Türkçede Belirtme-Yönelme Hâli Ekleri ve Güneybatı Anadolu Ağızlarındaki Kullanımları

Yıl 2014, Cilt: 16 Sayı: 1, 129 - 146, 01.08.2014

İmdat Demir

Öz

Güneybatı Anadolu ağızlarında belirtme ve yönelme hâl eklerinin birbirlerinin yerine kullanıldığı belirtilmektedir. Bu durum genellikle hâl eki nöbetleşmesi, derin yapı-yüzey yapı, fiil-tamlayıcı ilişkisi/ istem, Eski Türkçenin kalıntısı gibi sebeplere dayandırılmaktadır. Öncelikle her iki hâl ekinin lehçelerde ve ağızlarda değişiklik arz ettiği görülmektedir. Bu yönüyle iki hâl ekinin aynı işlevde kullanıldığı örneklere rastlamak mümkündür. Öte yandan çekimli fiil tabanının istemi, hâkim ağız konuşucusu tarafından bilinir ve ölçünlü dilde anlam ayırt edici olan herhangi bir unsur, ağız alanlarında belirli bir işlevde kullanılmayabilir. Bu çalışmada, belirtme ve yönelme hâlleriyle nöbetleşme kavramı üzerinde durulacak, Güneybatı Anadolu ağızlarında ortaya çıkan bu tür karışıklıkların sebeplerine dair görüşler ileri sürülecektir.

Anahtar Kelimeler

Güneybatı Anadolu Ağızları , Belirtme hâli , Yönelme hâli , İstem , Tarz/bağlılık değiştirme

Kaynakça

• Akar, Ali (2004). Muğla Ağızları, Muğla: Muğla Üniversitesi Yay.
• Boz, Erdoğan (2007). Türkiye Türkçesinde +{A} Durum Biçimbirimi, Ankara: Gazi Kitabevi Yay.
• Bacanlı, Eyüp (2014). “High-focal intraterminality in Denizli dialects of Turkish”, Turkic Languages, 17: (baskıda). Banguoğlu, Tahsin (2000). Türkçe Gramer, Ankara: TDK Yay.
• Brendemoen, Bernt (1998). “Turkish Dialects”, The Turkic Languages, ed. Lars Johanson- Èva Á. Csató, Routledge: London and New York, s. 236-241.
• Buran, Ahmet (1996). Anadolu Ağızlarında İsim Çekim (Hâl) Ekleri, Ankara: TDK Yay.
• Caferoğlu, Ahmet (1963). “Muğla Ağzı”, TDAY-Belleten 1962, s. 107-130.
• Canpolat, Mustafa (1992). “Eski Anadolu Türkçesindeki Belirtme Durumu (Accusativus) Ekinin Kökeni Üzerine”, Türkoloji Dergisi, X/1: 9¬11. Demir, İmdat (2012). Sarıgöl ve Yöresi Ağızları (İnceleme- Metinler- Sözlük), Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Kayseri.
• Demirci, Kerim (2007), “Hâl Eki Nöbetleşmeleri Üzerine”, Karaman Dil- Kültür Sanat Dergisi, s. 126-139. Deny, Jean (1941). Türk Dili Grameri (çeviren: Ali Ulvi Elöve), İstanbul: Maarif Vekaleti Yay.
• Dilâçar, A. (1957). “Türk Lehçelerinin Meydana Gelişinde Genel Temayüllerin Koyulaşması ve Körlenmesi”, TDAY-Belleten 1957, s. 83-93. Eraslan, Kemal (2012) Eski Uygur Türkçesi Grameri, Ankara: TDK Yay.
• Erdal, Marcel (2004), A Grammar of Old Turkic, Leiden-Boston: E.J. Brill.
• Eratalay, Sevda (2007). Alaşehir ve Yöresi Ağızları, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans tezi), Van.
• Erkman-Akerson, Fatma (2000). Türkçe Örneklerle Dile Genel Bir Bakış, İstanbul: Multilingual Yay.
• Ersoy, Fevzi (2007), “Çuvaş Türkçesi” Türk Lehçeleri Grameri, (Ed. Ahmet Bican Ercilasun), Ankara: Akçağ Yay. s. 1285-1340. Gabain, A. von (2000), Eski Türkçenin Grameri, (Çev. Mehmet Akalın), Ankara: TDK Yay.
• Gencan, Tahir Nejat (1979). Dilbilgisi, Ankara: TDK yay.
• Gülensoy, Tuncer (1988). Kütahya ve Yöresi Ağızları, Ankara: TDK Yay.
• Gülsevin, Gürer (2002). Uşak İli Ağızları (Dil Özellikleri-Metinler- Sözlük), Ankara: TDK Yay.
• , Gürer (1997). Eski Anadolu Türkçesinde Ekler, Ankara: TDK Yay.
• İlker, Ayşe (2013), “Ağız Alanlarında Yükleme ve Yönelme Eklerinin Birbiriyle Değişme Sebepleri Üzerine”, Leylâ Karahan Armağanı, (Düzenleme Kurulu) Ülkü Gürsoy vd., Ankara: Akçağ Yay. s. 633-649.
• Kahraman, Tahir (1996). Çağdaş Türkiye Türkçesindeki Fiillerin Durum Ekli Tamlayıcıları, Ankara: TDK Yay.
• Kanaç, Işılay (2010), Denizli’nin Babadağ İlçesi Ağzı, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Denizli.
• Karahan, Leylâ (1996). Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Ankara: TDK Yay.
• , (1997). “Fiil-Tamlayıcı İlişkisi Üzerine”, Türk Dili, 549: 209-213. , (2008). Türkçede Söz Dizimi, Ankara: Akçağ Yay.
• Korkmaz, Zeynep (1994). Güney-batı Anadolu Ağızları Ses Bilgisi (Fonetik), Ankara: TDK Yay.
• , (1995). “Batı Anadolu Ağızlarında Yazı Dilinden Ayrılan İsim Çekimi Ekleri ve Fonologie-Morphologie Bağlantısı”, Türk Dili Üzerine Araştırmalar II, Ankara: TDK Yay., s. 222-230.
• Kornfilt, Jaklin (1997). Turkish, New York: Routledge.
• Krueger, John R. (1961) Chuvash Manual İntroduction, Grammar, Reader and Vocabulary, Bloomington: İndiana University Publications. Manav, Aslı (2006). Denizli’nin Güney İlçesi Ağzı (Fonetik- Morfoloji), Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Denizli.
• Lewis, Geoffrey (2000). Turkish Grammar, New York: Oxford.
• Özkan, Nevzat (1996). Gagavuz Türkçesi Grameri, Ankara: TDK Yay.
• Sev, Gülsel (2007). Tarihî Türk Lehçelerinde Hâl Ekleri, Ankara: Akçağ Yay.
• Sinanoğlu, Samim (1957). “Basit Cümlede Nesne ve Tümleç”, Türk Dili, 67: 368-371. , (1960). “Yöneliş Düşümlü Ad”, Türk Dili, 103: 337-339.
• Tekin, Talat (2003). Orhon Türkçesi Grameri, İstanbul: Simurg Yay.
• , (2004). “On The Old Turkic Dative-Locative Suffix {+A}”, Makaleler II- Tarihi Türk Yazı Dilleri, (Haz.Emine Yılmaz-Nurettin Demir), Ankara: Öncü Kitap Yay. s. 512-519.
• Tok, Turgut (2002). Denizli İli Güney ve Güneybatı Bölgesi Ağızları, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Denizli.
• Trask, R.L. (1992). A Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics, London: Routledge. Underhill, Robert (1976). Turkish Grammar, London: MIT.
• Wardhaugh, Ronald (2006). An Introduction to Sociolinguistics, USA- UK-Australia: Blacwell Publishing.
• Yapıcı, Ali İhsan (2013). Aydın ve Yöresi Ağızları (İnceleme- Metin- Sözlük), Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Muğla.