An Important Part of Public Order in Nineteenth-Century Ottoman Society: Ramadan Tenbihnâmes

Yıl 2026, Cilt: 28 Sayı: 1, 76 - 92, 25.03.2026

Gül Hanım Göktaş Cengiz

https://doi.org/10.32709/akusosbil.1842396

https://izlik.org/JA57FR49FR

Öz

The Ottoman Empire announced the precautions and rules to be followed to its subjects almost every period before Ramadan. The aim was to ensure that the Muslim Ottomans had a comfortable Ramadan and to prevent chaos in the revitalized street life. XIX. century was a period in which, along with all kinds of changes and bureaucratization in Ottoman society, the state systematized the rules it issued under the name of tenbihnâme more frequently and regularly. The aforementioned orders are one of the state's tools for maintaining and controlling social order. Thus, in a period when the “sharia rules” from the past and the innovation brought by the age were blended in the Ottoman Empire, the tenbihnama’s regulated the practices and boundaries of daily life. The religious rules were reminded to the subjects by issuing edicts before or just before the month of Ramadan; order in public spaces such as mosques, coffeehouses, bazaars, markets, and entertainment venues was sought to be maintained and behavior was controlled. With the restrictions imposed, it is understood that the state reshaped Ramadan within social boundaries. Although there were frequent admonitions for women to be on the streets, men, and indeed the entire community, were asked to adhere to the rules of etiquette during this month of great spiritual significance. Moreover, economic regulations such as narh practices, price control and artisan control show that Ramadan had a decisive structural impact not only on religious but also on economic life. This study, based on the Ottoman archival documents of the Prime Ministry, analyzes the period in the nineteenth century when social transformation accelerated. century, the rhythm of daily life will be analyzed through Ramadan tenbihnâmes.The relationship between religious ritual, social order and state authority in the Ottoman society will be tried to be understood by revealing how the functioning was ensured through these records and how social behavior patterns were affected in a holistic dimension.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , Ramadan , Tenbihnâme , Society , Dailylife

Etik Beyan

not

Destekleyen Kurum

not

XIX. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Kamu Düzeninin Önemli Bir Parçası: Ramazan Tenbihnâmeleri

https://izlik.org/JA57FR49FR

Öz

Osmanlı Devleti neredeyse her dönem Ramazan ayı öncesi aldığı tedbirleri ve uyulması gereken kuralları tebaʻasına duyurmuştur. Amaç, Müslüman Osmanlıların Ramazanı rahat geçirmesi, canlanan sokak hayatındaki kargaşayı engelleyebilmektir. XIX. yüzyıl Osmanlı toplumunun yaşadığı her türlü değişim ve bürokratikleşmeyle birlikte devletin tenbihnâme adı altında çıkardığı kuralları daha sık, düzenli sistematiğe bağladığı bir dönemdir. Söz konusu tenbihnâmeler, devletin toplumsal düzeni sağlama ve kontrol etme araçlarından birisidir. Böylece geçmişten süregelen “şerʻî kurallar” ile çağın getirdiği yenileşmenin Osmanlı Devleti’nde harmanlandığı bir devrede tenbihnâmeler, gündelik hayatın pratiklerini, sınırlarını düzenlemektedir. Ramazan ayı öncesi veya hemen girişinde yayınlanan tenbihlerle tebaʻaya dinî kaideler hatırlatılarak; cami, kahvehane, çarşı-pazar, eğlence mekânları gibi kamusal alanlardaki düzen sağlanmaya, davranışlar denetlenmeye çalışılmıştır. Getirilen sınırlamalarla, devletin Ramazan ayını toplumsal sınırlar içerisinde yeniden şekillendirdiği anlaşılmaktadır. Kadınların sokakta bulunmalarına yönelik tenbihatlar sık olsa da, erkeklerin ve aslında tüm toplumun ruhani önemi büyük olan bu ay da âdâb-ı muaşeret kurallarına bağlı olmaları istenmiştir. Ayrıca narh uygulamaları, fiyat denetimi ve esnaf kontrolü gibi ekonomik düzenlemeler, Ramazan’ın yalnızca dinî değil, iktisadi yaşam üzerinde de belirleyici bir yapısal etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Başbakanlık Osmanlı arşiv belgelerine dayanılarak yapılan çalışmada, toplumsal dönüşümün hız kazandığı XIX. yüzyılda, Ramazan tenbihnâmeleri üzerinden gündelik hayatın ritmi incelenecektir. Söz konusu kayıtlarla işleyişin nasıl sağlandığı, toplumsal davranış kalıplarının ne denli etkilendiği bütüncül boyutta ortaya konularak, Osmanlı toplumunda dinî ritüel, toplumsal düzen ve devlet otoritesi arasındaki ilişki anlaşılmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Ramazan , Tenbihnâme , Toplum , Gündelikhayat

