Memorizing the Qur’an in a Christian-Majority Country: The Revival of Hifz Tradition in Post-Socialist Bulgaria

Yıl 2026, Sayı: Hafızlık Özel Sayısı, 92 - 118, 25.03.2026

Adile Özmerdivanlı

https://doi.org/10.18498/amailad.1816263

https://izlik.org/JA39WJ26JN

Öz

The tradition of Qur’an memorization (ḥifẓ, hafızlık) in Bulgaria has developed within changing political and social conditions, resulting in a history marked by both continuity and interruption. In the post-Ottoman period, hafızlık was sustained as a local tradition shaped by mosque-based religious instruction and family transmission. This continuity was seriously disrupted during the socialist period (1944–1989), when religious education was excluded from public life. Mosques were placed under strict control; formal Qur’anic instruction was prohibited. Memorization was therefore carried on largely without an institutional framework, most often within the home and in conditions of secrecy. Following the political transition of 1989, public religious life gradually re-emerged; however, the reconstruction of religious education progressed slowly throughout the 1990s, shaped by infrastructural limitations, a shortage of trained personnel, and the gradual reorganization of religious institutions. Within this context, the Madan Hafızlık Qur’an Course was established on 1 July 1999 under the authority of the Office of the Grand Mufti, during the tenure of Grand Mufti Mustafa Haji, becoming the first and only officially recognized institution in Bulgaria devoted exclusively to Qur’an memorization. This article examines contemporary hafızlık education in Bulgaria through the case of the Madan course, focusing on how Qur’an memorization is pursued alongside the country’s secular public education system and assessing the significance of this institution for the Muslim minority in terms of religious education and communal continuity. The study draws on both fieldwork and documentary sources collected in the summer of 2025, including institutional documents and materials produced by the Office of the Grand Mufti as well as local press and media sources. The findings show that the memorization method practiced at Madan closely corresponds to the traditional hafızlık approach widely used in Türkiye, particularly with respect to working from a single muṣḥaf, correction through repetition, steady daily progress, and systematic review aimed at long-term retention. At the same time, the organization of the course allows students to continue their regular state schooling, reflecting a locally adapted model suited to Bulgaria’s secular educational environment. Finally, the article demonstrates that a significant number of Madan graduates continue their religious education after completing memorization and later serve as imams, Qur’an-course teachers, preachers, or staff within local muftiate offices, thereby contributing to the continuity of religious education and institutional life in post-socialist Bulgaria.

 

Anahtar Kelimeler

Qur’an memorization , Hifz , Religious education , Bulgarian Muslims , Madan Qur’an Course.

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant from any funding agency, public, commercial, or not-for-profit sectors.

Hristiyanların Çoğunlukta Olduğu Bir Ülkede Kur’an Ezberlemek: Post-Sosyalist Bulgaristan’da Hafızlık Geleneğinin Yeniden Canlanması

https://izlik.org/JA39WJ26JN

Öz

Bulgaristan’da hafızlık geleneği, ülkenin değişen siyasal ve toplumsal şartları içinde şekillenmiş, kesintiler yaşamış bir tarihî arka plana sahiptir. Osmanlı sonrası dönemde hafızlık, cami çevresindeki dinî öğretimle aile içi aktarımın iç içe geçtiği mahallî bir gelenek olarak varlığını sürdürmüştür. Bu süreklilik, sosyalist dönemde (1944–1989) ciddi biçimde kesintiye uğramıştır. Söz konusu dönemde dinî eğitim kamusal alandan dışlanmış; camiler sıkı denetim altına alınmış, resmî Kur’an öğretimi yasaklanmış; hafızlık ise kurumsal bir zeminden yoksun biçimde, çoğu zaman ev içinde ve gizlilik içinde sürdürülmüştür. 1989 sonrası siyasal dönüşümle birlikte kamusal dinî hayat yeniden görünürlük kazanmış olsa da, dinî eğitimin yeniden inşası 1990’lar boyunca kademeli ilerlemiş; bu süreçte altyapı yetersizlikleri, yetişmiş kadro eksikliği ve kurumların yeniden yapılanma süreci belirleyici olmuştur. Bu bağlamda Madan Hafızlık Kur’an Kursu, 1 Temmuz 1999 tarihinde Bulgaristan Başmüftülüğü bünyesinde, dönemin başmüftüsü Mustafa Hacı’nın görev süresinde kurulmuş ve Bulgaristan’da sadece Kur’an ezberlemeye odaklanan ilk ve tek resmî kurum olmuştur. Bu makale, Bulgaristan’da günümüzde yürütülen hafızlık eğitimini Madan Hafızlık Kur’an Kursu örneği üzerinden ele alarak, hafızlığın ülkedeki seküler kamu eğitim sistemiyle birlikte nasıl sürdürüldüğünü incelemekte ve bu kurumun Müslüman azınlık açısından dinî eğitim ile topluluk sürekliliği bakımından taşıdığı önemi değerlendirmektedir. Araştırma, 2025 yazında gerçekleştirilen saha çalışması ile Başmüftülük tarafından üretilen kurumsal belge ve materyallerin yanı sıra yerel basın ve medya kaynaklarının analizine dayanmaktadır. Bulgular, Madan’da uygulanan ezber yönteminin Türkiye’de yaygın olan geleneksel hafızlık usulüyle büyük ölçüde örtüştüğünü; özellikle tek mushafla çalışma, tekrar yoluyla düzeltme, istikrarlı günlük ilerleme ve kalıcılığı sağlayan sistemli tekrar uygulamalarına dayandığını göstermektedir. Bununla birlikte kursun işleyişi, öğrencilerin devlet okullarındaki eğitimlerine devam edebilmelerine imkân tanıyacak biçimde düzenlenmiş; böylece dinî eğitim ile seküler okul hayatı pratik düzeyde birlikte sürdürülebilmektedir. Son olarak çalışma, Madan Hafızlık Kur’an Kursu mezunlarının önemli bir kısmının hafızlık sonrasında dinî eğitimlerine devam ederek imamlık, Kur’an kursu öğreticiliği, vaizlik ya da yerel müftülüklerde görev aldıklarını ve böylece post-sosyalist Bulgaristan’da dinî eğitimin ve kurumsal dinî hayatın sürekliliğine katkı sağladıklarını ortaya koymaktadır.

 

Anahtar Kelimeler

Kur’an ezberi , Hafızlık , Dinî eğitim , Bulgaristan Müslümanları , Madan Hafızlık Kur’an Kursu.

Kaynakça

• Ahmedov, Ahmed. “Хафъз Шефкет Хаджи: В Мадан се подготвят нови хафъзи.” IslamBG Blog, 17 August 2009. Accessed 28 October 2025. https://islambgr.blogspot.com/2009/08/blog-post_18.html.
• Ali M. al-Dabbâ. Kur’an Okumanın Edepleri ve Hafız Olmanın Sorumlulukları. Trans. Ali Osman Yüksel. İstanbul: Hikmet Neşriyat, 1985.
• Grand Mufti’s Office of Bulgaria. “Official Communiqué on the Establishment of the Madan Qur’an Memorization Course.” 1 July 1999.
• Clayer, Nathalie. “The Muslims in South-Eastern Europe: From Ottoman Subjects to European Citizens.” In Routledge Handbook of Islam in the West, edited by Jocelyne Cesari. 2nd ed. London: Routledge, 2022, 16–30.
• Crampton, R. J. A Concise History of Bulgaria. 3rd ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
• Crampton, Richard. Bulgaria, 1878–1918. New York: East European Monographs, 1983.
• Das, Veena. Life and Words: Violence and the Descent into the Ordinary. Berkeley: University of California Press, 2007.
• de Certeau, Michel. The Practice of Everyday Life. Berkeley: University of California Press, 1984.
• Eminov, Ali. Turkish and Other Muslim Minorities in Bulgaria. London: Routledge, 1997.
• Field Observations. Madan and Gotse Delchev, August 2025.
• Georgiev, Georgi, and Trifon Trifonov. Pokrastvaneto na bulgarite mohamedani 1912–1913. Sofia: BAN, 1995.
• Ghodsee, Kristen. Muslim Lives in Eastern Europe: Gender, Ethnicity, and the Transformation of Islam in Postsocialist Bulgaria. Princeton: Princeton University Press, 2010.
• Gruev, Michail, and Aleksei Kalyonski. The Revival Process: Muslims under Communism in Bulgaria. Sofia: Sofia University Press, 2011.
• Gruev, Michail et al. Nasilie, politika i pamet. Sofia: Universitetsko Izdatelstvo “Sv. Kliment Ohridski,” 2011.
• “Hafızlar Bahçesi: Madan ‘Hafız Murad Hacı’ Hâfızlık Kursu Müdürü Hafız Şefket Hacı ile Mülakat.” Spisanie Myusyulmani 9 (2019): 2–4.
• Halilović, Safwat. Hifz – Reciting the Qur’an by Heart. Zenica: Islamic Pedagogical Academy, 2003.
• Ivanova, Zorka, and Anka Stoilova. “Arabographic Books Preserved in the Village of Elhovets, Smolyan Region.” In Islam i kultura: Izsledvaniya (Islam and Culture: Studies), edited by Galina Lozanova and Lyubomir Mikov. Sofia: International Center for Minority Problems and Cultural Interactions, 1999, 175–178.
• Jelavich, Barbara. History of the Balkans. Vol. 2: Twentieth Century. Cambridge: Cambridge University Press, 1983.
• Kostanick, Huey Louis. Turkish Settlement of Bulgarian Turks, 1949–1953. Berkeley: University of California Press, 1957.
• Marushiakova, Elena – Vesselin Popov. “Muslim Minorities in Bulgaria.” Occasional Papers on Religion in Eastern Europe 20/2 (2000).
• McGuire, Meredith. Lived Religion: Faith and Practice in Everyday Life. Oxford: Oxford University Press, 2008.
• Minority Rights Group International. World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Bulgaria. London: MRGI, 2018.
• National Statistical Institute of Bulgaria. Ethno-Cultural Characteristics of the Population: 2021 Census Results. Sofia: NSI, 2022.
• Neuburger, Mary. The Orient Within: Muslim Minorities and the Negotiation of Nationhood in Modern Bulgaria. Ithaca: Cornell University Press, 2004.
• Öcal, Mustafa. “Türkiye’de Kur’an Eğitim ve Öğretiminde Görülen Gelişmeler ve Bir İcâzetname Örneği.” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/2 (2004): 81–84.
• Özbek, Ömer. “Dünyada Hafızlık Yöntem Örnekleri.” Bilimname 29 (2015): 183–209.
• Özbek, Ömer – Gamze Çevik. “Hıfzı Korumanın Önemi: Bazı Uygulama ve Tavsiyeler.” Tafsir Dergisi 3/2 (Kasım 2023): 18–41.
• Özbek, Ömer – Osmanoğlu, Cemil (ed.). Hafızlık Eğitimi Üzerine Araştırmalar. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2019.
• Popov, Radko. “Islam in Modern Bulgaria: 1878 to Present Days.” Occasional Papers on Religion in Eastern Europe 33/2 (2013): 3–4.
• Ragaru, Nuno. “Islam in Post-socialist Bulgaria: An Aborted ‘Clash of Civilizations’.” Nationalities Papers: The Journal of Nationalism and Ethnicity 29/2 (2001): 293–310.
• Regional Cooperation Council. Radicalisation in Bulgaria: Threats and Trends. Sofia: Regional Cooperation Council, 2018.
• Savova-Mahon Borden, Milena. The Politics of Nationalism under Communism in Bulgaria: Myths, Memories and Minorities. Unpublished PhD diss., University College London, 2001.
• Scott, James C. Weapons of the Weak: Everyday Forms of Peasant Resistance. New Haven: Yale University Press, 1985.
• Şimşir, Bilâl N. Turkish Minority Education and Literature in Bulgaria. Ankara: n.p., 1986.
• Süyûtî, Celâleddîn. el-İtḳān fî ʿUlûmi’l-Kur’ân. Cairo: al-Hayʾa al-Miṣriyya al-ʿĀmma li’l-Kitāb, 1974.
• Taylor, Charles. A Secular Age. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2007.
• Ülküsal, Müstecib. Dobruca ve Türkler. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1966.
• United States Department of State. 2022 Report on International Religious Freedom: Bulgaria. Washington, D.C.: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, 2023.
• Ushev, Bayram. “Една реализирана мечта – Курс за хафъзи ‘Хафъз Мурад Хаджи,’ Мадан” [One Dream Realized – Qur’an Memorization Course ‘Hafiz Murad Hadji,’ Madan]. YouTube video, 2020. Accessed 31 October 2025. https://www.youtube.com/watch?v=4uPiXOJlTew.
• Yusofova, Gyulyumser. “Islyamskoto religiozno obrazovanie v prekhoda kŭm demokratsiyata.” Godishnik na Vysshiy Islamski Institut 4 (2011): 232–234.
• Zheleva, Olya. “Guardians of the Qur’an in Madan: Children Memorize the Holy Book in the Mosque of the Rhodope Town.” e-vestnik.bg, 30 August 2007. https://www.e-vestnik.bg/2650/paziteli-na-korana-v-madan.
• Zhelyazkova, Antonina, Bozhidar Aleksiev, and Zhorzheta Nazurska. Myusyulmanskite obshtnosti na Balkanite i v Bŭlgariya: istoricheski eskizi. Sofia: IMIR, 1997.