Erken Dönem Osmanlı’da Bir Âlim: Amasya Kadısı Abdurrahman Muslihî’nin Hayatı ve İstinsah Faaliyetleri

Öz

Anadolu’nun Selçuklular tarafından fethedilerek İslâm coğrafyasına dâhil edilmesinden sonra Rûmiyye-i Suğrâ olarak anılan Sivas, Amasya ve Tokat şehirleri, ilme ve âlimlere gösterdikleri himaye ile tanınan Danişmentliler tarafından yönetilmiştir. Danişmentliler’in ilim ve kültüre verdikleri önem doğrultusunda bu şehirlerde yüksek seviyeli medreseler ve ilmî merkezler inşa edilmiş; bu durum, dönemin önde gelen âlimlerinin bölgeye yönelmesine zemin hazırlamıştır. Hükümet merkezi olarak Sivas’ın tercih edilmesi başlangıçta Amasya ve Tokat’ın ilmî hayat açısından ikinci planda kalmasına neden olmuş, âlimlerin büyük bir kısmı ilmî faaliyetlerini Sivas’ta sürdürmeyi tercih etmiştir. Ancak XIV. yüzyıldan itibaren Sivas’ta artan siyasî istikrarsızlıklar, şehir yönetimlerinde yaşanan değişiklikler ve çeşitli politik tercihler, ilmî ortam üzerinde belirgin bir olumsuz etki yaratmıştır. Buna karşılık Amasya’nın daha istikrarlı, güvenli ve ilmî faaliyetler için elverişli bir merkez hâline gelmesi, âlimlerin tercihlerini değiştirmiş; bu süreçte hem Sivas’ın sahip olduğu ilmî cazibe azalmış hem de Amasya önemli ölçüde ön plana çıkmıştır. Bu şartlar altında bölgedeki pek çok âlim Sivas yerine Amasya’ya yerleşmiş, ayrıca Sivas’tan Amasya’ya doğru dikkate değer bir ilim adamı göçü yaşanmıştır. 1398 yılında Yıldırım Bayezid’in Amasya’yı Osmanlı topraklarına katması ve şehrin idaresini oğlu Çelebî Mehmed’e bırakması, Amasya’nın yalnızca ilmî değil aynı zamanda siyasî bir merkez olarak güçlenmesini sağlamıştır. XV. yüzyılda Amasya, cami, medrese, kütüphane, imaret ve darüşşifa gibi pek çok ilmî ve kültürel yapının inşa edildiği bir şehir kimliğine kavuşmuş; bu kurumlar sayesinde hem yeni âlimlerin yetişmesine katkı sağlanmış hem de şehir geniş bir ilmî çevreyi kendisine çekmiştir. Nitekim klasik kaynaklarda Amasya’nın “âlimler şehri” anlamına gelen medînetü’l-hukemâ olarak anılması, şehrin bu dönemde kazandığı entelektüel kimliğin bir yansımasıdır. Bu ilmî hareketlilik içinde Sivas’tan Amasya’ya göç eden âlimlerden biri de Muslihiddîn Mûsâ es-Sivâsî’dir. XIV. yüzyılda Amasya’ya yerleşen Muslihiddîn Mûsâ, burada medreselerde tedrise başlamış ve ilmî faaliyetleriyle kısa sürede tanınmıştır. Ona nispetle Muslihî adıyla anılan aile, XIV. yüzyıl boyunca Amasya’nın ilmî ve idarî yapısında önemli roller üstlenmiş; aileden pek çok müderris, kadı ve ilmiye mensubu yetişmiştir. Muslihî ailesinin Sivas’tan Amasya’ya uzanan bu ilmî ve sosyal serüveni hem bölgesel ilim hareketliliğini hem de şehrin Osmanlı ilmiye teşkilatı içindeki belirleyici konumunu anlamak açısından dikkat çekici bir örnek teşkil etmektedir. Bu makalede, XV. yüzyılın ilk yarısında yaşamış olan Muslihî ailesinden müderris, hattat ve Amasya kadısı Abdurrahman Muslihî’nin hayatı ve ilmî faaliyetleri; arşiv belgeleri, vakfiye kayıtları ve istinsah ettiği yazmalar ışığında ele alınacaktır. Böylece hem Muslihî ailesinin Amasya ilmî çevresindeki yeri hem de dönemin ilim hareketliliği içindeki konumu daha geniş bir çerçevede değerlendirilmiş olacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Medeniyeti
• Amasya
• Abdurrahman Muslihî
• Arşiv
• El yazması

