İsâmüddin el-İsferâyînî’de “Vaz‘-Mecaz” İlişkisi -Lafızlar Mecazî Anlamlarına Vaz Edilmiş Midir?-

Yıl 2025, Sayı: 27, 226 - 252, 30.12.2025

Akın İşleme

https://doi.org/10.18498/amailad.1737311

Öz

Vaz‘, bir lafzın belirli bir anlama delâlet etmesi için tayin edilmesini ifade eder ve bu yönüyle lafızların anlamlarına delâletini sağlayan temel ilke olarak kabul edilir. Ancak lafızların delâlet ettiği anlamlar farklı seviyelerde olup vaz‘ın bu seviyeler üzerindeki rolü değişkenlik göstermektedir. Bu çerçevede, belâgat terminolojisinde lafızların anlamlarına delâleti, hakikat, mecaz ve kinaye gibi farklı düzeyleri ifade eden kategorilerle açıklanmaktadır. Hakikat, lafzın vaz‘ olunduğu asıl anlamda kullanılmasını ifade eder. Mecaz ise, aslî anlamına delâletini engelleyen bir karinenin varlığı hâlinde lafzın asıl anlamıyla ilişkili başka bir anlama delalet etmesidir. Bu bağlamda hakikat düzeyinde vaz‘, lafzın anlamını belirlemede doğrudan belirleyici bir role sahipken mecazda bu etki dolaylıdır. Zira mecazî mânaya delâletin gerçekleşmesi yalnızca vaz‘ ile açıklanamaz; bilakis lafzın asıl anlamına delâletini engelleyen karinelerin varlığı gereklidir. Dil ve belâgat geleneğinde hâkim anlayışa göre vaz‘ ile mecaz arasındaki ilişki bu çerçevede şekillenmiştir. Ancak lafızların mecazî anlamlara delâletinde vaz‘ın rolünün tartışmaya açılması, belâgat, vaz‘ ve fıkıh usulü eserlerinde bu konunun müstakil bir mesele olarak ele alınmasına zemin hazırlamıştır. Özellikle bu meselede usulcü yaklaşımın temsilcisi olarak Teftâzânî’nin (öl. 792/1390), fıkıh usulüne dair yazdığı eserlerde, nev‘î vaz‘ yoluyla da olsa lafzın mecazî anlamına doğrudan vaz‘ ile delâlet ettiğini ileri sürmesi, tartışmanın ivme kazanmasına neden olmuştur. Daha sonra bu konu, vaz‘ ilmine dair bilinen ilk müstakil eser olan Adudüddîn el-Îcî’nin (öl. 756/1355) er-Risâletü’l-vaz‘iyye isimli eseri üzerine yazılan şerhlerde ele alınmış ve vaz‘ın genel ve özel tanımları çerçevesinde kapsamlı biçimde incelenmiştir. Nihayetinde lafızların mecazî anlamlarına delâletinde vaz‘ın var olup olmadığı hususunda, biri dilcilerin başını çektiği ve mecazda vaz‘ın bulunmadığını savunan, diğeri ise usulcülerin temsil ettiği ve mecazda nev‘î de olsa vaz‘ın var olduğunu ileri süren iki farklı görüş ortaya çıkmıştır. Vaz‘-mecaz ilişkisine dair genel kabullerden nispeten farklı ve özgün bir yaklaşım sergileyen isimlerden biri de İsâmüddîn el-İsferâyînî’dir. O, bu konudaki görüşüyle usulcülerin yaklaşımına benzer şekilde lafızların mecazî anlamlarına delâletinde vaz‘ın söz konusu olduğunu belirtmektedir. İsâmüddîn, Îcî’nin er-Risâletü’l-vaz‘iyye’sine yazdığı Şerhu’r-Risâleti’l-vaz‘iyye adlı eserinde vaz‘ın genel ve özel tanımları çerçevesinde meseleyi ele almış ve genel tanımın esas alınması hâlinde mecaz ifade eden lafızların da mecazî anlamlarına vaz‘ edildiğini ileri sürmüştür. İsâmüddîn, mecazda vaz‘ın imkânına dair tartışmaları yalnızca bu eserinde ele almakla kalmamış; nahiv, belâgat ve mantık alanındaki diğer eserlerinde de vaz‘ tanımı çerçevesinde değerlendirmiştir. Mecazı nev‘î vaz‘ ile temellendirmeye çalışan usulcü yaklaşımdan farklı olarak meseleyi alternatif bir perspektiften ele alan İsâmüddîn, vâzı‘ın bir lafzı yalnızca asıl anlamı olan mevzû‘ leh için değil, bu anlamla ilişkili diğer anlamlar için de tayin ettiğini savunmuştur. Daha açık bir ifadeyle İsâmüddîn’in yaklaşımına göre lafızların vaz‘î/hakikî anlamları nasıl verili ise mecazî anlamları da verilidir. Bu makalede yukarıda çizilen çerçeve doğrultusunda öncelikle vaz‘-mecaz ilişkisinin mahiyeti ve bu ilişkiye dair farklı görüşler ele alınmış, ardından İsâmüddîn’in konuyla ilgili yaklaşımı ve görüşleri aktarılmış ve tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Vaz‘ , Mecaz , İsâmüddîn el-İsferâyînî , Teftazânî , Nevî‘ vaz‘ , Arap Dili ve Belagatı

The Waḍʿ–Trope Relationship in Isām al-Dīn al-Isfarāyīnī: Have Words Been Designated for Troped Meanings?

Öz

Waḍʿ (designation) refers to the assignment of a particular meaning to a specific word, and in this respect, it is considered the fundamental principle enabling words to signify their meanings. However, the meanings to which words refer exist at different levels, and the role of waḍʿ across these levels varies. In this context, in the terminology of rhetoric (balāgha), the relationship between words and their meanings is explained through categories that represent different levels of meaning, such as literal (ḥaqīqa), trope (majāz), and allusive (kināya) usage. Literal usage (ḥaqīqa) denotes the employment of a word in the primary sense for which it was originally designated, whereas trope (majāz) refers to the use of a word in a meaning related to its primary sense when there exists an indicator (qarīna) preventing its literal interpretation. In this regard, waḍʿ plays a direct and decisive role in determining meaning at the level of literal usage, while its effect is indirect in tropes. Indeed, the indication of a troped meaning cannot be explained solely by waḍʿ; rather, it requires the presence of indicators that preclude the word’s literal sense. According to the generally accepted view in the tradition of linguistic and rhetorical sciences, the relationship between waḍʿ and majāz has been conceptualized within this framework. However, the question of the role of waḍʿ in words denoting troped meanings has led to renewed debates and has come to be treated as a distinct scholarly issue. Particularly in this matter, the approach of the scholars of uṣūl (principles of jurisprudence) gained momentum with al-Taftāzānī, who, in his works on uṣūl, argued that words expressing troped meanings indicate those meanings through waḍʿ, even if only via a kind of generic (nawʿī) designation. Subsequently, this topic was addressed in commentaries written on Ījī’s al-Risāla al-Waḍ‘iyya, recognized as the first independent treatise on waḍʿ, and was examined comprehensively within the framework of general and specific definitions of waḍʿ. Ultimately, two opposing views emerged concerning whether waḍʿ exists in relation to troped meanings: one, represented by linguists, which denies the existence of waḍʿ in tropes; and the other, advocated by scholars of uṣūl, which asserts that waḍʿ exists in troped meanings, albeit in the form of nawʿī waḍʿ. Among the scholars who present a distinctive and original approach differing from the general assumptions regarding the waḍʿ-trope relationship is Isām al-Dīn al-Isfarāyīnī. His position, similar to the uṣūlī perspective, holds that waḍʿ plays a role in the indication of troped meanings of words. In his Sharḥ al-Risāla al-waḍ‘iyya, a commentary on Ījī’s al-Risāla al-waḍ‘iyya, Isām al-Dīn addresses this issue within the framework of the general and specific definitions of waḍʿ and argues that, based on the general definition, even words used tropically have been designated (waḍʿ) for their troped meanings. Moreover, Isām al-Dīn did not confine his discussions on the possibility of waḍʿ in tropes to this work alone but also evaluated it in his other writings on grammar (naḥw), rhetoric (balāgha), and logic (manṭiq), within the framework of waḍʿ definitions. Unlike the uṣūlī approach, which attempts to ground troped meanings in nawʿī waḍʿ, Isām al-Dīn approaches the issue from an alternative perspective, maintaining that the designator (wāḍiʿ) assigns a word not only for its primary (ḥaqīqa) meaning but also for meanings associated with that primary sense. Put more clearly, according to Isām al-Dīn’s view, just as the literal meanings of words are established by waḍʿ, so too are their troped meanings. In this article, following the framework outlined above, the nature of the waḍʿ-trope relationship and the divergent scholarly views on this topic are first examined, and subsequently, Isām al-Dīn’s approach and views regarding this issue are presented and discussed.

Anahtar Kelimeler

Wad‘ , Majāz/Trope Meaning , Isām al-Dīn al-Isfarāyīnī , Teftāzānī , Nev‘ī wad‘ , Arabic Language and Rhetoric

Kaynakça

• Alak, Musa. “Meşihat Müsteşarı Eğinli İbrahim Hakkı Efendi’nin Vaz’ İlmine Dair Risalesinin Tahkik ve Tahlili”. Journal of Istanbul University Faculty of Theology 25 (2011), 29-76.
• Ali Kuşçu. Unkûdü’z-zevâhir fi’s-sarf. thk. Ahmed Afifi. Kahire: Matbaatü Dâri’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2001.
• Aydüz, Salim. “İsmet Mehmed Efendi ve Tedâhül-i Seneye Dair Risâlesi”. Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları Dergisi 15 (Mart 2009), 223-264.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf. el-Hâşiye ale’l-Mutavvel şerhu Telhîsi Miftâhi’l-Ulûm. thk. Raşid A’radî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 2007.
• Çelik, Yüksel. es-Seyyid eş-Şerîf el-Cürcânî’nin el-Misbâh fî Şerh el-Miftâh Adlı Eseri’nin Tahkik ve Tahlili (Edisyon Kritik). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009
• Desûkî, Muhammed. Hâşiyetü’d-Desûkî ala’l-vaz‘iyye (Hafnâvi hâşiyesi ile birkikte). thk. Murî Hasan er-Raşîd. Midyat: Dâru Nuru’s-Sabah, 1. Basım, 2012.
• Durmuş, İsmail. “İsferâyînî, İsâmüddin”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 22/516-517. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Eğinli Mehmed Rahmi Efendi. el-Ucâletü’r-Rahmiyye fî Şerhi’r-Risâleti’l-Vaz‘iyye Vaz‘ İlminin Temel Meseleleri. thk. Muhammed Salih Sürücü. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2024.
• Îcî, Adudüddîn. Şerhu Muhtasari’l-müntehâ (Teftâzânî ve Seyyid Şerif Cürcânî haşiyesi ile birlikte). thk. Muhammed Hasan İsmail. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2004.
• İsferâyînî, İsâmüddîn. el-Atvel şerhu Telhisi Miftahi’l-ulum. thk. Abdülhamid Hindâvî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 2001.
• İsferâyînî, İsâmüddîn. Hâşiye-i İsâm ala’t-Tasavvurât. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İbrahimefendi, 544, 1- 307.
• İsferâyînî, İsâmüddîn. İsâm ale’l-Câmi (Molla Câmî Hâşiyesi). İstanbul: Matbaa-i Osmaniyye, 1309.
• İsferâyînî, İsâmüddîn. Şerhu’l-Ferîd. thk. Nuri Yasin Hüseyin. Mekke: el-Mektebetü’l-Faysaliyye, 1. Basım, 1985.
• İsferâyînî, İsâmüddîn. Şerhu’l-İsam ale’l-Kafiye. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2020.
• İsferâyînî, İsâmüddîn. Şerhu’r-Risâleti’l-vaz’iyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Reşid Efendi, 1353, 1-54.
• İşleme, Akın. Ebu’l-Kâsım Ali el-Leysî es-Semerkandî’nin Şerhu’r-Risâleti’l-Vaz’iyye (Şerhu’l-Kebir) İsimli Eserinin Tahkik Ve Değerlendirmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Kaplangöz, Zahit. Kemaleddin Mes’ud Şirvani’nin Şerhu’r-Risaleti’l-Vaziyyesi ve mir Ebu’l-Beka b. Abdulbaki’nin Haşiyesi (Tahkik ve İnceleme) -Tahkikli Metin Kısmı-. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Kazvînî, Muhammed b. Abdurrahman el-. Telhîsu’l-Miftâh. Pakistan/Karaçi: Mektebetü’l-Büşra, İlk Baskı., 2010.
• Kethüdazâde Hacı Çelebi, Mehmet İsmet Efendi. Hâşiye alâ Şerhi’l-Vaz’iyye. Çorum: Çorum Hasan Paşa Kütüphanesi, Hasan Paşa Yazma, 4895, 25b-89a.
• Köksal, Asım Cüneyd. Fıkıh Usulünün Mahiyeti ve Gayesi. Ankara: İSAM Yayınları, 3. Basım, 2017.
• Kumbasar, H. Murat. “Taftâzânî(H.722-792/M.1322-1390)’nin Eserleri”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25 (30 Haziran 2006), 149-164.
• Lâmişî, Ebü’s-Senâ Mahmûd b. Zeyd. Kitâbun fî usûlü’l-fıkh. thk. Abdülmecîd et-Türkî. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1995.
• Mestçizâde, Abdullah Efendi. İhtilafu’s-Seyyid ve’s-Sa‘deddin. İstanbul: Mektebü’l-Harbiyye es-Sultaniyye Matbaası, 1278.
• Özdemir, İbrahim. İslam Düşüncesinde Dil ve Varlık: Vaz’ İlminin Temel Meseleleri. İstanbul : İz Yayıncılık, 2006.
• Özen, Şükrü. “Teftâzânî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 40/299-308. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Sekkâkî, Ebû Yakub es-. Miftâhu’l-Ulûm. thk. Naîm Zerzûr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
• Sekkâkî, Ebû Yakub. Miftâhu’l-ulûm: belâgat. çev. Zekeriya Çelik. İstanbul: Litera Yayıncılık, 1. Basım, 2017.
• Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn Muhammed b. Ahmed es-. Mîzânü’l-usûl fî netâicu’l-’ukûl. thk. Muhammed Zeki Abdülberr. Katar: Matâbi’u’d-Devha’l-Hadîse, 1984.
• Sürücü, Muhammed Salih. "Dolaylamalı Anlatımların Ontolojik Zemini: Karîne ve Alâka". İslami İlimler Dergisi 41 (Kasım 2025), 351-378.
• Tarı, Nihat. İsâmuddîn el-İsferâyînî ve el-Atvel Adlı Şerhinin Belâgat Açısından Değerlendirilmesi (Mukaddime ve Meʻânî Bölümleri). Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn. el-Mutavvel şerhu Telhîsi Miftâhi’l-ulûm. thk. Abdulhamid Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 3. Basım, 2013.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn. el-Mutavvel Şerhu telhisi miftahi’l-ulum (Belagat ilimleri : Beyan-Bedi’). çev. Zekeriya Çelik. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2020.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn. et-Telvîh ilâ keşfi hakāikı’t-Tenkīh. thk. M. Adnân Dervîş. 2 Cilt. Beyrut: Şeriketü Dâri’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, 1998.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn. Şehu’s-Sa’d: Muhtasarü’l-meânî. thk. Abdülhamid Muhammed Muhyiddin - Râdiyü’ş-Şimerî Salih. 4 Cilt. Kuveyt: Dârü’z-Zâhiriyye li'n-Neşri ve’t-Tevzî, 2019.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn. Şerhu Miftâhi’l-ulûm. thk. Acâc Avde Berguşe. 3 Cilt. Dımaşk: Dârü’t-Takva, 2021.
• Uğurlu, İsa. “18. Yüzyılda Şahsi Bir Kütüphanenin İnşası ve Dağılışı: Mehmed İsmet Efendi Kütüphanesi Örneği”. İslam Tetkikleri Dergisi- Journal of Islamic Review 14/2 (Eylül 2024), 529-552.
• Yeşilyayla, Şeyma. Dilin vaz‘ı ve içtihatlara etkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2024.
• Yeşilyayla, Şeyma. “Mecazın Vaz‘îliği Problemi: Dil ve Fıkıh Usulü Açısından Bir İnceleme”. İslami İlimler Dergisi 40 (Mart 2025), 287-303.
• Yıldırım, Abdullah. “Vaz’ İlmi”. İslâm Medeniyetinde Dil İlimleri: Tarih ve Problemler. ed. İsmail Güler. 425-551. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
• Yıldırım, Abdullah. Vaz İlmi ve Unkûdu’z-Zevâhir/Ali Kuşçu (İnceleme - Değerlendirme). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.