Hâl Cümlesinde Râbıt Olarak Vâv-ı Hâliye: Nahiv ve Belâgat Açısından Bir İnceleme

Yıl 2025, Sayı: 27, 507 - 543, 30.12.2025

Hüseyin Arslan

https://doi.org/10.18498/amailad.1804459

Öz

Arapçada cümlenin zorunlu olmayan öğelerinden biri olan hâl, müfred formunda geldiği gibi cümle ya da şibih cümle formunda da gelmektedir. Müstakil bir varlığı olması sebebiyle cümle, hâl olduğunda onu temel cümleye bağlamak için nahiv ilminde râbıt veya âid adı verilen bir bağlaca ihtiyaç duymaktadır. Bu râbıt, cümle formunda gelebilen haber ve sıfat gibi bazı öğelerde zamirle karşılanmaktadır. Dolayısıyla asıl olan râbıtın zamir olmasıdır. Bu sebeple cümle olan hâli de temel cümleye bağlamak için râbıt olarak zamir gelebilir. Ancak hâl cümlesinde râbıt zamir olabileceği gibi zamirle birlikte ya da tek başına vâv da olabilir. Bu vâva vâv-ı hâliye adı verilir. Hâl cümlesini temel cümleye bağlamak için gelen ve vâv-ı hâliye adı verilen bu vâvın cümle olan hâlin hangi formlarında bulunmasının gerekliliği hangi tür cümlelerde bulunamayacağı ve her iki durumun mümkün olduğu cümle formları nahiv kitaplarında çok fazla ayrıntıya yer verilerek incelenmiştir. Fakat nahiv alimleri bu vâvın gelip gelmemesi konusunda bu kadar ayrıntı vermelerine rağmen sebeplerine çok fazla temas etmemişler ayrıca vâvın anlamına da nerdeyse hiç değinmemişler, buna vâv-ı hâliyeye ek olarak ibtida vâvı ya da isti’naf vâvı demekle yetinmişlerdir. Öte yandan belâgat âlimleri de bu vâva kayıtsız kalmamışlar onlar da genellikle fasıl vasıl konuları ile bağlantılı olarak buna yer vermişlerdir. Onlar nahiv alimlerinden farklı olarak cümle olan hâlde vâvın bulunması ya da bulunmamasının illetlerini ayrıntılı olarak ele almışlar, fakat bu illetler konusunda fikir birliğine varamamışlardır. Ayrıca onlar bu vâvın anlamı konusunda net ifadeler kullanmalarının yanında vâvlı olan hâl cümleleri ile vâvsız olan hâl cümlelerinin anlam farkına da yer vermişlerdir. Arap dilinde genel olarak râbıt konusunda Türkçe ve Arapça müstakil çalışmalar bulunmakla birlikte özel olarak vâvın râbıtlığı konusunda bir araştırma tespit edilememiştir. Bu sebeple çalışmamızda Sîbeveyhi’den başlayarak klasik nahiv eserleri ve belâgat kaynaklarına müracaat edilmiş gerek araştırmanın sistemi gerekse muhtevası bu kaynakların sıralamasına riayet edilerek oluşturulmuştur. Bu bağlamda vâv-ı hâliyenin manası ve hâl cümlesine kattığı anlam konusundaki ihtilaflara yer verilmesine ek olarak bu vâvın bulunmasının gerekçeleri hususundaki ihtilaflar ve bu gerekçelere binâen vâvın gelip gelmediği hâl cümleleri ayrıntılı olarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belâgati , Nahiv , Hal Cümlesi , Râbıt , Vâv-ı Hâliye

The Wāw al-Ḥāliyya as a Connector (Rābiṭa) In the Ḥāl Sentence: An Analysıs From the Perspectıve of Syntax And Rhetoric

Öz

In Arabic, the ḥāl (circumstantial qualifier) which is one of the non-essential elements of a sentence, may appear in the form of a sentence or a pseudo-sentence, just as it appears in the form of a single noun (mufrad). Because it has an independent existence, when it is a case, the sentence requires a conjunction called a rābıṭ (Conjunction) or ʿāʾid in grammar to connect it to the main sentence. This rābıt is represented by a pronoun in some elements that can appear in sentence form, such as news and adjectives. Therefore, the pronoun is the main rābıṭ. For this reason, a pronoun can also appear as a rābıṭ to connect the sentence-like ḥāl to the main sentence. However, in a ḥāl sentence, the rābıṭ may appear either as a pronoun, or as a wāw - with or without a pronoun. This wāw is called wāw al-ḥāliyya (circumstantial wāw). Grammar books examine in great detail the necessity of this wāw, called wāw al-ḥāliyya, which connects the clause to the main clause, in which forms of the clause it must appear, in which types of sentences it cannot appear, and the sentence forms in which both situations are possible. However, although grammarians provide such detail regarding the presence or absence of this wāw, they have not touched much on the reasons for it, nor have they addressed the meaning of the wāw at all, contenting themselves with referring to it as the wāw al-ḥāliyya, wāw al-ibtidāʾ (initiatory wāw) or wāw al-isti’nāf (resumptive wāw). On the other hand, scholars of rhetoric have not remained indifferent to this wâw; they have also generally addressed it in connection with topics related to faṣl - waṣl (separation-cennection). Unlike grammarians, they have discussed in detail the reasons for the presence or absence of wāw in sentences, but they have not reached a consensus on these reasons. In addition, while using clear expressions regarding the meaning of this wāw, they also addressed the difference in meaning between sentences with wāw and sentences without wāw. While there are independent studies in both Turkish and Arabic on the topic of rābıṭ in Arabic grammar, no specific research has been identified on the connective function of the wāw. For this reason, thisstudy refers to classical grammar and rhetoric sources, beginning with Sībawayh, and its structure and content have been organized according to the sequence of these sources. In this context, in addition to addressing the disagreements regarding the meaning of the wāw al-ḥāliyya and the meaning it adds to the clause, the disagreements regarding the reasons for the presence of this wāw and the clauses in which the wāw appears or does not appear based on these reasons have been examined in detail.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Grammar , Relative Clause , Conjunction , Wāw al-ḥāliyya

Kaynakça

• Abbâsî, Ebu’l-Feth. Meâhidu’t-Tensîs alâ Şevâhidi’t-Telhîs. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, ts.
• Birgivî, Mehmed Efendi. İzhâru’l-Esrâr. İstanbul: Ahmed Kâmil Matbaası, 1912.
• Câmî, Nûruddîn Abdurrahman. el-Fevâidü’z-Ziyâiyye Şerhu Kâfiyeti İbnü’l-Hâcib. İstanbul: Şifa Yayınevi, 2015.
• Cürcânî, Ebû Bekir Abdurrahman. Delâilü’l-İ‘câz. thk. Mahmud Muhammed Şakir. Kahire: Mektebetü’l-Hancı, 2004.
• Çelik, Yüksel. es-Seyyid es-Serîf el-Cürcânî’nin «el-Misbâh fî Serh el-Mđftâh» Adlı Eserinin Tahkik ve Tahlili. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
• Endelüsî, Ebû Hayyân. el-Bahru’l-Muhît. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
• Endelüsî, Ebû Hayyân. et-Tezyîl ve’t-Tekmîl fî Şerhi Kitâbi’t-Teshîl. thk. Hasan Hindâvî. Riyad: Dâru’l-Künûz İşbiliyya, 1997.
• Esterâbâdî, Radiyyüddin. Şerhu’l-Kâfiye. thk. Hasan b. Muhammed el-Hıfzî. Suud: Câmiatü’l-İmam Muhammed b. Suûd, 1993.
• Ferrâ, Ebû Zekeriyya Yahyâ b. Ziyâd. Meâni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yusuf en-Necâtî vd. Mısır: Dâru’l-Mısriyye li’t-Telîf ve’t-Terceme, ts.
• Galâyînî, Mustafa. Câmiu’d-Durûsi’l-Arabiyye. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1993.
• İbn Akîl, Ebû Muhammed Bahâüddin. el-Müsâid alâ Teshîli’l-Fevâid. thk. Muhammed Kâmil Berekât. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1980.
• İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osman. Sırru Sınâati’l-İ‘râb. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• İbn Hişâm, Cemâlüddin Abdullah b. Yusuf. Evdahu’l-Mesâlik ilâ Elfiyyeti İbn Mâlik. nşr. Yusuf eş-Şeyh el-Bikâî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• İbn Hişâm, Cemâlüddin Abdullah b. Yusuf. Muğni’l-Lebîb ‘an Kutubi’l-E‘ârîb. thk. Mâzin el-Mubârek – Muhammed Ali Hamdullah. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1985.
• İbn Hişâm, Cemâlüddin Abdullah b. Yusuf. Şerhu Katri’n-Nedâ ve Belli’s-Sadâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
• İbn Mâlik, Muhammed b. Abdullah. Şerhu’t-Teshîl. thk. Muhammed Bedavî el-Mahzûmî – Muhammed Ali en- Neccâr. Kahire: Dâru’t-Turâs, ts.
• İbn Mâlik, Şerhu’l-Kâfiyeti’ş-Şâfiye. nşr. Câmiatü Ümmi’l-Kurâ. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1983.
• İbn Yaîş, Yahyâ b. Ali. Şerhu’l-Mufassal li’z-Zemahşerî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Osman b. Ömer. el-Emâli’n-Nahviyye. Amman-Beyrut: Dâru Ammâr- Dâru’l-Cîl, 1989.
• İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Osman b. Ömer. el-Kâfiye fi’n-Nahv. Pakistan: Mektebetü’l-Büşrâ, 2011.
• Kazvînî, Celâleddîn Muhammed b. Abdurrahman. el-Îzâh fî Ulûmi’l-Belâğa. thk. Abdulhamid Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Kazvînî, Celâleddîn Muhammed b. Abdurrahman. Telhîsu’l-Miftâh. Pakistan: Mektebetü’l-Büşrâ, 2010.
• Mahmud Şahbâzî-Seyyid Ebû’l-Fadl Secâdî-Ahmed Ümid Ali. “Dirâsetü’l-hâl ve vâvühâ min müntalakı meâni’n- nahv li’l-Cürcânî”. Buhûs fi’l-lügati’l-’Arabiyye, 15/29 (2023): 159-174.
• Mehmed Zihni Efendi. el-Kavlü’l-Ceyyid. İstanbul: Dersaâdet, ts.
• Müberred, Ebu’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd. el-Muktedab. thk. Muhammed Abdulhâlik Udayme. Kahire: el- Meclisü’l-A‘lâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1994.
• Nâzıru’l-Ceyş, Muhammed b. Yusuf. Temhîdü’l-Kavâid bi Şerhi Teshîli’l-Fevâid. thk. Ali Muhammed Fâhir vd. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2007.
• Sabbân, Ebu’l-İrfân Muhammed b. Ali. Hâşiyetü’s-Sabbân alâ Şerhi’l-Üşmûnî (Menhecü’s-Sâlik ilâ Elfiyyeti İbn Mâlik). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
• Sekkâkî, Ebu Ya‘kûb Yusuf b. Ebi Bekr. Miftâhu’l-Ulûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
• Semerrâî, Fâzıl Sâlih. Meâni’n-Nahv. Amman: Dâru’l-Fikr li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 2000.
• Sîbeveyh, Ebû Bişr Amr b. Osman. el-Kitâb. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1988.
• Subkî, Bahâüddin Ahmed b. Ali. Arûsu’l-Efrâh fî Şerhi Telhîsi’l-Miftâh. nşr. Abdulhamid Hindâvî. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahman b. Ebî Bekir. Hem‘u’l-Hevâmi‘ fî Şerhi Cem‘i’l-Cevâmi‘. thk. Abdulhamid Hindâvî. Mısır: el-Mektebetü’t-Tevfîkiyye, ts.
• Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahman b. Ebî Bekir. Nevâhidü’l-Ebkâr ve Şevâridü’l-Efkâr fî İ‘râbi’l-Kur’ân. nşr. Câmiatü Ümmü’l-Kurâ, Külliyyetü’d-Da‘ve ve Usûlü’d-Dîn. Suûd: Câmiatü Ümmü’l-Kurâ, 2005.
• Şâdî, Muhammed İbrahim. Şerhu Delâili’l-İcâz. Kahire: Dâru’l-Yakîn li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘, 2013.
• Teftâzânî, Sa‘duddîn Mes‘ûd b. Ömer. el-Mutavvel alâ Telhîsi’l-Miftâh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
• Ukberî, Ebu’l-Bekâ Abdullah b. el-Hüseyin. el-Lübâb fî ‘İleli’l-Binâi ve’l-İ‘râb. thk. Abdullah en-Nebhân. Dımaşk: Dâru’l-Kütüb, 1995.
• Üşmûnî, Ebû Abdullah Cemâluddin Muhammed b. Kâsım. Menhecü’s-Sâlik ilâ Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1955.
• Zemahşerî, Cârullah Ebu’l-Kâsım Mahmud b. Ömer. el-Keşşâf an Hakâiki Gavâmidi’t-Tenzîl ve Uyûni’l-Ekâvîl fî Vücûhi’t-Te’vîl. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1987.
• Zemahşerî, Cârullah Ebu’l-Kâsım Mahmud b. Ömer. el-Mufassal fî Sınâati’l-İ‘râb. Amman: Dâru Ammâr, 2004.