Perceptions of the Büyük Ağa Madrasa and the Institution of Memorization from the Perspective of Its Students: A Metaphoric Study

Öz

Academic studies on religious education institutions in Turkey have generally focused on formal structures such as Imam Hatip High Schools and faculties of theology. Qualitative studies on traditional Qur’an courses or madrasas, which have a deep-rooted history, are prominent with the institution of hifz (memorization), and continue to provide education, are relatively limited. This study focuses on the Büyükağa Madrasa, one of the prominent religious education institutions in Turkey, with the aim of contributing to the field of religious education. The Büyükağa Madrasa (recorded as the Kapı Ağası Madrasa in official documents) is located on the banks of the Yeşilırmak River in Amasya and stands as a unique example of Ottoman educational architecture. Built in 1489 by Kapı Ağası Hüseyin Ağa, the madrasa features an octagonal plan, a rare design in the madrasa architecture of its period. This research aims to reveal the perceptions of students, one of the primary stakeholders of the institution, regarding the hifz (memorization of the Quran) education provided there, through metaphor analysis. The study group consists of a total of 148 participants determined through purposive sampling from different stakeholder groups. The phenomenology design, one of the qualitative research methods, was used in the study. Data were collected via a form asking participants to complete the sentences "Büyükağa Madrasa is like ...; because ..." and "Hifz is like ...; because ...", and were analyzed using the content analysis technique. Metaphors related to the Büyükağa Madrasa were classified into six thematic categories: "Family and Home Warmth", "Production and Resource Center", "Development and Maturation Space", "Enlightenment and Guidance Source", "Rooted and Permanent Institution", and "Critical Perceptions". Metaphors related to hifz were categorized as "Precious and Rare Blessing", "Process Requiring Continuous Effort", "Protective and Guiding Armor", "Identity and Existence", "Mental and Spiritual Discipline", and "Critical Perceptions". Findings revealed that the institution is most dominantly perceived as an emotional "home" and "family" (29.1%); while hifz is seen as a divine "blessing" (26.4%) and a lifelong "responsibility" (20.9%). The study shows that traditional religious education institutions function not only as spaces transmitting knowledge, but also as "total institutions" that build strong emotional capital, provide identity, and transform the individual. The findings are expected to contribute to the self-evaluation processes of similar institutions and the development of religious education policies. Keywords: Religious Education, Büyükağa Madrasa, Hifz, Metaphor, Perception, Qualitative Research, Stakeholder Analysis.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Büyük Ağa Madrasa
• Hifz (Memorization)
• Metaphor
• Perception
• Qualitative Research

Öğrencilerinin Gözünden Büyük Ağa Medresesi ve Hafızlık Müessesesi: Bir Metafor Çalışması

