Erken Dönem Kelâmında Cisim Tartışmalarının Problematik Yapısı

Yıl 2025, Sayı: 27, 103 - 131, 30.12.2025

Muhammed Boşnak

https://doi.org/10.18498/amailad.1666284

Öz

Erken dönem kelâmının ayırıcı vasıflarından biri âleme dair telakkilerinin atomculuk üzerine kurulu olmasıdır. Bu çerçevede kelâmcılar âlemin yapısı, hareket ve sükûnun mâhiyeti ve tanrının varlığının ispat edilmesi gibi kadîm felsefî meseleleri bu teori üzerinden tartışmışlardır. Nitekim kelâmcılar gerek Allah’ın zâtı ve sıfatları ve gerekse diğer gaybî meselelere dair bilgi edinmenin güvenilir yolunun şâhidden gâibe kıyas (kıyâsü’l-gâib a‘le’ş-şâhid) olduğunu düşünmüşler ve âlemi anlamak ve ondan hareketle gayba dair bilgi inşa etmek üzere çeşitli cisim teorileri geliştirmişlerdir. Bu düşünce kendini en açık ve mütekamil biçimde atomculukta göstermektedir. Buna göre âlem kendisinden daha küçüğe bölünemeyen parçalardan oluşmaktadır ve bu parçalar hâdis olan kevnlerden ayrı bulunamazlar. Bu da âlemin hâdis olduğunu ve onun bir muhdise ihtiyacı olduğunu ortaya koymaktadır. Böylece kelâmcılar atomculuk ile hudûs teorisi arasında güçlü bir ilişki olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ancak erken dönem Mu‘tezile kelâmında birtakım alternatif görüşler de bulunmaktadır. Bu görüşler arazcılık ve cisimcilik şeklinde isimlendirilen ancak zaman içerisinde varlığını sürdürememiş görüşlerdir. Ayrıca bu görüşleri ortaya atanlar hudûs teorisinin bunlar üzerine bina edilmesi gerektiğini düşünmüşlerdir. Zira onlar âleme dair problemlere verilen cevapların ancak kendi teorileri çerçevesinde doğru olduğunu; bu nedenle de Allah’ın varlığını ispat etmek için daha uygun bir zemin oluşturduğunu düşünmüşlerdir. Böylece onlar atomcularla aynı gayeleri paylaşmışlar; ancak bu gayeye ulaştıran teorinin ne olduğu hususunda onlardan ayrılmışlardır. Bu teorilerin atomcularla birleştikleri bir başka husus ise teorilerin üzerine inşa edildiği problematik zemindir. Nitekim bu dönemde bütün teoriler belli başlı sorulara cevap vermeye çalışıyorlardı ve bu sorulara verilen cevaplar teorileri benzer veya farklı kılıyordu. Bu teorilerin daha sonra ortadan kalkması atomculuğun çeşitli sorulara verdiği cevapların açıklama gücünün başarısından kaynaklanmıştır. Bu çerçevede bu çalışmada erken dönem kelâmının bu üç teorisinin çeşitli sorunlara sunduğu çözümleri ve bu çözümlerde atomculuğu başarılı kılan hususları inceleyeceğiz. Bunun için kelâmcıların cisim tartışmalarında öne çıkan sorunları genel ve özel olarak ayıracak ve bunlara verilen cevapların başarısını tartışacağız.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Cisim , Atomculuk , Cevher , Problem

The Problematic Structure of Discussions on Jism in Early Kalām

Öz

One of the distinguishing features of early kalām is that its conception of the cosmos was founded upon atomism. Within this framework, theologians discussed such ancient philosophical questions as the structure of the universe, the nature of motion and rest, and the demonstration of God’s existence on the basis of this theory. Indeed, they regarded analogical reasoning from the visible to the invisible (qiyās al-ghāʾib ʿalā al-shāhid) as the only reliable path to knowledge concerning both the essence and attributes of God as well as other matters of the unseen. To this end, they developed various theories of body in order to understand the universe and, from that, to construct knowledge about the unseen. This intellectual project found its clearest and most developed expression in atomism. According to this view, the universe is composed of indivisible parts that cannot be further divided, and these parts cannot exist apart from the transient accidents in which they subsist. This demonstrates that the universe is originated (ḥādith) and thus requires an originator (muḥdith). Consequently, theologians posited a strong connection between atomism and the theory of ḥudūth. Nevertheless, early Muʿtazilī kalām also contained a number of alternative perspectives. These were known as “accidentism” and “corporealism,” theories that ultimately failed to endure. Their proponents, however, believed that the theory of ḥudūth ought to be constructed upon their own models, since they considered the answers given to cosmological problems within their frameworks to be correct, and thereby providing a more suitable ground for demonstrating God’s existence. In this way, they shared the same ultimate objective with the atomists, but diverged on the question of which theory best achieved that goal. Another point of convergence with atomism, however, was the problematic foundation upon which all these theories were built. In this period, every theory sought to answer a common set of fundamental questions, and the similarities or differences among them arose from the particular solutions they offered. The eventual disappearance of the alternative theories was largely due to the explanatory strength of atomism in responding to these issues. Accordingly, this study will examine the solutions offered by these three early kalām theories to a range of problems, and identify the aspects of atomism that enabled it to emerge as the most successful framework. We will distinguish the prominent issues in the discussions of corporeal substances by theologians into general and specific categories, and we will evaluate the success of the responses given to these issues.

