The Effects of Social Media and the Digital Age on Quran Memorization Education

Öz

The tradition of memorizing the Qur’an has been a sacred activity at the heart of religious education in the Islamic world for centuries. This process, which began in the time of the Prophet, is built upon Strong will, patience, self devotion, intense attention and a disciplined educational approach. However, with the rapid advancement of technology, especially the use of smartphones, tablets, and social media, negatively impacts individuals' mental focus. This creates serious challenges in processes such as “memorization training”, which require long-term, intense concentration. It has been observed in a number of studies that current Qur'anic memorization students encounter difficulties in concentration due to excessive use of social media, smartphones and the internet, and that this negatively affects their performance in memorization. Therefore, one of the biggest challenges in memorization training today is the impact of digital distraction on mental performance. In this regard, this study aims to identify and analyze the facing memorization training in the digital the effects of social media and the digital age on memorization training. This study aims to analyze the memorization and concentration problems faced by Quran memorization training in the digital/social media age. It also examines the historical development of the tradition of Memorization and comparing the mental clarity and the strong memoriesof the Companions' era with the cognitive difficulties experienced in today's digital age. In addition, in order to reduce the mental confusion caused by the digital age and social media among students who receive memorization training, various recommendations have been made to encourage conscious media use, to restrict the use of tools such as mobile phones and tablets in a controlled manner, to direct students towards moral and religious content, and to implement educational models supported by physical activities. Furthermore, by comparing the tradition of memorization from the time of the Companions to the present, we will discuss how the past understanding of "mental intensity" has transformed in the modern era. Another aim of the study is to develop solutions and methodological recommendations to address the problem of distraction brought about by the digital age in memorization training. Furthermore, the retentive memory, mental clarity, simple lifestyle, exposure to very few and unnecessary visual stimuli, direct recording of information into their memory, and rihla activities in the time of the Companions and Successors should be considered as a model that can be applied and adopted in the modern era. The study concluded that the conscious, balanced, and limited use of technological instruments do not significantly affect mental activity in memorization training; rather, these instruments should be regarded as an opportunity.

Anahtar Kelimeler

• Qraat
• Memorization Training
• The Era of the Companions
• Digital Age
• Social Media
• Attention Deficit
• Mental Congestion.

Sosyal Medya ve Dijital Çağın Hâfızlık Eğitimi Üzerindeki Etkileri

Öz

Kur’ân’ı ezberleme geleneği, İslâm dünyasında asırlardır dînî eğitimin merkezinde yer alan kutsal bir faaliyettir. Hz. Peygamber döneminde başlayan bu süreç, sağlam bir irade, sabır, özveri, yoğun dikkat ve disiplinli bir eğitim anlayışı üzerine inşa edilmiştir. Ancak günümüzde teknolojinin hızlı gelişimiyle birlikte, özellikle akıllı telefon, tablet ve sosyal medya kullanımının artması bireylerin zihinsel odaklanma becerilerini olumsuz yönde etkilemektedir. Bu durum, uzun süreli yoğun konsantrasyon gerektiren “hâfızlık eğitimi” gibi süreçlerde ciddi zorluklar doğurmaktadır. Günümüz hâfızlık öğrencilerinin çok fazla sosyal medya, akıllı telefon ve internet kullanımı nedeniyle odaklanma güçlüğü yaşadıkları, bu durumun ezber performansını olumsuz etkilediği çeşitli çalışmalarda görülmüştür. Dolayısıyla günümüzde hâfızlık eğitiminin en büyük sorunlarından biri, dijital etkenler nedeniyle oluşan dikkat dağınıklığının zihin/hafıza performansı üzerindeki etkisidir. Bu bakımdan çalışmada, sosyal medya ve dijital çağın hâfızlık eğitimi üzerindeki etkileri tespit edilip irdelenecektir. Çalışma, dijital/sosyal medya çağında hâfızlık eğitiminin karşı karşıya kaldığı ezber ve odaklanma sorunlarını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Aynı zamanda çalışmada hâfızlık geleneğinin tarihsel gelişimi, sahabe dönemindeki zihin açıklığı ve hafızalarının kuvvetiyle günümüz dijital çağında yaşanan unutkanlık ve odaklanma problemleri karşılaştırmalı biçimde ele alınmaktadır. Ayrıca hâfızlık eğitimi alan öğrencilerde dijital çağın ve sosyal medyanın yol açtığı zihinsel karmaşayı azaltmak amacıyla bilinçli medya kullanımının teşvik edilmesi, cep telefonu ve tablet gibi araçların kontrollü biçimde sınırlandırılması, ahlaki ve dinî içeriklere yönlendirme yapılması ve fiziksel aktivitelerle desteklenen eğitim modellerinin uygulanması yönünde çeşitli önerilere yer verilmiştir. Bununla birlikte, sahabe döneminden günümüze kadar uzanan ezber geleneği karşılaştırılarak, geçmişteki “hafızları güçlü tutma” anlayışının günümüzde nasıl dönüşüme uğradığı tartışılmaktadır. Çalışmanın bir diğer amacı ise, hâfızlık eğitiminde dijital çağın getirdiği odaklanma ve dikkat dağınıklığı sorununa yönelik çözüm ve yöntem önerileri geliştirmektir. Yine sahabe ve tâbiîn dönemlerindeki keskin hafıza ve zihinlerinin temiz olması, sade yaşam biçimi, gereksiz ve çok az görsele maruz kalmaları, bilgiyi doğrudan belleklerine kaydetmeleri ve rihle faaliyetleri gibi unsurlar, günümüz hâfızlık eğitiminde uygulanabilecek ve örnek alınabilecek bir model olarak değerlendirilmesi sonucuna varılmıştır. Araştırmanın sonucunda, teknolojik araçların bilinçli, dengeli ve kısıtlı kullanımı hâfızlık eğitiminde zihnin yoğunluğunu çok fazla etkilemeyeceği bunun yerine bu araçları bir fırsat alanı olarak değerlendirilmesine ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Hâfızlık Eğitimi
• Sahabe Dönemi
• Dijital Çağ
• Sosyal Medya
• Dikkat Dağınıklığı
• Zihinsel Yoğunluk.

