Türkçede Dönüşlü ve Oldurgan Çatı İlişkisi

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 4, 1387 - 1403, 22.12.2025

Özlem Erdoğan

https://doi.org/10.32709/akusosbil.1755711

Öz

Türkçede dönüşlü ve oldurgan çatılar, genellikle birbiriyle pek ilişkilendirilmemiş ve kullanılan ekler, fiilin ekten önce ve sonra gösterdiği özellikler, sözdizimi ve anlam gibi birçok açıdan birbirinden tamamen ayrı ve bağımsız başlıklar olarak görülmüştür. Bunun nedenleri arasında dönüşlü çatı bağlamında birbirinden çok farklı nitelikler gösteren fiillerin ele alınması, oldurganlığın geçişlilik ekseninde değerlendirilmesi, daha çok ettirgen ve oldurgan ayrımına odaklanılmış olması ve Türkçede oldurgan diye ayrı bir çatı türünün olup olmadığı konusunda uzlaşılamaması gibi birçok etkenden söz edilebilir. Bununla birlikte, her iki çatıyla ilgili birtakım hususlar gözden geçirilip dönüşlü olanla olmayan ve oldurgan olanla olmayan arasındaki farklar daha belirgin bir hâle getirildiğinde bu çatıların aslında birbiriyle ilgili olduğu görülmektedir. Bu çalışmada, söz konusu iki çatı arasındaki bu ilginin ne olduğu hususu ele alınmıştır. Bunun için önce genel anlamda çatı kategorisi, sonra sırasıyla dönüşlü ve oldurgan çatı için izlenebilecek kavramsal çerçeveye dair öneriler sunulmuş ve ardından dönüşlü ve oldurgan çatı arasında bir karşılaştırmaya gidilmiştir. Bu sırada, temel olarak çatının cümledeki öge istem ve görünümlerini nasıl etkilediğine bakılmış ve buna göre, dönüşlü ve oldurgan çatıların cümle kurgusu üzerindeki etkisi incelenmiştir. Sonuçta ise bu iki çatı arasında bir nesne veya tümlecin özneyle bütünleştirilmesi veya özneden ayrıştırılmasına dayalı bir karşıtlık ilgisinin olduğuna dikkat çekilmiş ve oldurganlığın dönüşlü çatının karşıtı olarak geliştiği tezi ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

Türk dili , fiiller , çatı kategorisi , dönüşlü çatı , oldurgan çatı

Relationship Between Reflexive And Factitive Voice In Turkish Verbs

Öz

In Turkish, reflexive and factitive voices are generally not associated with each other and are seen as completely independent titles from each other in many aspects such as the suffixes used, the features of the verb before and after the suffix, syntax and meaning. The reasons for this can be listed as follows: the consideration of verbs that have very different qualities in the context of reflexive voice, the evaluation of factitivity in terms of transitivity, the focus on the distinction between causative and factitive voice and the lack of consensus on whether there is a separate voice type called factitivity in Turkish. However, when some issues related to both frameworks are reviewed and the differences between reflexive and non-reflexive and factitive and non-factitive are made more apparent, it’s seen that these frameworks are actually related to each other. In this study, the relationship between these two verb voice has been discussed. For this purpose, the conceptual framework of the verb voice category, reflexive and factitive voices have been discussed, and then the reflexive and factitive voices have been compared. Meanwhile, it has been mainly examined how the verb voice affects the element valency and appearances in the sentence and accordingly, the effect of reflexive and factitive voices on the sentence structure has been examined. As a result, it has been pointed out that there is a contrast between these two verb voice based on the integration or separation of an object or complement with the subject. It has been argued that the factitive voice emerges as the opposite of the reflexive voice.