An Early Ottoman Scholar: The Life and Scribal Activities of Abd al-Rahman Muslihī, Judge of Amasya

Öz

After the conquest of Anatolia by the Seljuks and its incorporation into the Islamic world, the cities of Sivas, Amasya, and Tokat, known collectively as Rūmiyya-yi Sughrā, came under the rule of the Danishmendids, who were renowned for their patronage of knowledge and scholars. In line with the Dānishmendids’ emphasis on learning and culture, advanced madrasas and scholarly centers were established in these cities, creating an environment that attracted many leading scholars of the period. The selection of Sivas as the administrative capital initially caused Amasya and Tokat to remain in the background in terms of scholarly activity, and most scholars preferred to pursue their intellectual work in Sivas. However, from the fourteenth century onward, increasing political instability in Sivas, changes in local governance, and various political preferences created adverse effects on the city’s scholarly environment. In contrast, Amasya gradually emerged as a more stable, secure, and favorable center for intellectual pursuits, leading scholars to shift their preference toward this city. As a result, the scholarly appeal of Sivas diminished, while Amasya rose to prominence. Under these circumstances, many scholars from the region settled in Amasya rather than Sivas, and a significant migration of learned individuals from Sivas to Amasya took place. In 1398, when Yıldırım Bayezid incorporated Amasya into Ottoman territory and entrusted its governance to his son Chelebi Mehmed, Amasya developed not only as an intellectual hub but also as a political center. During the fifteenth century, the city acquired a rich scholarly and cultural identity marked by the construction of numerous institutions, including mosques, madrasas, libraries, imarets, and hospitals. These establishments contributed both to the training of new scholars and to attracting a broader scholarly community. Indeed, classical sources refer to Amasya as madīnat al-hukamāʾ, “the city of scholars,” reflecting the intellectual character it acquired during this period. Among the scholars who migrated from Sivas to Amasya within this scholarly movement was Muslih al-Dīn Mūsā al-Sivāsī. Settling in Amasya in the fourteenth century, Muslih al-Dīn soon became known for his teaching in the madrasas and his scholarly activities. The family known by the nisba Muslihī, attributed to him, played significant roles in the intellectual and administrative structure of Amasya throughout the fifteenth century, producing numerous professors, judges, and members of the learned class. The intellectual and social trajectory of the Muslihī family, from Sivas to Amasya, constitutes a noteworthy example for understanding both regional scholarly mobility and the city’s influential position within the Ottoman scholarly establishment. This article examines the life and scholarly activities of Abd al-Rahman Muslihī, a professor, calligrapher, and judge of Amasya, who lived in the first half of the fifteenth century, drawing on archival documents, waqf records, and manuscripts copied by his hand. The study also seeks to situate both the Muslihī family’s role within Amasya’s scholarly milieu and their place within the broader intellectual dynamics of the period.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Civilization
• Amasya
• Abd al-Rahman Muslihî
• Archives
• Manuscripts