Kaynakça

1. Adıgüzel, Abdullah vd. “Hafız İmam Hatip Ortaokullarındaki Hâfızlık Eğitimine İlişkin Öğretici ve Öğrenci Görüşleri”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 17/68 (24 Ekim 2018), 1453-1475.
2. Akaslan, Yaşar. “Ashâb-ı Suffe’nin Kur’ân ve Kırâat Tarihine Katkıları”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 53 (30 Aralık 2022), 757-782.
3. Akyüz, Yahya. Başlangıçtan 2001’e Türk Eğitim Tarihi. istanbul: Alfa Yayınları, 2001.
4. Algur, Hüseyin. “Hâfızlık Eğitimi Alan Bireylerin Gözüyle Türkiye’de Hâfızlık Eğitimi (Nitel Bir Araştırma)”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi V/8 (2018), 67-105.
5. Başkonak, Mustafa. “Kur’an Kursu Öğreticilerine Göre Uzaktan Hâfızlık Eğitimi”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi XXII/1 (2022), 193-223.
6. Bayraktar, M. Faruk. “Kuran Kurslarının Sorunları ve Geleceği ile İlgili Bazı Düşünceler”. Kayseri, 2003.
7. Bedruddîn el-ʿAynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed. ʿUmdetu’l-kârî şerhu sahîhi’l-buhârî. Beyrut: Dâru İhyâi’t- Turâsi’l-ʿArabî, ts.
8. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. ʿAlî el-Hüsrevcirdî. es-Sunenu’l-kubrâ. ed. Muhammed ʿAbdulkâdir ʿAtâ. Beyrut: y.y., 1424.

