Hafızlık Konulu Lisansüstü Tezler Üzerine Bir Analiz

Öz

Hafızlık, İslam eğitim geleneğinin en eski ve en önemli Kur’an öğretim modellerinin başında gelmektedir. Asırlar boyunca klasik yöntem ve yaklaşımlarla sürdürülen bu gelenek ülkemizde örgün eğitimle birlikte yürütülen yeni bir modelle çeşitlendirilmiştir. Son yıllarda hafızlık eğitimindeki bu gelişme ve hareketlilik, lisansüstü düzeydeki akademik çalışmalara da yansıyarak bu konuda yapılan tezlerin sayıca artmasında etkili olmuştur. Bu araştırma, Türkiye'de hafızlık eğitimi konusunu merkeze alan lisansüstü tezlerin muhteva bakımından analizini gerçekleştirmeyi hedeflemektedir. Çalışmanın temel amacı; hafızlık eğitimine dair tezleri yıllara, türlerine, kullandıkları araştırma yöntemlerine göre ele almak; tezlerin elde ettiği bulgular ışığında hafızlık eğitiminde ortaya çıkan sorunları ortaya koymak ve bu doğrultuda önerilerde bulunmaktır. Çalışma kapsamında, nitel yaklaşım benimsenmiş ve veri toplama kısmında doküman analizi yöntemine müracaat edilmiştir. Bu bağlamda, Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi arşivinde yer alan ve doğrudan hafızlık eğitimiyle alâkalı olduğu tespit edilen 45 yüksek lisans ve 3 doktora tezi incelenmeye tâbi tutulmuştur. Tezler; yayımlandıkları yıllar, kullandıkları yöntemler, işledikleri konu başlıkları ve yoğunlaştıkları program alanları çerçevesinde tasnif edilmiştir. Araştırma neticesinde, hafızlık eğitimi üzerine kaleme alınan tezlerin 2018 yılı sonrasında önemli bir artış gösterdiği müşahede edilmiştir. Tezlerin büyük çoğunluğunun yüksek lisans seviyesinde ve nitel yaklaşıma dayalı olarak hazırlandığı, doktora düzeyindeki çalışmaların ise oldukça sınırlı olduğu tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular ışığında, hafızlık eğitim sürecinde öğrenciler, motivasyonu sürdürme, sosyal ihtiyaçların ve oyun gereksiniminin yeterince karşılanması konusunda sorunlar yaşamaktadırlar. Bulgulara göre çocukluk döneminde hafızlığa başlamanın getirdiği bazı sorunlar bulunmakta ve öğrencilerin öğrenme stilleri konusundaki bireysel farklılıklar çoğunlukla göz ardı edilmektedir. Aile-kurs-okul iş birliğinin sürekliliğinde sorunlar ortaya çıkabilmektedir. Ayrıca hafızlık süreci sonrası hafızlığın takibi yeterince yapılmamaktadır. Bu gibi sorunlar, hafızlık eğitiminin pedagojik, psikolojik ve sosyolojik boyutlarıyla daha derinlikli olarak ele alınmasını ve uluslararası modellerin daha nitelikli olarak incelenerek uygulanabilir taraflarının modellenmesini gerektirmektedir. Ayrıca, Diyanet İşleri Başkanlığı’na bağlı kurslar ile Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlı örgün öğretim kurumları arasındaki uygulama farklılıklarının bertaraf edilmesi, bununla birlikte öğrenci merkezli, bireysel farklılıkları karşılayan öğretim modellerinin oluşturulması konusunda hem akademik bakımdan hem de uygulayıcılar düzeyinde çalışmaların gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Hafızlık
• Lisansüstü tezler
• İçerik analizi
• Betimsel analiz.

An Analysis of Postgraduate Theses on Qur’anic Memorization

Öz

Qur’anic memorization is one of the oldest and most important models of Qur’anic instruction in the Islamic educational tradition. This tradition, which has been carried out for centuries using classical methods and approaches, has been diversified in our country with a new model conducted alongside formal education. In recent years, this development and dynamism in Qur’anic memorization have been reflected in postgraduate academic studies in this field, contributing to an increase in the number of theses on the subject. This research aims to analyze the content of postgraduate theses focusing on hafiz education in Turkey. The main objective of the study is to examine theses on Qur’anic memorization education according to years, types, and research methods used; to reveal the problems that arise in Qur’anic memorization in light of the findings of the theses; and to make recommendations in this direction. Within the scope of the study, a qualitative approach was adopted, and document analysis was used for data collection. In this context, 45 master's theses and 3 doctoral dissertations found in the archives of the National Thesis Center of the Council of Higher Education and determined to be directly related to Qur’anic memorization were examined. The theses were classified according to the years they were published, the methods they used, the subject headings they covered, and the program areas they focused on. The research revealed that there has been a significant increase in theses written on Qur’anic memorization since 2018. It was found that the vast majority of theses were prepared at the master's level and based on a qualitative approach, while doctoral-level studies were quite limited. In light of the findings, students in the hafiz education process experience problems in maintaining motivation and adequately meeting their social needs and play requirements. There are some problems associated with starting hafiz education at an early age, and individual differences in students' learning styles are largely ignored. Problems may arise in the continuity of the family-Qur’an course-school collaboration. Furthermore, sufficient follow-up of memorization is not carried out after the memorization process. Such problems require a more in-depth examination of the pedagogical, psychological, and sociological dimensions of memorization education and the modeling of the applicable aspects of international models through more qualitative analysis. Furthermore, it is necessary to eliminate the differences in practice between courses affiliated with the Presidency of Religious Affairs and formal education institutions affiliated with the Ministry of National Education, and to carry out studies at both the academic and practitioner levels to create student-centered teaching models that accommodate individual differences.

Anahtar Kelimeler

• Religious education
• Qur’anic memorization
• Postgraduate theses
• Content analysis
• Descriptive analysis.

Kaynakça

1. Adıgüzel, Abdullah vd. “Hafız İmam Hatip Ortaokullarındaki Hafızlık Eğitimine İlişkin Öğretici ve Öğrenci Görüşleri”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 17/68 (2018), 1453-1475. https://Doi.Org/10.17755/Esosder.363850
2. Algur, Hüseyin. Hafızlık Eğitimi Alan Bireylerin Motivasyon ve Psiko-Sosyal Durumlarının Din Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi. Çorum: Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
3. Algur, Hüseyin vd. “Hafızlık Eğitimi Alan Bireylerin Tutum ve Sosyal Kaygı Düzeyleri Üzerine Bir Araştırma”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/2 (2024), 639-667. https://Doi.Org/10.33415/Daad.1479927
4. Altıntaş, Mustafa Cabir. “Hafızlık Eğitimi ile Örgün Öğretimin Bütünleşmesinde Öğretmen Perspektifleri: Bir Durum Çalışması”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 9/2 (2025), 312-348. https://Doi.Org/10.52115/Apjir.1744171
5. Avcılar, Sümeyye. Hafızlık Proje Okullarında Hafızlık Eğitimi Alan Öğrencilerin Psiko-Sosyal Durumları ile Motivasyon Düzeylerinin İncelenmesi. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
6. Baydemir, Ayşegül. Günümüz Hafızlık Kur’an Kurslarında Kıraat Eğitiminin Gerekliliği ve Problemleri (Elazığ İli Örneği). Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
7. Cebeci, Suat. “Kur’ An Öğretim Geleneği Olarak Hafızlık Eğitimi”. Diyanet İlmi Dergi 46/4 (2010), 8-21.
8. Cingöz, Abdüssamet. Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesinin Veli Görüşlerine Göre Değerlendirilmesi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.

