and criticized Gökalp's views, and moreover, in 1959, he presented a selection of Gökalp's works to foreign academic and intellectual readers. Both in his presentation at the beginning of this collection and in his other articles and books, Berkes' reading of Gökalp is unique. The aim of this study is to demonstrate how Berkes's unique reading is a valuable source for a refined evaluation of Ziya Gökalp's work and ideas outside of ideological assumptions and convictions. In this context, the article highlights the details of the importance of Ziya Gökalp for Berkes in the debate on Turkish modernization and traces how these have changed over time.

Ziya Gökalp ve Niyazi Berkes, Türkiye’de sosyal bilimlerin gelişiminde ve özelde de sosyoloji tarihinin ilk evresinde karşımıza çıkan önemli iki figürdür. Toplumsal dönüşüm ve modernleşme konuları üzerine düşünmüş ve eserler ortaya koymuş olmaları açısından, Türk modernleşme tarihi içinde de önemli tartışmaların başlatıcıları olmuşlar ve modernleşme tarihimizdeki önemli teorik perspektiflerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamışlardır. Ziya Gökalp, Berkes’ten bir kuşak daha önce toplumsal dönüşümü yaşamış ve sosyolojik bakış açılarıyla disipliner bir şekilde izah çabasına girişmiştir. Berkes ise hem Gökalp’in ölümü sonrası Türkiye Cumhuriyeti ile ortaya çıkan yeni toplumsal dönüşüm hikayesini bizzat deneyimleme fırsatı bulmuş ve sekülerizm bağlamında değerlendirmeler yapmış hem de kendinden önceki tarihin içinde bu tarihe katkıda bulunan sosyolojik perspektifleri yorumlamıştır. Bu iki önemli figürün katkıları ortadayken, Berkes ve Gökalp’in Türk modernleşmesi tartışması içindeki farklı konumları özellikle Berkes’in Gökalp’i ele aldığı ve yorumladığı metinlerde daha koyu bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Berkes, Gökalp’in görüşlerini yorumlamış ve dahası 1959 yılında Gökalp’in eserlerini bir seçki olarak, yabancı akademik ve entelektüel okura sunmuştur. Hem bu derlemenin başındaki sunumunda hem de başkaca müstakil makale ve kitaplarında Berkes’in kendine özgü bir Gökalp okuması olduğu göze çarpmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Berkes’in söz konusu kendine özgü okumasının Ziya Gökalp’in eserinin ve fikirlerinin, ideolojik kabuller ve kanaatlerin dışında rafine bir değerlendirmeye tabi tutulabilmesi için ne derece değerli bir kaynak olduğunun ortaya konulmasıdır. Bu bağlamda, makale kapsamında Berkes için Ziya Gökalp’in Türk modernleşmesi tartışması içinde taşıdığı önemin ayrıntıları vurgulanırken, bunların zaman içinde nasıl değiştiğinin izleri de sürülmektedir.