9. Bozkurt, Nebi. “Dârülkurrâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/543-545. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
10. Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’n-Necât, 1. Basım, 1422.
11. Cebeci, Suat. “Kur’an Öğretim Geleneği Olarak Hâfızlık Eğitimi”. Diyanet İlmi Dergi XLVI/4 (2010), 7-22.
12. Cebeci, Suat - Ünsal, Bilal. “Hâfızlık Eğitimi ve Sorunları”. Değerler Eğitimi Dergisi 4/11 (01 Haziran 2006), 27-52.
13. Çelik, Cihat. “Uzaktan Eğitimde Kur’ân-ı Kerîm Okuma ve Tecvid Dersleri Üzerine Bir Değerlendirme”. Rusuh: Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi I/1 (2021), 75-84.
14. Çelik, Fikriye. “Dijital Amnezi: Dijital Dünyanın Yerlilerinde Bellek Sorunu”. Selçuk İletişim 18/1 (15 Nisan 2025), 1-32.
15. Dâvûdî, Muhammed b. Ali. Tabakâtü’l-müfessirîn. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983. Demirci, Muhsin. Kur’ân Tarihi. 1 Cilt. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 8. Basım, 2015.
16. Denizer, Nurullah vd. “İlahiyat Fakültelerine Kayıtlı Hâfız Öğrencilerin Hâfızlığa Yüklediği Anlam ve Değer”. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi XVII/2 (2024), 122-138.
17. Gün, Ayşegül vd. “Bir İlmi Geleneğin Merkezi: Büyükağa Kur’an Kursu -Hâfızlık Eğitimi, Niteliği, Sorunları ve Beklentileri-”. Hitit Üniversitesi (Gazi Üniversitesi) Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi XVII/34 (2018), 211-240.
18. İbn Kesîr, Ebû’l-Fidâʾ İsmâîl b. ʿOmer b. Kesîr ed-Dimeşkî. Fedâîlu’l-Kurʾân. b.y.: y.y., 1416.
19. Irmak, Aylin Yalcin - Erdogan, Semra. “Ergen ve Genç Erişkinlerde Dijital Oyun Bağımlılığı: Güncel Bir Bakış.” Türk Psikiyatri Dergisi,. https://doi.org/10.5080/u13407
20. Kaplan Akıllı, Goknur - Gezgin, Deniz Mertkan. “Üniversite Öğrencilerinin Nomofobi Düzeyleri ile Farklı Davranış Örüntülerinin Arasındaki İlişkilerin İncelenmesi”. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 1/40 (28 Aralık 2016). https://doi.org/10.21764/efd.80423
21. Kettânî, Muhammed ʿAbdülhay b. ʿAbdilkebîr b. Muhammed el-Hasenî el-İdrîsî el-. Nizamü’l-hükümeti’n- hebeviyye (et-herâtibü’l-idâriyye). Beyrût: Daru’l Kutubu’l İlmiyye, 1382.
22. Korte, Martin. “The Impact of the Digital Revolution on Human Brain and Behavior: Where Do We Stand?” Dialogues in Clinical Neuroscience 22/2 (30 Haziran 2020), 101-111.
23. Kuloğlu, Rahime. Yönetici Görüşlerine Göre İmam Hatip Ortaokullarındaki Hâfızlık Projesinin Değerlendirilmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
24. Lemmens, Jeroen S. vd. “Development and Validation of a Game Addiction Scale for Adolescents”. Media Psychology 12/1 (26 Şubat 2009), 77-95. https://doi.org/10.1080/15213260802669458
25. Müslim, Ebü’l-Hasan Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Neysâbûrî. el-Câmiu’s-sahîh. Riyad: Beytü’l-Efkâri’d- Devliyye, 1998.
26. Osmanoğlu, Cemil - Aslan, Ferda. “Hâfızlık Öğrencilerinin Çalışma Alışkanlıkları Üzerine Bir Araştırma”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 47 (2019), 175-232.
27. Özcan, Nilgün vd. “Dijital Bağımlılıklar, Sosyal Bağlılık ve Yaşam Memnuniyeti ile Akademik Yılmazlık Arasındaki İlişkilerin İncelenmesi”. Pamukkale Universitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 59 (28 Mart 2023), 192-212.
28. Skoric, Marko M. vd. “Children and Video Games: Addiction, Engagement, and Scholastic Achievement”. CyberPsychology & Behavior 12/5 (Ekim 2009), 567-572. https://doi.org/10.1089/cpb.2009.0079
29. Suyûtî, Ebü’l-Fadl Celâlüddîn Abdurrahman. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Şuayb Arnavut. Beyrut: Müessesetü’r- Risale, 2008.
30. Swing, Edward L. vd. “Television and Video Game Exposure and the Development of Attention Problems”. Pediatrics 126/2 (01 Ağustos 2010), 214-221.
31. Şahin, Hatice. “Başlangıcından Günümüze Kadar İslam Coğrafyasında Hâfızlık Tedrisatı”. Din Bilimleri Akademik
32. Araştırma Dergisi XI/2 (2011), 199-220.
33. Şeker, Necmeddin. “Muhaddislere Verilen Unvanlar”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 15/1 (30 Nisan 2018), 137-154.
34. Tahmaz, Abdülhamîd Mahmûd. İmâmü’l-‘ulemâ ve mu‘allimi’n-nâs el-hayr: Mu‘âz b. Cebel. Dimeşk: Dâru’lKalem, 1988.
35. Uner, Enes. Hâfızlık Risalesi. istanbul: Yasin Yayınevi, 1. Basım, 2011.
36. Vâkıdî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿOmer b. Vâkıd el-Eslemî el-. el-Meğâzî. ed. Marsden Jones. Beyrut: Dâru’l- ʿİlmî, 1409.
37. Vasquez, Brandon P. vd. “Early Mobile App Training Proficiency Predicts How Well Memory-Impaired Individuals Learn to Use Digital Memory Aids in the Real World”. Neuropsychological Rehabilitation 33/8 (14 Eylül 2023), 1411- 1429. https://doi.org/10.1080/09602011.2022.2107020
38. Yıldız, Fikret. Hâfızlık Eğitiminde Ergenlik Dönemine Bağlı Yaşanılan Problemler (Eskişehir ili örneği). Süleyman Demirel Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
39. Zehebî, Ebû Abdullah Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyerü ‘a’lâmi’n-nübelâ. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1985.
40. Zekî, Ahmed. Hadâratü’l-islamiyye. Kahire: Müessesetü Hindavi, 2. Basım, 2021.
41. Zengin, Zeki Salih. II. Meşrutiyette Medreseler ve Din Eğitimi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2002.
42. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’-İrfân fî Ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1990.
43. محرر. “ملكة الحفظ ، الحفظ عن ظهر قلب ، عند علماء الحديث”. موقع الشيخ علي الربيعي الخبير في التدريبات العقلية (blog), 12 Nisan 2019. https://dralrabieei.net/ملكة-الحفظ-،-الحفظ-عن-ظهر-قلب-،-عند-علما/
44. “TÜİK Kurumsal”. Erişim 17 Aralık 2025. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Cocuklarda-Bilisim-Teknolojileri- Kullanim-Arastirmasi-2021-41132