Nurettin Topçu’nun Dinsel Değişim Tecrübesi

Öz

Dinî karakterli bireysel tecrübeleri inceleyen bir bilim dalı olan din psikolojisinin temel araştırma konularından biri bireysel dinsel yaşayışın incelenmesidir. Bu araştırmada Türk-İslâm düşünce dünyasında önemli izler bırakan Nurettin Topçu’nun eserleri ve görüşleri içerik analizine tabi tutularak yaşadığı dinsel değişim ve bu değişimin ondaki yansımaları belirlenmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda öncelikle yeterli ve gerekli sebeplerin neler olduğu tespit edilmeye çalışılmıştır. Daha sonra da yaşanan değişim, dinsel değişim modelleri, özellikle Lofland ve Skonovd tarafından geliştirilmiş olan yedi aşamalı süreç modeli açısından analiz edilmiş olup, bu modele göre Topçu’nun yaşadığı dinsel değişim tecrübesinin gerilim, arayış, karşılaşma ve karar olmak üzere dört aşamada gerçekleştiği söylenebilir. Psikolojik bir analiz yapılmak suretiyle şu sonuca varılmıştır: Nurettin Topçu, gerek kendi hayatında gerekse sosyal çevresinde hoşnut olmadığı durumlar karşısında hayatın anlamı, amacı ve idealleri üzerine sorular sorarak cevaplar aramıştır. Öte yandan Topçu’nun çocukluk evresinde kendisini ruhen etkileyen olaylar yaşamış olmasından söz edilir. Onun erken çocukluk dönemi incelendiğinde, küçük yaşta babasının vefatı onu oldukça etkilemiş gibidir. Zira psikanalitik yaklaşım bağlamında, dine yönelmenin baba imajındaki eksikliği telafi etme amacı taşıdığını ileri süren çalışmalara rastlanmaktadır. Ayrıca Topçu’nun ailesinin geleneksel bir din anlayışına sahip olması da almış olduğu eğitimin etkisiyle sorgulama ve arayış sürecine ivme kazandırmışa benzemektedir. Anlaşıldığı kadarıyla, gençlik yıllarından itibaren derin bir arayış içinde olduğu ve bu arayışın Fransa’daki eğitim sürecinde de devam ettiği görülmektedir. Bu sorgulama ve arayışların sonunda tasavvufa yönelerek bir dinsel değişim tecrübesi yaşamıştır. Onun bu tecrübesinin kendi dininde manevî bir yoğunlaşma ve derinleşme şeklinde olduğu anlaşılmaktadır. Bu bağlamda Nurettin Topçu’nun hayatını ikiye ayırdığımızda tasavvufa girişine kadar olan kısma kendini bulma süreci, tasavvuftan sonrasına ise olgunlaşma ve hakikate ulaşma süreci olarak sistematize etmek mümkündür. Son olarak bir hususun altını çizmek önem arz etmektedir: Topçu’nun yaşadığı dinsel değişim tecrübesinin sadece dışarıdan bir gözlemle gelişmediği, tam tersine içinde bulunduğu dinî anlayış çerçevesinde daha yoğun ve derunî bir dinî hayata yönelme şeklinde gerçekleştiği söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• Nurettin Topçu
• dinsel değişim
• dinsel değişim süreç modelleri
• tasavvuf
• Din psikolojisi

Nurettin Topçu’s Experience of Religious Conversion

Öz

One of the fundamental research topics of the psychology of religion, a branch of science that examines individual experiences with a religious character, is the study of individual religious life. This research attempts to determine the religious transformation experienced by Nurettin Topçu, a figure who left a significant mark on Turkish-Islamic thought, and its reflections in him, by subjecting his works and views to content analysis. In this context, the study first attempts to identify the sufficient and necessary reasons for this transformation. Then, the transformation is analyzed in terms of religious transformation models, particularly the seven-stage process model developed by Lofland and Skonovd. According to this model, Topçu's experience of religious transformation can be said to have occurred in four stages: tension, search, encounter, and decision. Through a psychological analysis, the following conclusion is reached: Nurettin Topçu, both in his own life and in his social environment, sought answers by asking questions about the meaning, purpose, and ideals of life in the face of situations he found dissatisfying with. On the other hand, it is mentioned that Topçu experienced events that spiritually affected him during his childhood. When his early childhood is examined, the death of his father at a young age seems to have had a significant impact on him. In the context of psychoanalytic approaches, there are studies suggesting that turning to religion serves to compensate for the lack of a father figure. Furthermore, the fact that Topçu's family had a traditional understanding of religion, combined with the influence of his education, seems to have accelerated his questioning and searching process. It appears that he was in a deep search from his youth, and this search continued during his education in France. As a result of this questioning and searching, he experienced a religious transformation by turning to Sufism. This experience appears to have been a spiritual intensification and deepening within his own religion. In this context, if we divide Nurettin Topçu's life into two parts, the period before his entry into Sufism can be systematized as a process of self-discovery, and the period after Sufism as a process of maturation and reaching the truth. Finally, it is important to emphasize one point: Topçu's experience of religious transformation did not develop solely through external observation; on the contrary, it can be said that it occurred within the religious understanding he was immersed in, leading to a more intense and profound religious life.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Religious Conversion
• Process Models of Religious Change
• Sufism
• Nurettin Topçu

Kaynakça

1. Adler, Alfred. İnsanı Tanıma Sanatı. çev. Kâmuran Şipal. İstanbul: Say Yayınları, 12. Basım, 2010.
2. Adler, Alfred. Yaşamın Anlam ve Amacı. çev. Kâmuran Şipal. İstanbul: Say Yayınları, 2000.
3. Allison, Joel. “Religious Conversion: Regression and Progression in Adolescent Experience”. Journal for the Scientific Study of Religion, 8/1 (1969), 23-38.
4. Altıntaş, Hayrani. İnsan ve Psikoloji. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989.
5. Apaydın, Halil. Din Psikolojisi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Bilimkent Yayınları, 2016.
6. Armaner, Neda. Psikopatoloji’de Dinî Belirtiler. Ankara: Ayyıldız Matbaası, 1973.
7. Armstrong, Karen. Tanrı’nın Tarihi. çev. Oktay Özel. Ankara: Ayraç Yayınları, 1998.
8. Atalay, Mehmet. Malcolm X: Bir Psikobiyografi Denemesi, İstanbul: İnsan Yayınları, 2012.

9. Bahadır, Abdülkerim. İnsanın Anlam Arayışı ve Din. İstanbul: İnsan Yayınları, 2018.
10. Baymur, Feriha. Genel Psikoloji. İstanbul: İnkılâp Yayınları, 13. Basım, 1994.
11. Bentounès, Cheikh Khaled. Tasavvuf: İslâm’ın Kalbi. İstanbul: Nefes Yayınları, 2018.
12. Birgül, M. Fatih. İrade, Hareket, İsyan: Nurettin Topçu’nun Entelektüel Biyografisi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2013.
13. Burger, Jerry M. Kişilik: Psikoloji Biliminin İnsan Doğasına Dair Söyledikleri. çev. İnan Deniz Erguvan Sarıoğlu. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2016.
14. Clark, W. Houston. The Psychology of Religion: An lntroduction to Religious Experience and Behavior. New York: The MacMillan Company, 1961.
15. Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri: Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni. çev. Mesut Bütün ve S. Beşir Demir, Ankara: Siyasal Kitabevi, 2021.
16. Dorst, Birgitte. “Üstad, Mürid ve Sûfi Grubu: Günümüzde Sûfi ilişkileri”. çev. Kemal Yazıcı ve Ramazan Kutlu. Jung Psikolojisi ve Tasavvuf. ed. J. Marvin Spiegelman, Pir Vilayet İnayet Han ve Tasnım Fernandez, 21-32. İstanbul: İnsan Yayınları, 1997.
17. Durkheim, Emilé. The Elementary Forms of the Religious Life. trans. Karen Fields, New York: The Free Press, 1995.
18. Erikson, Erik H. Young Man Luther: A Study in Psychoanalysis and History. New York: W. W. Norton, 1958.
19. Erikson, Erik H. Childhood and Society. New York: Norton, 1993.
20. Erikson, Erik H. Identity: Youılı and Crisis. London: W. Norton, 1968.
21. Göka, Erol. Psikobiyografi Yazıları. İstanbul: Kapı Yayınları, 2015.
22. Fowler, James. W. Stages of Faith: The Psychology of Human Development and the Quest for Meaning, New York: Harper & -and Row, 1981.
23. Frager, Robert. Sûfi Psikolojisinde Gelişim, Denge ve Uyum: Kalp, Nefs ve Ruh. çev. İbrahim Kapaklıkaya, İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2018.
24. Frankl, Viktor Emil. İnsanın Anlam Arayışı. İstanbul: Okuyan Us Yayınları, 3. Basım, 2009.
25. Freud, Sigmund. Totem ve Tabu, çev. Niyazi Berkes, Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1947
26. Fromm, Erich. İnsandaki Yıkıcılığın Kökenleri. çev. Şükrü Alpagut, İstanbul: Payel Yayınları, 1995.
27. Glock, Charles Y. “The Role of Deprivation in the Origin and Evolution of Religious Groups.” in ed. Robert. Lee and - M. artin E. Marty (eds.), . Religion and Social Conflict. (24-36 ). New York: Oxford University Press, 1964.