Öz

Türkiye'de din eğitimi kurumları üzerine yapılan akademik çalışmalar genellikle imam hatip liseleri ve ilahiyat fakülteleri gibi formel yapılar üzerine odaklanmıştır. Köklü bir geçmişe sahip, hafızlık müessesesi ile öne çıkan ve halen eğitim veren Kur’an kursları veya medreseler üzerine yapılan nitel çalışmalar ise nispeten daha sınırlıdır. Bu çalışma, din eğitimi alanına katkı sunmak amacıyla, Türkiye'nin önemli din eğitimi kurumlarından biri olan Büyükağa Medresesi'ne odaklanmıştır. Büyükağa Medresesi (kayıtlardaki adıyla Kapı Ağası Medresesi), Amasya’da Yeşilırmak kıyısında yer alan, Osmanlı dönemi eğitim mimarisinin özgün örneklerinden biridir. 1489 yılında Kapı Ağası Hüseyin Ağa tarafından yaptırılan medrese, sekizgen planıyla dönemin medrese mimarisinde nadir bir tasarıma sahiptir. Araştırmada burada icra edilen hafızlık eğitiminin, kurumun temel paydaşlarından biri olan öğrencilerin algılarını metafor analizi yoluyla ortaya çıkarmak hedeflenmektedir. Çalışma grubu, amaçlı örnekleme ile belirlenen ve farklı paydaşlardan oluşan toplam 148 katılımcıdan oluşmaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden olgu bilim (fenomenoloji) deseni kullanılmıştır. Veriler, katılımcılardan "Büyükağa Medresesi ... gibidir; çünkü ..." ve "Hafızlık ... gibidir; çünkü ..." ifadelerini tamamlamalarının istendiği bir form aracılığıyla toplanmış, elde edilen veriler içerik analizi tekniğiyle çözümlenmiştir. Büyükağa Medresesi'ne ilişkin metaforlar "Aile ve Yuva Sıcaklığı", "Üretim ve Kaynak Merkezi", "Gelişim ve Olgunlaşma Mekânı", "Aydınlanma ve Rehberlik Kaynağı", "Köklü ve Kalıcı Kurum" ve "Eleştirel Algılar" olmak üzere altı tematik kategoride; hafızlığa ilişkin metaforlar ise "Kıymetli ve Nadir Bir Nimet", "Sürekli Emek Gerektiren Süreç", "Koruyucu ve Yol Gösterici Zırh", "Kimlik ve Varoluş", "Zihinsel ve Manevi Terbiye" ve "Eleştirel Algılar" kategorilerinde sınıflandırılmıştır. Bulgular, kurumun en baskın olarak duygusal bir "yuva" ve "aile" olarak algılandığını (%29,1); hafızlığın ise ilahi bir "nimet" (%26,4) ve ömür boyu süren bir "sorumluluk" (%20,9) olarak görüldüğünü ortaya koymuştur. Çalışma, geleneksel din eğitimi kurumlarının sadece bilgi aktaran mekânlar değil, aynı zamanda güçlü duygusal sermaye inşa eden, kimlik kazandıran ve bireyi dönüştüren "total kurumlar" olarak işlev gördüğünü göstermektedir. Elde edilen bulguların, benzer kurumların öz-değerlendirme süreçlerine ve din eğitimi politikalarının geliştirilmesine katkı sağlaması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Büyükağa Medresesi
• Hafızlık
• Metafor
• Algı
• Nitel Araştırma

Kaynakça

1. Adıgüzel, Abdullah vd. “Hafız İmam Hatip Ortaokullarındaki Hafızlık Eğitimine İlişkin Öğretici ve Öğrenci Görüşleri”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 17/68 (24 Ekim 2018), 1453-1475. https://doi.org/10.17755/esosder.363850
2. Algur, Hüseyin. “Hafızlık Eğitiminin Bireyin Kişilik Özellikleri Üzerindeki Etkisi”. Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (30 Kasım 2021), 623-647. https://doi.org/10.33931/dergiabant.982581
3. Algur, Hüseyin. “Nitelikli Bir Hafızlık Eğitimi İçin Öneriler”. Talim: Journal of Education in Muslim Societies and Communities 2/2 (01 Aralık 2018), 243-288.
4. Arpacı, Mücahit. “Din Görevlilerinin, ‘Din Görevlisi’, ‘Diyanet İşleri Başkanlığı’ ve ‘Müftü’ Kavramlarına Yönelik Görüşlerinin Metafor Analizi Yoluyla İncelenmesi (Şanlıurfa Örneği)”. EKEV Akademi Dergisi 59 (20 Mayıs 2014), 31-44.
5. Aslanapa, Oktay. Osmanlı Devri Mimarisi. İstanbul: İnkilâp Yayın Evi, 2005.
6. Aybey, Salih. “Hafızlık Eğitiminde Yeni Bir Tecrübe: Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık -Önemi, Problemleri ve Beklentiler-”. Ekev Akademi Dergisi 82 (22 Haziran 2020), 383-412.
7. Aydın, Ensar - Sulak, Süleyman Erkam. “Sınıf Öğretmeni Adaylarının ‘Değer’ Kavramına Yönelik Metafor Algıları (Metaphor Perception of Prospective Primary School Teachers for ‘Value’ Concept)”. Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 4/2 (30 Kasım 2015), 482. https://doi.org/10.14686/buefad.v4i2.5000148420
8. Aydın, Muhammed Şevki. “Hafızlık Eğitimi Üzerine Araştırmalar”. Hafızlık Eğitim Üzerine Araştırmalar. ed. Ömer Özbek - Cemil Osmanoğlu. 17-39. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2019.

9. Bakaç, Zeynep - Ulu, Mustafa. “Hafızlık Eğitiminin Bireyin Duygu Durumuna Etkisi”. Erciyes Akademi 37/4 (31 Aralık 2023), 1703-1724. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1351183
10. Baltacı, Cahit. XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2005.
11. Bozkurt, Nebi. “Dârülkurrâ”. TDV İslam Ansiklopedisi. 8/543. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1997.
12. Bozkurt, Nebi. “Hafız”. TDV İslam Ansiklopedisi. 15/74-78. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1997.
13. Burgaz, Gülay. “Kapı Ağası Medresesi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2001.
14. Cebeci, Suat. “Kur’an Öğretim Geleneği Olarak Hafızlık Eğitimi”. Diyanet İlmî Dergi 46/4 (2010), 7-22.
15. Çakıroğlu, Selim. “İlimler Tasnifinde Kıraat İlminin Yeri: Miftâʿu’s-saʿâde ve Tertîbü’l-‘ulûm Özelinde”. Diyanet İlmi Dergi 61/1 (21 Mart 2025), 1-28. https://doi.org/10.61304/did.1599615
16. Çakmak, Fatih. “Din Öğretimi Alan Öğretmenlerinin Sınıf ve Sınıf Yönetimi Algılarının Metaforlar Üzerinden İncelenmesi”. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi 52 (31 Aralık 2021), 185-214. https://doi.org/10.53444/deubefd.878171
17. Çapcıoğlu, Fatma - Çapcıoğlu, İhsan. “‘Ankara İlahiyat’a İlişkin Metaforik Algılar”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63/2 (30 Kasım 2022), 821-866. https://doi.org/10.33227/auifd.1138356
18. Çinemre, Semra. “İlahiyat Fakültesi Son Sınıf Öğrencilerinin İlahiyat Fakültesi Programına İlişkin Algılarının Metafor Analizi Yoluyla İncelenmesi”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 52 (31 Aralık 2019), 265-286. https://doi.org/10.29288/ilted.591076
19. Dartma, Bahattin. “Günümüzdeki Hâfızlık ile Asr-ı Saâdetteki Hâfızlığın Karşılaştırılması”. Journal of İstanbul University Faculty of Theology 29 (26 Haziran 2014), 179-192.
20. Demir, Kevser. “Hafızlık Eğitimi Almış Bireylerin Benlik Saygısı Üzerine Nitel Bir Çalışma”. İZÜ Eğitim Dergisi 1/2 (31 Aralık 2019), 285-319.
21. Demirel Çiftçi, Kübranur - Ay, Mustafa Fatih. “Hafızlık Kur’an Kurslarında Terk: Bir Durum Çalışması”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (31 Aralık 2024), 489-517. https://doi.org/10.17859/pauifd.1529445
22. Ergin, Osman. “İstanbul Mektepleri ve İlim, Terbiye ve San’at Müesseseleri Dolayısiyle”. Türkiye Maarif Tarihi. 1-2/849. İstanbul: Eser Matbası, 1977.
23. Evliya Çelebi. Evliya Çelebi Seyahatnamesi. 10 Cilt. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2025.
24. Eyice, Semavi. “Kapu Ağası Hüseyin Ağa’nın Vakıfları”. Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi 9 (1978), 151-246.
25. Gökdemir, Ahmet. “Osmanlı Kur’ân Eğitim Merkezleri: Dârülkurrâlar ve Sıbyan Mektepleri”. Edebali İslamiyat Dergisi 1/2 (30 Kasım 2017), 43-60.
26. Gün, Ayşegül vd. “Bir İlmi Geleneğin Merkezi: Büyükağa Kur’an Kursu -Hafızlık Eğitimi, Niteliği, Sorunları ve Beklentileri”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/34 (30 Aralık 2018), 211-240. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.504996
27. Güneş, Adem. “Hafızlık Eğitiminin Öğrencilerin Sosyal ve Özgüven Gelişimlerine Etkisi -Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Yapan İHO Öğrencileri Üzerine Bir Araştırma-”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi. https://doi.org/10.29288/ilted.699576
28. Gürel, Ramazan - Mete, Elif. “Öğrenci Görüşlerinden Hareketle Proje İmam Hatip Ortaokulları ve Diyanet İşleri Başkanlığı’na Bağlı Kur’an Kurslarındaki Hafızlık Eğitimi Süreçlerinin Karşılaştırılması (İstanbul Avrupa Yakası Örneği)”. Van İlahiyat Dergisi 10/17 (31 Aralık 2022), 19-47. https://doi.org/10.54893/vanid.1185151
29. Kazıcı, Ziya. Osmanlı’da Eğitim Öğretim. İstanbul: Kayıhan Yayıncılık, 2014.
30. Koca, Fatih. “Amasya Mûsikî Cemiyeti ve Büyükağa Medresesi’nin Amasya Dinî Mûsikîsine Katkısı”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/6 (20 Temmuz 2016), 127-127. https://doi.org/10.18498/amauifd.251531
31. Koç, Ahmet. “Öğreticilere Göre Örgün Eğitimle Birlikte Hâfızlık Projesi: Bir Meta-Sentez Çalışması”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 7/2 (15 Aralık 2024), 335-369. https://doi.org/10.52637/kiid.1507874
32. Kurt, Yaşar. “Kur’ân’ın Korunmasında Hâfızlık Müessesesi”. Journal of Divinity, Faculty of Hitit University 11/22 (01 Ocak 2012), 229-229. https://doi.org/10.14395/jdiv39
33. Küçük, Okan. Çağdaş Metafor Teorisi: George Lakoff ve Mark Johnson. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016.
34. Lakoff, George - Johnson, Mark. Metaphors We Live by: With a New Afterword. Chicago: Univ. of Chicago Press, 6. print., 2011.
35. Şahin, Hatice. “Başlangıcından Günümüze Kadar İslam Coğrafyasında Hafızlık Tedrisatı”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 11/2 (01 Nisan 2011), 199-220.
36. Şahin, Hatice. İslam Kültür Tarihinde “Kur’ân Hıfzı” Geleneği ve Günümüzdeki Uygulama Biçimleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, 2011.
37. Taş, Halil. “İlkokul Öğrencilerinin Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi ile Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenine İlişkin Metaforları”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23/1 (15 Haziran 2019), 29-51. https://doi.org/10.18505/cuid.518013
38. Taşkın, Mine - Osmanoğlu, Cemil. “Hafızlığı Muhafaza Yöntemleri: Hafızlığı Muhafaza Edenler Üzerine Nitel Bir Araştırma”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (15 Mart 2024), 370-398. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1392632
39. Tekin Bozkurt, Aykar. “Öğretmen Adaylarının Değer Kavramına İlişkin Metafor Algılarının İncelenmesi”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 33/3 (26 Eylül 2023), 1131-1141. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1308498
40. Uçar, Recep - Dağ, Neslihan. “Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ders Kitaplarının Metafor Kullanımı Açısından İncelenmesi”. Akif 54/2 (01 Aralık 2024): 305-346. https://doi.org/10.51121/akif.2024.68.
41. Uğur, Elif - Osmanoğlu, Cemil. “Paydaşlarına Göre Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Uygulamasının Değerlendirilmesi”. Bilimname 2020/41 (15 Mayıs 2020), 903-956. https://doi.org/10.28949/bilimname.700283
42. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yay., 12. Basım, 2021.
43. Yıldırım, Ramazan - Gazel, Ahmet Ali. “Ortaokul Öğrencilerinin Din Kavramına İlişkin Algılarının Metaforlar Aracılığıyla Belirlenmesi”. Kuramsal Eğitimbilim 11/1 (29 Ocak 2018), 30-57. https://doi.org/10.30831/akukeg.380720
44. Yılmaz, Nusrettin. “Öğretmen Adaylarının Din Kavramına İlişkin Geliştirdikleri Metaforların İncelenmesi”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 20 (31 Aralık 2025), 163-205. https://doi.org/10.53112/tudear.1743164