Anahtar Kelimeler

Turkish language , verbs , voice category , reflexive voice , factitive voice

Kaynakça

• Adalı, O. (2004). Türkiye Türkçesinde biçimbirimler. İstanbul: Papatya Yayıncılık.
• Aksan, D. (1995). Her yönüyle dil ana çizgileriyle dilbilim. Ankara: TDK Yayınları.
• Arslan, A. (2022). Türkiye Türkçesinde dönüşlü çatının oluşum yöntemleri. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 8(17), 226-240.
• Atabay, N., Özel, S. ve Kutluk, İ. (2003). Sözcük türleri. İstanbul: Papatya Yayıncılık.
• Balyemez, S. (2018). Dil bilgisi üzerine açıklamalar. Ankara: Pegem Akademi.
• Banguoğlu, T. (1974). Türkçenin grameri. Ankara: TDK Yayınları.
• Bilgegil, K. (1964). Türkçe dilbilgisi. İstanbul: Dergah Yayınları.
• Bilgin, M. (2006). Anlamdan anlatıma Türkçemiz. Ankara: Anı Yayıncılık.
• Boz, E. (2012). Türkiye Türkçesi biçimsel ve anlamsal işlevli biçimbilgisi (tasnif denemesi). Ankara: Gazi Kitabevi.
• Boz, E. (2021a). Dilbilgisel ulamların biçimsözdizimsel işaretleyicileri: çatı ulamı örneği. E. Boz ve F. Karademir (Ed.), Prof. Dr. Saadettin Özçelik armağanı içinde (s. 95-101). Ankara: Gazi Kitabevi.
• Boz, E. (2021b). Türkiye Türkçesinde çatı ulamının sözlüksel işaretleyicileri. VIII. Uluslararası Türk Dili Kurultayı, Türk Dil Kurumu, Ankara.
• Bozkurt, F. (2010). Türkçenin abc’si. İstanbul: Say Yayınları.
• Börekçi, M. (2004). Türkçe öğretimi bakımından çatı kavramı. V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı, Türk Dil Kurumu, Ankara.
• Delice, H. İ. (2002). Yüklem olarak Türkçede fiil. CÜ Sosyal Bilimler Dergisi: 26(2), 185-212.
• Delice, H. İ. (2007). Çatı Eklerinin Bilinmeyen Bir İşlevi. 38. Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Ankara.
• Delice, H. İ. (2008). Sözcük türleri. Sivas: Asitan Yayıncılık.
• Delice, H. İ. (2009). Oldurgan çatı işlev açısından nasıl tanımlanmalıdır? CÜ Sosyal Bilimler Dergisi 33(1), 107-120.
• Delice, H. İ. (2016). Türk dilinde eksiz dönüşlü çatı. I. Uluslararası Bilimsel Araștırmalar Kongresi - İnsan ve Toplum Bilimleri, IBAD, Madrid, İspanya.
• Delice, H. İ. (2021). Türkiye Türkçesinde görüngü fiilleri ve görüngü ekleri. E. Boz ve F. Karademir (Ed.), Prof. Dr. Saadettin Özçelik armağanı içinde (s.170-194). Ankara: Gazi Kitabevi.
• Delice, H. İ. (2024a). Türkçede etken çatı. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi, 8(1), 1-8. https://doi.org/10.30563/turklad.1482363
• Delice, H. İ. (2024b). Türkçede geçişsiz çatı. A. Akar, O. Balci ve A. T. Doğan (Ed.), Doğu Türkçesinden batı Türkçesine bir ömür: Prof. Dr. Bilal Yücel armağanı içinde (s.129-136). Çanakkale: Paradigma Akademi.
• Demir, N. ve Yılmaz, E. (2003). Türk dili el kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları.
• Demir, T. (2006). Türkçenin dilbilgisi. Ankara: Kurmay Yayınları.
• Demircan, Ö. (2003). Türk dilinde çatı. İstanbul: Papatya Yayıncılık.
• Deniz Yılmaz, Ö. (2012). Türkçe kelime çekimi dizgesi ulamları üzerine: fiil çekimi ulamları. Dil Araştırmaları 11(11), 105-129.
• Deny, J. (2012). Türk dil bilgisi modern Türk dil bilgisi çalışmalarının kapsamlı ilk örneği (A. Benzer, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Ediskun, H. (1963). Yeni Türk dilbilgisi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Emre, A. C. (1945). Türk dilbilgisi Türkçenin bugünkü ve geçmişteki gelişmeleri üzerine gramer denemesi. İstanbul: Cumhuriyet Matbaası.