28. Günaydın, Yusuf Turan. “Bağlanma: Abdülaziz Bekkine ve Nurettin Topçu İlişkisi.”, Hece Dergisi 109, (2006): 92-97.
29. Güngör, Erol. Değerler Psikolojisi Üzerine Araştırmalar. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2. Basım, 1998.
30. Hançerlioğlu, Orhan. Ruhbilim Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1988.
31. Kaplan, Hasan. Leonardo da Vinci: Bir Psikobiyografi Denemesi. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
32. Helminski, Kabir. Bilen Kalp. çev. Reffik Algan, Dharma Yayınları, 2001.
33. Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: TDV Yayınları, 15. Basım, 2020.
34. Iyadurai, Joshua. "Religious Conversion: A Psychospiritual Perspective." Transformation 31/3 (2014): 189-193.
35. James, William. The Varieties of Religious Experience. London: Longmans Green and Co, (1902/2009). (Türkçesi için bk.: Dinsel Deneyimin Çeşitleri: İnsan Doğası Üstüne Bir İnceleme, çev. İsmail Hakkı Yılmaz, İstanbul: Pinhan Yayınları, 2017.)
36. Jung, Carl Gustav. Dört Arketip. çev. Z. Aksu Yılmazer, İstanbul: Metis Yayınları, 2. Basım, 2005.
37. Kara, İsmail. Nurettin Topçu: Bir Ahlak Davası, Cumhuriyetin 100. Yılına Armağan, Türk Kültürüne Hizmet Vakfı Yayınları, 2023.
38. Kara, İsmail. Nurettin Topçu, ed. İ. Kara, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2009
39. Kara, İsmail. Nurettin Topçu, Hayatı ve Bibliyografyası, (ed. İ. Kara), İstanbul: Dergâh Yay, 2013
40. Kara, İsmail. Nurettin Topçu, TDV İslâm Ansiklopedisi, 41: 248-253. 2012
41. Erverdi, Ezel ve İsmail Kara (ed.). Nurettin Topçu'ya Armağan. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1992
42. Karaman, Hüseyin. Nurettin Topçu. 2. Baskı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2019.
43. Kayıklık, Hasan. “Bireysel Yaşamda Dinsel Değişim.”Arayış, Değişim ve Din”. 7-30. Adana: Karahan Yayınları, 2017.
44. Kayıklık, Hasan. “Gazâlî’de Dinsel Yaşayışın Evrimi.” Dinî Araştırmalar Dergisi 5/14 (2002): 117-130.
45. Kayıklık, Hasan. Din Psikolojisi: Bireysel Dindarlık Üzerine. Adana: Karahan Yayınları, 5. Basım, 2018.
46. Kılıç, Ahmet. Bilinmeyen Yönleriyle Türk Filozofu Nurettin Topçu. İstanbul: Motto Yayınları, 2020.
47. Kirman, Fatma. Psikolojik Açıdan Nurettin Topçu, Adana: Karahan Yayınları, 2024.
48. Kirman, Mehmet Ali. “Din Değiştirme Olgusuna Sosyolojik Bir Yaklaşım.” Dinî Araştırmalar 6/18 (2004): ), 75-88.
49. Kirman, Mehmet Ali. Din Sosyolojisi Sözlüğü. Adana: Karahan Yayınları, 2016.
50. Koçak, Ali ve Hasan Kayıklık. “Duygular Bağlamında Din Duygusu ve Dinî Duygular.” Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/2 (2019): 685-713.
51. Köse, Ali. Din Değiştirmenin Psiko-Sosyolojik Nedenleri Türkiye’de Misyonerlik Faaliyetleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.
52. Köse, Ali. Neden İslâm’ı Seçiyorlar, Müslüman Olan İngilizler Üzerine PsikoSosyolojik Bir İnceleme. İstanbul: İSAM Yayınları, 1997.
53. Lofland, John ve - Stark Rodney Stark. “Becoming a World-Saver: A Theory of Conversion to a Deviant Perspective.” American Sociological Review 30/6 (1965): ), 862-875.
54. Lofland, John ve Norman Skonovd. “Conversion Motifs.” Journal for the Scientific Study of Religion 20/4 (1981): 373- 385.
55. Merriam, Sharan & - Robin S. Grenier. Qualitative Research in Practice: Examples for discussion and analysis. San Francisco, CA: Jossey-Bass Publishers, 2019.