Anahtar Kelimeler

Kalam , Jism , Atomisim , Jawhar , Problem

Kaynakça

• Altaş, Eşref. “Fahreddin er-Râzî’nin el-Cevherü’l-ferd Adlı Risalesinin Tahkiki ve Tahlili”. Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 2/3 (2015), 75-170.
• Altaş, Eşref. “Hudus Teorisi”. Metafizik: İslâm Düşüncesinde Teoriler. ed. Ömer Türker. 2/588-610. İstanbul: Ketebe, 1. Basım, 2021.
• Altaş, Eşref. “Kelâmın Metafizik Olarak İnşası Mümkün müdür? Gazzâlî’nin Kelâm Tasavvuru”. Uluslararası Modern Çağ ve Gazzâlî Sempozyumu. 273-285, 2014.
• Bağdâdî, Abdulkâhir b. Ömer b. Bâyezîd el-. el-Fark beyne’l-fırak. 1 Cilt. Beyrut-Lübnan: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1990.
• Bağdâdi, Ebu’l-Hayr Hasan b Sivar el-. “Alemin Hudusuna İlişkin Yahya en-Nahvî ile Kelamcıların Delilleri’nin Karşılaştırılması”. çev. Cemalettin Erdemci. Kelâm Araştırmaları Dergisi (Kader) 2/2 (2004), 155-164.
• Baktır, Mehmet. “Câhız’ın Varlık ve Tabiat Anlayışı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi X/2 (2006), 237-256.
• Boşnak, Muhammed. “Kelâm ve Akâid Ayrımının Teorik Arka Planı”. HİKEM 2/1 (29 Mart 2024), 1-15.
• Bulgen, Mehmet. “İmam Mâtürîdî’ye Göre Âlemin Unsurları: Atomculuk Açısından Bir Değerlendirme”. Mâtürîdî Düşünce Sisteminin Dayandığı Temel Tasavvurlar: Geleneğin İnkişafından Geleceğin İnşasına, 149-170.
• Bulgen, Mehmet. Kelâm Atomculuğu ve Modern Kozmoloji. İstanbul: Türkiye Diyânet Vakfı, 2015.
• Câhiz, Ebû Osman Amr b. Bahr b. Mahbûb el-. Kitâbü’l-Hayevân. 8 Cilt. Mısır: Mektebetü Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduhû, 2. Basım, 1938.
• Çelebi, İlyas. “Şerhu’l-Usûli’l-Hamse”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/570-571. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Dhanani, Alnoor. “İslam Düşüncesinde Atomculuk”. çev. Mehmet Bulğen. Kelâm Araştırmaları Dergisi 9/1 (2011), 393-400.
• Dhanani, Alnoor. Kelamın Fizik Kuramı : Basra Mu’tezilesi Kozmolojisinde Atomlar, Uzay ve Boşluk. çev. Mehmet Bulgen. İstanbul : Klasik, 2013.
• Ebu’l-Kâsım el-Ka’bî. Kitâbu’l-Makâlât ve meahû Uyûnu’l-mesâil ve’l-cevâbât. Amman: Daru’l-Feth, 2018.
• Erzi, Mesut. Kâdî Abdülcebbâr’da Akıl ve Dil. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2022.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasen el-. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn : İlk Dönem İslam Mezhepleri. İstanbul : Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
• Eş-Şerîf el-Cürcânî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed es-Seyyid. Şerhu’l-Mevâkıf: Mevâkıf Şerhi. çev. Ömer Türker. III Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2. Basım, 2021. http://ekitap.yek.gov.tr/urun/serhu-l-mevakif--takim- 3-cilt---ikinci-baski-_759.aspx?CatId=270
• Güdekli, Hayrettin Nebi. Kelâmın Teşekkülü. İstanbul: Klasik Yayınları, 2023.
• Hayyât, Ebu’l-Hüseyin Abdurrahim b. Muhammed. el-İntisâr: Mu’tezile Müdafaası. çev. Yüksel Macit. İstanbul: Endülüs, 2018.
• İbn Metteveyh, Ebû Muhammed el-Hasen b. Ahmed. el-Mecmû fi’l-Muhît bi’t-teklîf. 3 Cilt. Beyrut-Lübnan: Katolik Matbaası, 1965.
• İbn Metteveyh, Ebû Muhammed el-Hasen b. Ahmed. et-Tezkire fî ahkâmi’l-cevâhir ve’l-‘arâz. 2 Cilt. el-Mahedü’l- İlmî elFransî Li’l-Âsâri’l-Şarkiyye, 2009.