9. Darman, Mohammad Anwar. Son Yüzyılda Afganistan’da Kur’ân ve Kıraat Eğitimi (Hafızlık ve Kurrâlık Müessesesi). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
10. Demirel, Kübranur. Hafızlık Kur’an Kurslarında Terk: Bir Durum Çalışması. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
11. Dikmen, İbrahim. Hafızlık Proje Okullarındaki Öğrencilerin Teknolojiye Tekno-Dindarlığa Yönelik Tutumları: Düzce İli
12. Örneği. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
13. Gökdemir, Ahmet. “Osmanlı Kur’ân Eğitim Merkezleri: Dârülkurrâlar ve Sıbyan Mektepleri”. Edebali İslamiyat Dergisi 1/2 (2017), 43-60.
14. Günaydın, Ahmet vd. “Öğretmenlerin Velilerle Etkili İletişimlerine ve İş Birliğine Yönelik Görüşlerinin İncelenmesi”. Ulusal Eğitim Dergisi 4/1 (2024), 422-435. https://Doi.Org/10.5281/Zenodo.10605815
15. Güneş, Adem. “Hafızlık Eğitiminin Öğrencilerin Sosyal ve Özgüven Gelişimlerine Etkisi -Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Yapan İHO Öğrencileri Üzerine Bir Araştırma”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 1/53 (2020), 263-286. https://Doi.Org/10.29288/İlted.699576
16. Güneş, Adem. Türkiye’de Yeni Bir Model Olarak Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık -Bir Durum Analizi-. 1 Cilt. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1. Basım, 2020.
17. Güngör, Öznur. Klasik ve Modern Sistemde Hafızlık Yapan Bireylerde Öznel İyi Oluş Ve Sosyal Kaygı İlişkisi Üzerine Bir Çalışma. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
18. Havuz, Hasan Hüseyin. “Kur’ân Okuma Dersi Ölçme ve Değerlendirme İlkeleri”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 7/1 (2023), 214-253. https://Doi.Org/10.31121/Tader.1140469
19. İbrahim, Mohamed Akhiruddin vd. “Digital Tools Revolutionizing Tahfiz Al-Quran Learning Processes”. Journal Of Electrical Systems 20/10 (2024), 4970-4978. https://Journal.Esrgroups.Org/Jes/Article/View/6171
20. İrem Doğan, Cemil Osmanoğlu. “Türkiye’de Hafızlık Eğitiminin Problemleri Üzerine Bir İnceleme”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 1/16 (2023), 149-174. https://Doi.Org/10.53112/Tudear.1359005
21. Kablan, Süleyman. “Kur’ân-I Kerîm Hafızlığının Desteklenmesi ve Geliştirilmesi Alanında Eğitim Teknolojileri Kullanımı Merkezli Bir Öneri”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 5/2 (2021), 739-765.
22. Karagöz, Sema. “Hafızlık Deneyiminin Psikolojik Yaklaşımla İncelenmesi”. Bilimname 1/49 (2023), 31-75. https://Doi.Org/10.28949/Bilimname.1229746
23. Karakaya, Ayşe. Türkiye’de Hıfz Eğitimi -Ankara Örneği. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
24. Kıral, Bilgen. “Nitel Bir Veri Analizi Yöntemi Olarak Doküman Analizi”. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/15 (2020), 170-189.
25. Kocaman, Kasım- Özkaplan, Büşra Nur. “Paydaş Görüşlerine Göre Hafızlık Eğitimi Veren Kur’an Kurslarında PDR Hizmetleri”. Talim Dergisi 7/2 (2023), 200-226.
26. Koç, Ahmet. “Öğreticilere Göre Örgün Eğitimle Birlikte Hâfızlık Projesi: Bir Meta-Sentez Çalışması”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 7/2 (2024), 335-369. https://Doi.Org/10.52637/Kiid.1507874
27. Korkmaz, Mehmet. “Kur’an Kursu Öğreticilerinin Eğitim‑Öğretim Yeterliliklerine İlişkin Algıları”. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/1 (2011), 109-142.
28. Kozan, Duygu Vd. “Öğrenme Ortamlarının Fiziksel Düzeni Açısından Sınıf Öğretmenlerinin Karşılaştıkları Sorunlar”. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 19/4 (2019), 1177-1189. https://Doi.Org/10.17240/Aibuefd.2019.19.47159-443654
29. Kuloğlu, Rahime- Kanger, Faruk. “Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesinin Yönetimsel Açıdan Değerlendirilmesi”. Usul İslam Araştırmaları 38/38 (2022), 139-170. https://Doi.Org/10.56361/Usul.1145930
30. Marega, Abdou Wadoud. Türkiye ve Senegal’de Takip Edilen Hafızlık Programının Karşılaştırılması. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
31. Mete, Elif. Proje İmam Hatip Ortaokullarındaki Hafızlık Eğitimi ve Diyanet İşleri Başkanlığı’na Bağlı Kur’an Kurslarında Yürütülen Hafızlık Eğitimi Süreçlerinin Karşılaştırılması (İstanbul Avrupa Yakası Örneği). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
32. Millî Eğitim Bakanlığı Din Öğretimi Genel Müdürlüğü, Diyanet İşleri Başkanlığı Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Okul-Kur’an Kursu İş Birliğine Dayalı Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesi Protokolü. Protokol. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Din Öğretimi Genel Müdürlüğü, 2019. Millî Eğitim Bakanlığı Din Öğretimi Genel Müdürlüğü. https://Hafiz.Meb.Gov.Tr/Pdf/MEB_DIB_Protokol.Pdf
33. Mutlu, Mehmethan- Yıldız, Özer. “10-14 Yaş Grubu Çocukların Sosyal Beceri Gelişiminde Oyunun Etkisinin Demografik Değişkenlere Göre İncelenmesi”. Türk Spor Bilimleri Dergisi 8/2 (2025), 74-88. https://Doi.Org/10.46385/Tsbd.1777634
34. Osmanoğlu, Cemil. “Hafızlık Eğitiminde Bilişsel Hazırbulunuşluluk”. Erciyes Akademi 36/4 (2022), 2065-2085. https://Doi.Org/10.48070/Erciyesakademi.1194478
35. Osmanoğlu, Cemil- Aslan, Ferda. “Hafızlık Öğrencilerinin Çalışma Alışkanlıkları Üzerine Bir Araştırma”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/47 (2019), 175-232.
36. Özbek, Ömer- Çevik, Gamze. “Hıfzı Korumanın Önemi -Bazı Uygulama ve Tavsiyeler-”. Tafsir 3/2 (2023), 18-41.
37. Özkaplan, Büşra Nur. Hafızlık Eğitimindeki Psikolojik Danışma ve Rehberlik Hizmetlerinin Değerlendirilmesi (Manisa İli Örneği). Kütahya: Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
38. Öztürk, Zeynep. Değer Odaklı Manevi Destek Uygulamasının Hafızlık Eğitimi Alan Öğrencilerin Psikolojik İyi Oluşuna Etkisi. Kütahya: Kütahya Dumlupınar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
39. Şahin, Fatma. Amaç-Araç Dengesi Açısından Hafız Adayları, Velileri ve Öğreticilerin Hafızlık Algıları. Eskişehir: Osman Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
40. Şahin, Hatice. İslam Kültür Tarihinde “Kur’ân Hıfzı” Geleneği ve Günümüzdeki Uygulama Biçimleri-Tridation of Holy Quran Memorazition in Cultural History of Islam And Today’s Methods of Application. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
41. Şekerci, Abdülkadir- Çakmak, Ahmet. “Hafızlık Eğitiminde Kur’an Kursu Terki”. Hitit İlahiyat Dergisi 22/1 (2023), 359- 392. https://Doi.Org/10.14395/Hid.1230810
42. Şengül, Şeyma- Şimşek, Eyüp. “Öğreticilere Göre Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Uygulamasına İlişkin Sorunlar”. Diyanet İlmi Dergi 60/3 (2024), 1117-1144. https://Doi.Org/10.61304/Did.1438432
43. Şirin, Sümeyye. Hafızlık Eğitimi’nin Bilişsel İşlevlere Etkisi. İstanbul: Üsküdar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
44. Taşkın, Mine- Osmanoğlu, Cemil. “Hafızlığı Muhafaza Yöntemleri: Hafızlığı Muhafaza Edenler Üzerine Nitel Bir Araştırma”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (2024), 370-398. https://Doi.Org/10.51702/Esoguifd.1392632
45. Tuncel, Emrullah. “Örgün Eğitim Eşliğinde Hafızlık Deneyimine Dair Nitel Bir Araştırma: İlk Emir Koleji Örneği”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (2022), 233-261. https://Doi.Org/10.46353/K7auifd.994539
46. Tunçer, Mustafa. “Nitelikli Hâfızlık Eğitiminde Ezberin Mana ile Bütünleştirilmesinin Önemi”. Marife Dini Araştırmalar
47. Dergisi 20/2 (2020), 615-635. https://Doi.Org/10.33420/Marife.810584
48. Tüzel, Sait. “Sınıf İçi Gürültünün Öğrencilerin Dinleme Sürecindeki Bilişsel Performansına Etkisi / Effects of
49. Classroom Background Noise on Cognitive Performance of Listenıng Process in Secondary School Students”. Eğitimde Kuram ve Uygulama 9/4 (2013), 363-378.
50. Uğur, Elif. İdareci, Öğretici ve Öğrenci Görüşlerine Göre Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Uygulamasının Değerlendirilmesi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
51. Ültay, Eser Vd. “Sosyal Bilimlerde Betimsel İçerik Analizi”. Ibad Sosyal Bilimler Dergisi 1/10 (2021), 188-201. https://Doi.Org/DOI:%252010.21733/İbad.871703
52. Ünsal, Bilal. Günümüz Kur’an Kurslarında Hafızlık Eğitimi ve Problemleri (İstanbul Örneği). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
53. Ürkmez, Ahmed. “Kur’ân Ezberine Anlam Katma Teşebbüsleri: ‘Hâfız: Lafzın Hâmili, Mananın Âmili’ Eserinin Değerlendirilmesi”. Eskiyeni 1/39 (2019), 301-322. https://Doi.Org/10.5281/Zenodo.3456855
54. Yağcı, Samet. Kur’an Kursu Öğrencilerinin Hafızlık Eğitimine Yönelik Tutumları (Ege Bölgesi Örneği). İzmir: Katip Çelebi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
55. Yavuz, Ümran. Hafızlık Öğreticilerinin Mesleki Yeterliliklerine İlişkin Görüşleri Üzerine Nitel Bir Araştırma (İstanbul Örneği). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
56. Yavuzyiğit, Sevgi. Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Eğitimi: Bir Meta-Sentez Çalışması. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
57. Yıldırım, Seyhan. Sosyolojik Açıdan Hafızlık Eğitimi Alan Öğrenciler (Elazığ Örneği). Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
58. Yıldız, Fikret. Hafızlık Eğitiminde Ergenlik Dönemine Bağlı Yaşanılan Problemler (Eskişehir İli Örneği). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
59. Yusufoğlu, Kevser. İmam Hatip Ortaokullarında Örgün Eğitimle Hafızlık Projesinin Uygulanması ve Yönetimine Dair Paydaş Görüşlerinin İncelenmesi. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.