• Gencan, T. N. (1966). Dilbilgisi. İstanbul: Ahmet Sait Basımevi.
• Grunina, E. A. (1997). Fiil çatısı üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 45(1997), 195-213.
• Gülsevin, G. (2011). Eski Anadolu Türkçesinde ekler. Ankara: TDK Yayınları.
• Hirik, S. (2021). Türkçede çatı kavramı ve çatı değiştirimi. K. Azılı, İ. Kekevi ve H. Gökçe (Ed.), Oğuz bitig modern ve tarihsel Oğuzca üzerine araştırmalar içinde (s. 260-283). İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
• İmer, K., Kocaman, A. ve Özsoy, S. (2013). Dilbilim sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
• Kara, F. (2016). Oldurganlık ve ettirgenlik çatı eklerinin işlevleri. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 5(3), 1204-1215.
• Kerimoğlu, C. (2009). Türkiye Türkçesinde ettirgenlik. Turkish Studies, 4(8), 1734-1745. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.1017
• Kırmalı, M. F. (2024). Tarihsel arka planı ile Türkiye Türkçesinde çatı (Yayımlanmamış doktora tezi). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sivas.
• Kırmalı, M. F. (2025). Çatı ulamına yenilikçi bir yaklaşım denemesi. Disiplinler Arası Dil Araştırmaları, 10(10), 12-31. https://doi.org/10.48147/dada.1614042
• Koç, N. (1992). Açıklamalı dilbilgisi terimleri sözlüğü. İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
• Korkmaz, Z. (2007a). Türkiye Türkçesi grameri şekil bilgisi. Ankara: TDK Yayınları.
• Korkmaz, Z. (2007b). Türkiye Türkçesinde fiil çatıları üzerine görüşler. Türk Dili üzerine araştırmalar III içinde (s. 307-313). Ankara: TDK Yayınları.
• Kornfilt, J. (1997). Turkish. London, New York: Routledge.
• Kornfilt, J. (2001). Local and long-distance reflexives in Turkish. P. Cole, G. Hermon ve C.T. J. Huang (Ed.), Syntax and Semantics Long-distance reflexives içinde (s. 197–226), Brill.
• Koşaner, Ö. (2005). Türkçede dönüşlü yapıların biçim-sözdizimsel özellikleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
• Topaloğlu, A. (1989). Dil bilgisi terimleri sözlüğü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Topaloğlu, A., ve Gürlek, M. (2016). Türkçede fiiller ve çatılar. İstanbul: Kesit Yayınları.
• Üstünova, K. (2012). Geçişlilik-geçişsizlik nitelikleri değişken olabilir mi?. Turkish Studies, 7(2), 7-14. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.3111
• Üstünova, K. (2016). Biçimleri aynı işlevleri ve kategorileri farklı eklere yönelik bir inceleme. Turkish Studies, 11(10), 681-692. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.9584
• Üstünova, K. (2021). Sözlüksel çatı-söz dizimsel çatı ayrımı. IX. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bilge Tonyukuk Anısına, Türk Dil Kurumu, Ankara.
• Vardar, B. (2007). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. İstanbul: Multilingual.
• Vural, H. ve Böler, T. (2011). Ses ve şekil bilgisi. Ankara: Kesit Yayınları.
• Yılmaz, E. (2001). Türkiye Türkçesinde ikili çatı sorunu ve bunun öğretimi ile ilgili meseleler. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten, 49(2001), 250-289.
• Yücel, B. (2011). Türkiye Türkçesinde fiil çatıları. Türk gramerinin sorunları içinde (s. 268-314). Ankara: TDK Yayınları.
• Zülfikar, H. (1980). Yabancılar için Türkçe dilbilgisi. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.