56. Paloutzian, Raymon. Invitation to the Psychology of Religion. Boston: Allyn and Bacon, 1996.
57. Patton, Michael Quinn. Nitel Araştırma ve Değerlendirme Yöntemleri. 3. baskı, çev. Mesut Bütün, Selçuk Beşir Demir, Ankara: Pegem Akademi, 3. Baskı, 2018.
58. Peterson, Christopher & - Seligman, Martin E. P. Seligman. Character Strengths and Virtues: A Handbook and Classification. New York: Oxford University Press, 2004.
59. Rambo, Lewis. “Theories of Conversion: Understanding and Interpreting Religious Change.” Social Compass 46/3 (1999): 259-271.
60. Rambo, Lewis. Understanding Religious Conversion. New Haven, CT: Yale University Press, 1993.
61. Snow, David & - Cynthia L. Phillips. “The Lofland-Stark Conversion Model: A Critical Reassessment.” Social Problems 27/4 (1980): 430-447.
62. Spilka, Bernard. vd. The Psychology of Religion; An Empirical Approach. New Jersey: Prentice-Hall, 1985.
63. Sunar, Cavit. Mistisizm Nedir? Ankara: Kılıç Kitabevi, 1979.
64. Şehsuvaroğlu, Lütfü. Nurettin Topçu. Ankara: Alternatif Yayınları, 2002.
65. Taplamacıoğlu, Mehmet. “Yaşlara Göre Dini Yaşayışın Şiddet ve Kesafeti Üzerinde Bir Anket.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (1962): 141-151.
66. Topaloğlu, Bekir. Gönlümün Dilinden: Nurettin Topçu’ya Armağan. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1992.
67. Topçu, Nurettin. Ahlâk. İstanbul: Dergâh Yayınları, 13. Basım, 2018a.
68. Topçu, Nurettin. Amerikan Mektupları – Düşünen Adam Aranızda. İstanbul: Dergâh Yayınları, 5. Basım, 2018b.
69. Topçu, Nurettin. İradenin Davası: Devlet ve Demokrasi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 7. Basım, 2016.
70. Topçu, Nurettin. İslâm ve İnsan – Mevlânâ ve Tasavvuf. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1998.
71. Topçu, Nurettin. İsyan Ahlâkı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 24. Basım, 2020.
72. Topçu, Nurettin. Kültür ve Medeniyet. İstanbul: Dergâh Yayınları, 15. Basım, 2018c.
73. Topçu, Nurettin. Millet Mistikleri. İstanbul: Dergâh Yayınları, 6. Basım, 2019a.
74. Topçu, Nurettin. Reha (Roman). İstanbul: Dergâh Yayınları, 5. Basım, 2018d.
75. Topçu, Nurettin. Taşralı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 10. Basım. 2018e.
76. Topçu, Nurettin. Var Olmak. İstanbul: Dergâh Yayınları, 27. Basım, 2019b.
77. Topçu, Nurettin. Yarınki Türkiye. İstanbul: Dergâh Yayınları, 21. Basım, 2019c.
78. Tüzeer, Mehmet Sırrı. Nurettin Topçu: Nurettin Topçu’ya Armağan. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1992.
79. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2. Basım, 2016.
80. Vergote, Antonie. Din, İnanç ve İnançsızlık. çev. Veysel Uysal. İstanbul: İFAV Yayınları, 1999.
81. Yapıcı, Asım. “Müslümanlıktan Hıristiyanlığa Geçişin Sebepleri Üzerine Sosyo-Psikolojik Bir İnceleme.” İslâmi Araştırmalar Dergisi 20/2 (2007a), 221-238.
82. Yapıcı, Asım. İslâm’da Tövbenin Yeri ve Dinî Yaşayıştaki Rolü. İstanbul: Beyan Yayınları, 1997.
83. Yapıcı, Asım. Ruh Sağlığı ve Din: Psiko-Sosyal Uyum ve Dindarlık. Adana: Karahan Kitabevi, 2007b.
84. Yıldırım, İbrahim – Yapıcı, Asım. “Neden, Süreç ve Sonuçlarıyla Dinsel Değişim: “Yaşar Alptekin Örneği”. ATEBE 12 (Aralık 2024), 23-49.
85. Yörükoğlu, Atalay. Gençlik Çağı, Ruh Sağlığı ve Ruhsal Sorunlar. İstanbul: Özgür Yayınları, 2019.