Reşat Aysu’nun Şehnaz Buselik Saz Semaisinin Ud Pozisyon Eğitiminde Kullanılabilirliği

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 23, 68 - 91, 13.01.2026

Berk Tuna Filiz , Emre Üstgül

Öz

Geleneksel Türk sanat müziği icrasında öne çıkan çalgılardan olan ud, hemen her dönemde fiziksel ve teknik değişimini sürdürerek günümüze ulaşmıştır. Günümüzde pek çok öğretim kurumundaki ud eğitiminde, başta Mutlu Torun, Onur Akdoğu ve Gülçin Yahya Kaçar gibi araştırmacı ud icracılarının metotlarındaki etütlerin yanı sıra, çalgısal eser eserlere de yer verilmektedir. Geleneksel Türk sanat müziği çalgısal türleri içerisinde yer alan saz semai türü, yirminci yüzyılın son çeyreğinde Tanburi Cemil Bey başta olmak üzere Udi Nevres Bey, Refik Talat Alpman ve Refik Fersan gibi kendilerinden öncekilere göre daha solistik özellikli besteciler ve icracılar tarafından ön plana çıkarılmıştır. Bu dönem bestecilerinin bir besteleme davranışı olarak teknik açıdan ileri seviyedeki dinamik ezgi yapılarını yaygın olarak kullandıkları görülür. Bu üslubun Cumhuriyet döneminde de Mesut Cemil, Necdet Yaşar, Cinuçen Tanrıkorur ve Göksel Baktagir gibi bestecilerin de etkisiyle giderek yayıldığı söylenebilir. Araştırmaya konu olan keman virtüözü Reşat Aysu(1910-1999), bu akımın önde gelen isimlerinden biri olarak teknik bakımdan icracıları zorlayıcı nitelikte yirmi yedi saz semai bestelemiştir. Bu eserlerden biri olan Şehnaz Buselik makamındaki eseri, özellikle son hanesindeki geçitler(geçiş pasajı) dolayısıyla ön plana çıkar. Reşat Aysu’nun kendi el yazısıyla kaleme aldığı nota edisyonunda, son haneyi “özellikle yaylı ve mızraplı çalgılar bakımından bir çalışma metodu özelliği taşımaktadır” olarak tanımlaması araştırmaya ilham olmuş, bu hanenin ud çalgısının pozisyon eğitiminde kullanılabilirliği araştırılmaya değer görülmüştür.
Literatür taraması ile başlayan çalışmanın ilk bölümünde Reşat Aysu’nun hayatı ve müzisyen olarak yetiştiği çevre tarihsel ve betimlemeci bir yaklaşımla açıklanmıştır. İkinci bölümde sanatçının bestelediği saz semailerin, ritimsel, ezgisel ve biçimsel parametreler bağlamında yapısal müzik analizleri gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın son bölümünde, Aysu’nun Şehnaz Buselik makamındaki saz semaisinin son hanesinin her bir bölmesi ezgi çözümleyici bir yaklaşımla analiz edilmiş, ud çalgısındaki pozisyonların tespiti yapılmış ve pozisyonların birbirine geçiş yoğunluğu istatistiksel olarak belirlenmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda; her bir bölmenin ud çalgısının pozisyon eğitimindeki kullanılabilirliği açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Reşat Aysu , Saz Semai , Şehnaz Buselik Makamı , Ud Eğitimi

Etik Beyan

Yok

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

(Bu makale Tübitak-2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Desteği Programı Kapsamında 1919B012401231 Numaralı Araştırma Projesinden Türetilmiştir)

Teşekkür

Yok

Kaynakça

• Akdoğu, O. (1999, Ekim). Ay Gibi Parlak Su Gibi Yaşam Dolu Besteleri Kaldı Yadigar. Ulusal Müzikoloji Dergisi(10), s. 8.
• Akdoğu, O. (2003). Türk Müziği'nde Türler ve Biçimler. İzmir: Meta Basım.
• Akışlı, E. (2016). Reşat Aysu'nun Saz Semailerinin İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: T.C. Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Musikisi Anabilim Dalı Türk Musikisi Programı.
• Bardakçı, M. (1983). Reşat Aysu'nun Hayat Hikayesi. R. Kalaycıoğlu içinde, Türk Musikisi Bestekarları Külliyatı. İstanbul: Türk Musikisi Bestekarları Külliyatı Yayınları.
• Behar, C. (2016). Aşk Olmayınca Meşk Olmaz Geleneksel Osmanlı/Türk Müziğinde Öğretim ve İntikal. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Gürbüz, K. (2022, Haziran). Reşat Aysu'nun Saz Eserlerinin Si Bemol ve Bas Klarnet İcra Tekniklerinde ve Eğitiminde Kullanılabilirliği Üzerine Araştırma. Sanatta Yeterlilik Tezi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü.
• Helvacı, O. (2006). 20. Yüzyıl Türk Müziğine Farklı Bir İz Bırakan M. Reşat Aysu'nun Hayatı ve Bestecilik Kimliği. Gazi Üniversitesi Eğitim Fakiltesi Dergisi, 29-35.
• Kalaycıoğlu, R. (1962). Türk Mûsikîsi Külliyatı. İstanbul: Türk Musikisi Bestekarları Yayınevi.
• Kaya, F. (2005). Reşat Aysu'nun Eserlerinin İncelenmesi. İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi.
• Özden, D. (1999). M. Reşat Aysu ve Sazsemaileri. Lisans Bitirme Tezi. İzmir: Ege Üniversitesi Devlet Türk Musikisi Konservatuvarı.
• Özkan, İ. H. (2009). Saz Semai. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 36, s. 220-221). içinde İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayın ve Matbaacılık Ticaret. Rona, M. (1970). 50 Yıllık Türk Musıkisi. İstanbul: Türkiye Yayınevi. Sevengil, A. R. (1959). Türk Tiyatrosu Tarihi II-Opera Sanatı İle İlk Temaslarımız. İstanbul: Maarif Basımevi. Sığrı, Ü. (2023). Nitel Araştırma Yöntemleri. Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri: Yeni Perspektifler (s. 471-516). içinde Ankara: Seçkin Yayıncılık. Tutu, S. B. (2017). Bir Besteci Üç Kent: Tanburi Ali Efendi. Ege Üniversitesi Türk Musikisi Konservatuvarı Dergisi, 85-92. Uzunçarşılı, İ. H. (1977). Osmanlı Zamanında Saraylarda Musiki Hayatı. Belleten, 79-114. Üstgül, E. (2023). Haydar Tatlıyay ve Besteleme Davranışları. Türk Müziği Anabilim Dalı Doktora Tezi. İzmir: T.C. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yavaçca, A. (2002). Türk Mûsikîsi'nde Kompozisyon ve Beste Biçimleri. İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı.