Tersinden İkonoklazm: Dijital Çağda Kutsalın Görünürlük Tuzağı ve Bir Glitch Olarak Din
Öz
Din sosyolojisi disiplininde yaygın kanaat, dijitalleşmeyi salt araçsal bir düzlemde ele alma yönündedir. Bu yaklaşıma göre dijital medya, dinî mesajın aktarıldığı nötr bir taşıyıcı, modern bir tebliğ imkânı yahut teknik bir iletişim kanalından ibarettir. Söz konusu indirgemeci ve araçsalcı yaklaşımlardan ayrışan bu çalışma, dijitalleşmeyi fenomenolojik bir düzlemde yeniden ele alarak, dijitalleşmeyle yaşanan süreci sadece bir mecra değişimi olarak değil, teolojik hakikatin algılanış biçimini ve ontolojik zeminini kökten değiştiren yapısal bir mutasyon olarak okumayı teklif etmektedir. Araştırmanın temel sorunsalını, dijital ortamın dayattığı, her şeyi şeffaflaştıran ve ifşa eden mutlak görünürlük rejimi ile dinin varoluşsal olarak talep ettiği mahremiyet ve mesafe arasındaki uzlaşmaz epistemolojik gerilim teşkil etmektedir. Tartışmanın teorik zemini, duyular hiyerarşisindeki köklü dönüşüm üzerine kuruludur. İslam teolojisindeki işitmeye/kelama dayalı ve itaati önceleyen hakikat hiyerarşisi, önce modernitenin perspektif kurgusuyla nesneye hükmeden görmeye evrilmiş; nihayetinde ise dijital çağın dokunsal, derinliksiz ve haz odaklı görsel rejimi tarafından tasfiye edilmiştir. Bu yeni oluşan ontolojik düzlemden hareketle çalışmada, Walter Benjamin’in aura tartışmaları ekseninde, kutsalın kendine has erişilmez mesafesini yitirerek nasıl alelade bir turist bakışı nesnesine dönüştüğü irdelenmiştir. Ayrıca geleneksel dindarlığın zamana yayılan, biriken ve dönüştürücü deneyimi (Erfahrung), dijital ekranların kaydırma (scroll) hızı içerisinde yerini anlık, parçalı, şoklara dayalı ve uçucu bir haz yaşantısına (Erlebnis) bırakmaktadır. Çalışmanın literatüre en özgün müdahalesi ise söz konusu tahribatın tersinden ikonoklazm kavramıyla tanımlanmasıdır. Bilindiği üzere geleneksel ikonoklazm, hakikatin aşkınlığını ve tenzih ilkesini korumak adına imgeyi fiziken tahrip ederken dijital ikonoklazm tam tersini yapmakta, kutsalı bir imge enflasyonu ve gösterge bolluğu içinde aşırı görünür kılarak tüketmektedir. Hakikate işaret eden şeffaf birer ikona (pencere) olmaktan çıkan dijital imgeler, bakışı kendi yüzeyine hapseden ve işaret ettiği hakikatin yerini alan opak birer dijital idole dönüşmektedir. Bu süreç, dini ontolojik ağırlığından soyutlayarak teolojik kitsche hapsetmektedir. Böylece din, risklerinden arındırılmış, piyasa rasyonalitesine göre sterilize edilmiş, eğlenceli hale getirilmiş ve sadece terapötik rahatlama sağlayan yüzeysel bir simülasyona indirgenmektedir. Nihayetinde dijital sistem, varlığını kullanıcının bakışına ilgisine ve sürekli akışta kalmasına (dikkat ekonomisi) borçludur. Buna mukabil Müslüman öznenin iradi olarak gözü sakınma (gadd-ı basar) eylemi, çağa ayak uyduramayan teknik bir uyumsuzluk veya pasif bir kaçış değildir. Bilakis bu bilinçli tavır, sistemin kusursuz ve pürüzsüz akışını sekteye uğratan, simülasyonu durduran, algoritmanın beslendiği veri akışını kesen ve ontolojik bir sistem hatası (glitch) işlevi gören politik, estetik ve teolojik bir direniş imkânıdır. Söz konusu duruş, gözetim altındayken dahi bakışını ve dikkatini teslim etmeyi reddeden ontolojik bir öznellik iddiasıdır.
Anahtar Kelimeler
Reverse Iconoclasm: The Visibility Trap of the Sacred in the Digital Age and Religion as a Glitch
Öz
The prevailing tendency within the sociology of religion is to approach digitalization through a purely instrumental framework. According to this perspective, digital media is merely a neutral carrier for transmitting religious messages, a modern means of proclamation (tabligh), or a technical communication channel. Diverging from such reductionist and instrumentalist approaches, this study re-examines digitalization on a phenomenological dimension, proposing to read the process not merely as a change of medium, but as a structural mutation that radically transforms the mode of perception and the ontological foundation of theological truth. The primary problematic of the research is the irreconcilable epistemological tension between the absolute regime of visibility imposed by the digital environment—which renders everything transparent and exposed—and the privacy and distance existentially demanded by religion. The theoretical framework of the discussion is grounded in the radical transformation within the hierarchy of the senses. The hierarchy of truth in Islamic theology, based on hearing/the Word (kalam) and prioritizing obedience, first evolved into a mode of seeing that dominates the object through modernity’s construction of perspective; ultimately, it has been dismantled by the tactile, depthless, and pleasure-oriented visual regime of the digital age. Based on this new ontological pattern, the study examines, through the lens of Walter Benjamin’s aura discussions, how the sacred has lost its unique, inaccessible distance and transformed into an ordinary object of the tourist gaze. Furthermore, the transformative, accumulated experience of traditional religiosity (Erfahrung), which spans time, is being replaced by an instantaneous, fragmented, shock-based, and fleeting sensation of pleasure (Erlebnis) within the scrolling speed of digital screens. The study’s most original contribution to the literature is the conceptualization of this destruction as reverse iconoclasm. As is known, while traditional iconoclasm physically destroys the image to preserve the transcendence and tanzih (incomparability) of the truth, digital iconoclasm does the exact opposite: it consumes the sacred by rendering it hyper-visible amidst an image inflation and an abundance of signs. Ceasing to be transparent icons (windows) that point to the truth, digital images transform into opaque digital idols that trap the gaze on their own surfaces and occupy the place of the truth they signify. This process abstracts religion from its ontological weight, confining it to theological kitsch. Thus, religion is reduced to a superficial simulation -purified of its risks, sterilized according to market rationality, entertainment-oriented, and providing only therapeutic relief. Ultimately, the digital system owes its existence to the user’s sight, interest, and constant engagement in the flow (attention economy). In contrast, the Muslim subject’s voluntary act of averting the sight (gadd-ı basar) is neither a technical incompatibility unable to keep pace with the age nor a passive escape. On the contrary, this conscious stance is a possibility of political, aesthetic, and theological resistance that functions as an ontological glitch-interrupting the system’s flawless flow, stopping the simulation, and asserting an ontological claim to subjectivity that refuses to surrender one’s sight and attention, even while under surveillance.
Anahtar Kelimeler