• İbn Metteveyh, Ebû Muhammed el-Hasen b. Ahmed. et-Tezkire fî ahkâmi’l-cevâhir ve’l-‘arâz. 2 Cilt. el-Mahedü’l- İlmî el-Fransî Li’l-Âsâri’l-Şarkiyye, 2009.
• İbn Meymûn, Ebû İmran Musa. Delâletü’l-hâirîn. çev. Osman Bayder - Özcan Akdağ. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2019.
• İbnü’l-Murtazâ, Ahmed b. Yahyâ. Tabakâtü’l-Mu’tezile. Beyrut-Lübnan: Daru’l-Muntazar, 2. Basım, 1961.
• İskenderoğlu, Muammer. “Fahreddin er-Râzî’de İsbât-ı Vâcib ve Tanrı-Âlem İlişkisi”. İslam düşüncesinin dönüşüm çağında Fahreddin er-Râzî. ed. Ömer Türker - Osman Demir. 503-536. İstanbul: İsam, 2. Basım, 2018.
• Kadı Abdülcebbâr, Ebu’l-Hasen b. Ahmed. el-Münye ve’l-emel. İskenderiye: Dâru’l-Matbûâtü’l-Câmiiyye, 1985.
• Kadı Abdülcebbâr, Ebu’l-Hasen b. Ahmed. Şerhu’l-Usûli’l-hamse : Mu’tezile’nin Beş İlkesi. çev. İlyas Çelebi. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
• Kandemir, Ahmet Mekin. Mu‘tezilî Düşüncede Tabiat ve Nedensellik. İstanbul: Endülüs, 2019.
• Karadaş, Cağfer. “Kelam Atomculuğunun Kaynağı Sorunu”. Marife: Bilimsel Birikim (Marife: Dini Araştırmalar Dergisi) 2/2 (2002), 81-100.
• Kaş, Murat. “Kelam İlminin Bilimsel Kimliğine Yönelik Tartışmalar: Devvânî’nin Yaklaşımı”. Uluslararası 14. ve 15. Yüzyıl İslam Düşüncesinde Felsefe, Kelam ve Tasavvuf Sempozyumu Bildirileri 1 (2020), 335-353.
• Kutluer, İlhan. “Cevher”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/450-455. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed el-. Kitâbü’t-tevhîd. İskenderiye: Dâru’l-Câmiati’l-Mısriyye, ts.
• Nîsâbûrî, Ebû Reşîd en-. el-Mesâil fi’l-hilâf beyne’l-basriyyîn ve’l-bağdâdiyyîn. Beyrut-Lübnan: Ma’hedü’l-İnmâi’l- Arabî, 1979.
• Nîsâbûrî, Ebû Reşîd en- - Sâğânî, Ebû Saîd es-. Mu‘tezilî Kavramlar Sözlüğü: Hudûdu’l-elfâz. Ankara: İlâhiyât, 2023.
• Öztürk, Yunus. Kelam-Metafizik İlişkisi: Fârâbî Eksenli Bir İnceleme. ed. Selahattin Akti. İstanbul: Litera Yayıncılık, 1. Basım, 2021.
• Pines, Shlomo. İslam Atomculuğu. çev. Osman Demir. İstanbul : Klasik Yayınları, 2017.
• Silifke, Ahmet Faruk. Kelâm İlminin Felsefi Hüviyeti ve İmkânları. Kitap Dünyası, 2024.
• Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddin Muhammed b. Abdilkerim eş-. Dinler ve Mezhepler Tarihi, el-Milel ve’n-nihâl. çev. Muharrem Tan. İzmir, 2006.
• Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddin Muhammed b. Abdilkerim eş-. el-Milel ve’n-nihâl. 2 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dâru’l- Ma’rife, 3. Basım, 1993.
• Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddin Muhammed b. Abdilkerim eş-. Nihâyetü’l-ikdâm fî ilmi’l-kelâm. Kâhire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 2009.
• Şemseddin [Günaltay, Mehmed. “Mütekellimin ve Atom Nazariyesi”. Darülfünun İlahiyat Fakültesi Mecmuası 1/1 (1925), 58-119.
• Teftâzânî, Sadeddin Mes’ud b. Fahriddin et-. Şerhu’l-Akâidi’n-nesefiyye. Beyrut-Lübnan: Dâru İhyâu’t-Türâsü’l- Arabî, 2014.
• Wolfson, H. Austryn. Kelam Felsefeleri : Müslüman-Hristiyan-Yahudi Kelamı. çev. Kâsım Turhan. İstanbul : Kitabevi, 3. Basım, 2016. http://ktp2.isam.org.tr/detayzt.php?navdil=tr&idno=87741&tarama=kelam+felsefeleri
• Yavuz, Y. Şevki. “İslâm Kelâmında Araz Nazariyesi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5-6 (1988 1987), 71-84.