Dav’ü’l-leâlî fî şerhi bed’i’l-Emâlî Perspektifinden Şihâbüddîn en-Nûbî ve Ru’yetullah Tasavvuru
Öz
Mâtürîdî akâid geleneğinin manzum eserlerinden el-Emâlî, tevhid, nübüvvet ve meâd meselelerini özlü bir şekilde sunması nedeniyle kelâmcıların ilgisine mazhar olmuştur. Risâleye gösterilen bu teveccüh, eser üzerinde zamanla şerh geleneğinin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bu şerhlerden biri olan Şihâbüddîn Ahmed b. Ali en-Nûbî’ye ait Dav’ü’l-leâlî fî şerhi bed’i’l-Emâlî isimli eser, makalenin temel konusunu teşkil etmektedir. Bu bağlamda çalışma, Nûbî’nin hayatı, bahsi geçen eserin tanıtımı ve müellifin ru’yetullah görüşü olmak üzere üç ana başlık altında ele alınmıştır. Nûbî’nin doğum ve ölüm tarihine, yaşadığı bölgeye dair tabakat kitaplarında net bir bilgi yoktur. Onun hayatına dair bu belirsizliğe paralel olarak eserleri de tab edilmeden kütüphane koleksiyonlarında ihmal edilmiştir. Nûbî’nin Dav’ü’l-Leâlî şerhi dil ve gramer tahlillerinden ziyade tamamen kelâmî bir yöntem ve içerik ile kaleme alınmıştır. Bu husus, müellifin en özgün yönüdür. Nûbî, meseleleri temellendirirken önce Ehl-i sünnet’in ve bid‘at kabul ettiği fırkalarının görüşlerini aktarmış, ardından özellikle Muʿtezile’nin ru’yeti nefyeden iddialarına reddiye geliştirmiştir. Ehl-i sünnet içerisinde Eş‘arî geleneğin çerçevesine sadık kalmış, bazen Mâtürîdî mezhebinin görüşüne meyletmiştir. Muʿtezile’yi hasım olarak görmüş, kendi görüşlerini Muʿtezile’ye karşı verdiği reddiye üzerinden tahkim etmeye çalışmıştır. Bu bağlamda Nûbî, Muʿtezile’nin, ru’yetin nefyine yönelik olarak görme fiilinin gerçekleşmesi için ileri sürdüğü kurb, cihet ve karşıda buluma gibi şartların Allah için söz konusu olamayacağını ifade ettikten sonra ru’yet meselesinde Allah’ın ahirette mekân ve cihetten uzak kalarak çıplak gözle tam bir inkişaf ile görüleceğine dair Ehl-i hakk’ın icmasına vurgu yapmıştır. Bunun yanında müellif, bazı rivayetleri esas alarak rüyada ru’yeti imkân dahilinde görmüş ve bunu, ahiretteki ru’yetin aklen muhal olmadığını destekleyen unsur olarak değerlendirmiştir. Nûbî ayrıca ru’yetullahın zamanı, muhatapları gibi ru’yetin ahkâmına dair meseleleri de tartışmaya açmıştır. Risâlede Nûbî’nin kullandığı deliller hem aklî hem de naklî bir çerçeveye dayanmakla birlikte onun ru’yetullah savunusunda aklî temellendirmenin ağırlıklı bir konum işgal ettiği anlaşılmaktadır. Bu çalışmada kaynak tarama, betimleme, analiz ve sentez yöntemleri esas alınmış; Ahmed b. Ali en-Nûbî’nin hayatını, ilmî şahsiyetini ve Dav’ü’l-leâlî fî şerhi bed’i’l-Emâlî adlı eserini kelâm ilminin gündemine kazandırmanın yanında, müellifin ru’yetullah anlayışını tespit etmek amaçlanmıştır.
Anahtar Kelimeler
Shihāb al-Dīn al-Nūbī and the Conception of Ruʾyat Allāh from the Perspective of Davʾ al-Laʾālī fī Sharḥ bad' al-Amālī
Öz
Al-Amālī, one of the major versified texts of the Māturīdī creed (ʿaqāʾid) tradition, has received considerable attention from Muslim theologians for its concise articulation of the doctrines of tawḥīd, prophethood, and the hereafter. The considerable attention devoted to the treatise paved the way for the emergence of a commentary tradition around the work over time. One of these commentaries, Dawʾ al-Laʾālī fī Sharḥ Badʾ al-Amālī by Shihāb al-Dīn Aḥmad b. ʿAlī al-Nūbī, constitutes the main subject of this article. In this context, the study is examined under three main headings: al-Nūbī’s life, an introduction to the aforementioned work, and the author’s views on the beatific vision of God (ruʾyat Allāh) There is no clear biographical data in classical ṭabaqāt literature concerning al-Nūbī’s date of birth and death or the region where he lived In accordance with this uncertainty regarding his life, his works have remained unpublished and largely overlooked in manuscript collections. Al-Nūbī’s commentary, Ḍawʾ al-Laʾālī, was composed entirely within a theological (kalām) framework, both in method and content, rather than focusing on linguistic and grammatical analysis. This constitutes one of the most distinctive features of the work. In his treatment of theological issues, al-Nūbī first presents the views of Ahl al-Sunnah as well as those of the sects he regards as innovators (ahl al-bidʿah), and then proceeds to develop systematic refutations, particularly against Muʿtazilī arguments denying the possibility of the ruʾyat Allāh. Within the Sunni tradition, he remained faithful to the Ashʿarī framework, al-Nūbī occasionally incorporates Māturīdī positions and treats. He viewed the Muʿtazila as his primary theological opponent and endeavored to consolidate his own position by formulating systematic refutations of their arguments. He argues that Muʿtazilī conditions for seeing—such as proximity, direction, and physical confrontation—are inapplicable to God, and emphasizes the consensus (ijmāʿ) of Ahl al-Ḥaqq that God will be seen in the hereafter with the naked eye in full manifestation without being confined to place or direction. He also regards the vision of God in dreams as possible, using such narrations to support the claim that the afterlife vision is not rationally impossible, and extends the discussion to issues related to the rulings (aḥkām) of ruʾyat, including its timing and addressee. Although employing both rational and transmitted evidences, al-Nūbī’s defense of the ruʾyat Allāh privileges rational argumentation as its primary methodological basis. This study employs literature review, description, analysis, and synthesis methods, and aims to reintroduce al-Nūbī’s life, scholarly persona and his commentary Davʾ al-Laʾālī fī Sharḥ bad’ al-Amālī to the field of kalām while critically determining his understanding of the ruʾyat Allāh.
Anahtar Kelimeler