Etik Beyan

yok

Destekleyen Kurum

yok

Kaynakça

• Arşiv Kaynakları
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi(BOA.)
• BOA. Ali Emiri Selim III(AE.SSLM.III.)31/1777.
• BOA. Ali Emiri Üçüncü Ahmed(AE.SAMD.III.)46/4556.
• BOA. Cevdet Belediye(C.BLD.)28/1376, 44/2198.
• BOA. Cevdet Maliye(C.ML.)458/18556.
• BOA. Dahiliye Evrak Odası Kalemi(DH.EUM.VRK.)1/40, 1/32.
• BOA. Dahiliye Mektûbi Kalemi Evrakı(DH.MKT.)1422/57.
• BOA. Dahiliye Mütenevvia(DH.MTV.)22/45.
• BOA. Dahiliye Tahrirat Kalemi(DH.EUM.THR.)9/60, 6/56, 9/11.
• BOA. Hatt-ı Hümayun(HAT.)203/10558, 208/11076, 37/1856, 115/4634, 1358/53351.
• BOA. Hariciye Nezareti Tahrirat(HR.TH.)51/72.
• BOA. İrade Dahiliye(İ.DH.)810/65441, 955/75560, 1082/84868, 1221/95618, 52/2577.
• BOA. İrade Meclis-i Mahsus(İ.MMS.)12/513.
• BOA. İrade Meclis-i Vâlâ(İ.MVL.)462/20821, 169/5030, 175/5207, 213/7027, 273/10565, 415/18140.
• BOA. Mabeyn-i Hümayun Evrakı İradeleri(MB.İ.)63/162, 69/20, 79/122.
• BOA. Meclis-i Vala(MVL.)210/13.
• BOA. Sadaret Amedi Kalemi Evrakı (A.}AMD.)54/49, 45/52.
• BOA. Sadaret Divan Kalemi Evrakı (A.}DVN.)139/78.
• BOA. Sadaret Meclis-i Vâlâ Evrakı(A.}MKT.MVL.)142/33, 115/55.
• BOA. Sadaret Mektubi Kalemi Evrakı(A.}MKT.)92/39.
• BOA. Sadaret Mukavelenameler(A.}DVN.MKL.)11/19.
• BOA. Sadaret Mühimme Kalemi Evrakı(A.}MKT.MHM.)212/100, 397/10, 256/24, 291/69, 291/95, 323/86, 429/12, 467/48, 70/40, 754/80, 256/35, 227/75.
• BOA. Sadaret Nezaret ve Devair Evrakı(A.}MKT.NZD.)402/87, 10/88, 221/68, 222/63, 280/46, 309/90, 309/91, 38/36, 407/57, 347/39, 279/71, 279/66, 53/30, 398/73.
• BOA. Sadaret Umum Vilayet Evrakı(A.}MKT.UM.)347/79, 66/53.
• BOA. Şûra-yı Devlet(ŞD.)766/1.
• BOA. Yabancı Arşivler(YB.)021, 67/29, 68/123, 75/103.
• BOA. Yıldız Başkitabet Dairesi Maruzatı(Y.PRK.BŞK.)3/55, 8/71.
• BOA. Yıldız Zabtiye Nezareti Maruzatı(Y.PRK.ZB.) 1/57.
• Süreli Yayınlar
• İzhar-ı Ramazan, İkinci Cüz, Âlem Matbaası, Dersaadet 1306, s.22-23.
• Maarif, İkinci Cilt, Numara 36, 31 Mart 1308, s.150-152.
• Maarif, Numara 88, 12 Ramazan 1310-18 Mart 1308, s.146-147.
• Terakki-i Muhadderat, Numara 22, 18 Şaban 1286, s.4.
• Hanımlara Mahsus Gazete, Sayı 51, 12 Şubat 1311/10 Ramazan 1313, s.6-7.
• Hanımlara Mahsus Gazete, Sayı 53, 22 Şubat 1311/20 Ramazan 1313, s.7-8
• Hanımlara Mahsus Gazete, Hanım Kızlara Mahsus, Sayı 91-293, 14 Kanun-ı evvel 1316/5 Ramazan 1318, s.2-3.
• Araştırma ve İnceleme Eserler
• Akgün, B.(2018). Osmanlı Kadın Kimliğinin İnşasında Terakki-i Muhadderat. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
• Alus, S.M.(2005). 30 Sene Evvel İstanbul 1900'lü Yılların Başında Şehir Hayatı. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Balıkhane Nâzırı Ali Rıza(yy.). Bir Zamanlar İstanbul. Hazırlayan Niyazi Ahmet Banoğlu, Tercüman 1001 Temel Eser, Kervan Kitapçılık.
• Çapraz, H.(2018). Osmanlı Devleti’nde Geleneksel Temelde Yenileşme ve Çağdaşlaşma Teşebbüsü (19. Yüzyıl). N. Bozkurt-Z. Güneş Yağcı (Ed.), Prof. Dr. Mehmet Ali Ünal’a Armağan Türk Tarihi Araştırmaları. (ss.427-449). Ankara: Berikan Yayınevi.
• Duben, A.–Behar, C.(1996). İstanbul Haneleri 1880-1940. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Faroqhi, S.(1980). İstanbul’un İaşesi Ve Tekirdağ - Rodoscuk Limanı (16.-17· yüzyıllar). ODTÜ Gelişme Dergisi, 1979-1980-özel sayı(1979-1980 özel sayı), 139–154. https://hdl.handle.net/11511/109153.
• Foucault, M.(1995). Discipline and Punish The Birth Of The Prison. Vintage Books A Division Of Random House, Inc. Newyork.
• Gürpınar, H. R.(1984). Son Arzu. İstanbul: Atlas Kitabevi.
• Habermas, J.(2003). Kamusallığın Yapısal Dönüşümü. Çevirenler Tanıl Bora-Mithat Sancar, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Kazıcı, Z.(1998). Osmanlılarda İhtisâb Müessesesi. İstanbul: İstanbul Belediye Zabıta Vakfı Yayınları.
• Olgun, Ö.(2000). Ramazan Kitabı. İstanbul: Kitabevi.
• Osmanoğlu, A.(2013). Babam Sultan Abdülhamid. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Özkaya, Y.(2010). 18. Yüzyılda Osmanlı Toplumu. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Sankır, H.(2010). Osmanlı İmparatorluğu’nda Kamusallığın Oluşumu Sürecinde Kahvehanelerin Rolü Üzerine Sosyolojik Bir Değerlendirme. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi(HÜTAD)(13), 185-210.
• Schiele, R.- Wiener, W. M.(1988). 19. Yüzyılda İstanbul Hayatı. İstanbul: Apa Ofset.
• Semih Mümtaz S.(1948). Tarihimizde Hayal Olmuş Hakikatler, İbrahim Hilmi Çığıraçan Hilmi Kitabevi, İstanbul: Kenan Matbaası.
• Sezer, S. ve Özyalçıner, A.(2005), Bir Zamanların İstanbulu, İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
• Tızlak, F.(2015). Hatt-ı Hümayunlar Işığında III. Selim Dönemi’nde İstanbul’da Fırınların ve Ekmeklerin Tebdil-i Kıyafetle Denetimi. CEDRUS III, 337-350. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/929178.
• Tunç Yaşar, F. ve Yaşar, A. (2025). Arasta çarşısından piyasa sokağına : Osmanlı İstanbul'unda Direklerarası'nın 1720'lerden 1920'lere dönüşümü. Orta Doğu Çalışmaları , 61 (2), 165–181. https://doi.org/10.1080/00263206.2024.2384877.
• Ünver, S.(1997). Bir Ramazan Binbir İstanbul. İstanbul: Kitabevi.
• Yazıcı, N.(2005). Ramazan Tenbihnâmeleri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı II, Ankara, 1-11.