Kaynakça

1. Abdîzâde, Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar. Amasya Tarihi. 6-8. cilt. Editörler: Songül Keçeci Kurt, Recep Orhan Özel, Metin Hakverdioğlu. Amasya: Kültür Yayınları, 2022.
2. Abdîzâde, Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar. Amasya Tarihi. 9-12. cilt. Editörler: Songül Keçeci Kurt, Recep Orhan Özel, Metin Hakverdioğlu. Amasya: Kültür Yayınları, 2022.
3. Akbulut, Furkan - Cevger, Gürkan. “Şikâyetler Bağlamında 1742-1749 Yılları Arasında Amasya Vakıfları.” Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (ASOBİD) 9/16 (2024), 374-405.
4. Aksoy, Hasan. “Zeynep Hatun.” Diyanet İslam Ansiklopedisi, 44. Cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013, 360-361.
5. Alandağlı, Murat. “Hurufat Kayıtlarında Amasya Zaviyeleri.” Turkish Studies 19/1 (2024), 1-27. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.72905
6. Ayverdi, Ekrem Hakkı. Fatih Devri Hattatları ve Hat Sanatı. İstanbul: Fethi Derneği, 1953.
7. Beyzâvî. Envârü’t-Tenzîl. Kastamonu: Kastamonu Yazma Eser Kütüphanesi, 2880, 1b-173b.
8. BOA, Devlet Arşivi Başbakanlığı Osmanlı Arşivi. Ali Emiri, Mehmed I Çelebî [AE.SMMD.I]. no. 1-3.

9. BOA, Devlet Arşivi Başbakanlığı Osmanlı Arşivi. Ali Emiri, Mehmed I Çelebî [AE.SMMD.I]. no. 1-2.
10. BOA, Devlet Arşivi Başbakanlığı Osmanlı Arşivi. Ali Emiri, Murad II [AE.SMRD.II]. no. 1-3.
11. Cürcânî, Seyyid Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf fî ʿİlmi’l-Kelâm. Diyarbakır: Diyarbakır İl Halk Kütüphanesi, nr. 1508, vr. 1b-291a.
12. Erler, Mehmet Yavuz. “Karayaka Kazası (Zigdi) Verileri Üzerinden Osmanlı Taşra Tarihinin İdarî, Sosyal ve Ekonomik Yapısına Dair Bir Modelleme.” Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi 7/19 (2020), 679-710. https://doi.org/10.17822/omad.2020.176.
13. Furkani, Mehterhan. “Cemâleddîn Aksarâyî’nin Fıkhî Konuları Çözümleme Metodu: el-Es’ile ve’l-Ecvibe Kitabı Örneğinde.” Mütefekkir 7/13 (2020), 101-128. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.757904.
14. Gürbüz, Adnan. “Amasya Mevlevîhânesi ve Vakıfları.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 2/2 (1996), 287-292.
15. Hüseyni, Seyid Muhammed Taki. “Amasya’nın İlmî ve Kültürel Ortamı: 15. Yüzyılda İstinsah Edilen Nüshaların Işığında Bir Değerlendirme.” Sosyal Bilimler Araştırmaları -23-. Ed. Hadi Belge, Ali Toraman, Keziban Kılıç Topal. 127-156. Amasya: Amasya Üniversitesi Yayınları, 2025.
16. Hüseyni, Seyyid Muhammed Takî. Fihrist-i Dastnevişhâ-yi Fârsî, Heşt Kitâbkhâne-i İstanbul. Kum: Majmaʿ-i Zahâʾir-i İslâmî, 2023.
17. Hüseyni, Seyyid Muhammed Takî. Fihrist-i Dastnevişhâ-yi Fârsî-yi Kitâbhâne-yi Nâfız Paşa. Tahran: Sâzmân-i Asnâd va Kitâbkhâne-yi Millî-yi Îrân, 1395.
18. İbnü’l-Hâcib. el-Îzâh fî Şerhi’l-Mufassal. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Laleli Koleksiyonu, 3448, 1b-230a.
19. İnalcık, Halil. Devlet-i Aliyye Osmanlı İmparatorluğu üzerine araştırmalar-I. İstanbul: Türkiye İş Bankası, 2009.
20. İspirli, Serhan Alkan. Kadın Divan Şairleri ve Geleneğin Uzantısı. Ankara: Salkım Söğüt Yayınları, 2007.
21. Kādîhân, Fahrüddîn Hasen b. Mansûr el-Fergânî. el-Fetâvâ’l-Hâniyye. 1. Cilt. Afyon: Gedik Ahmed Paşa İl Halk Kütüphanesi, nr. 17350, vr. 6a.
22. Kādîhân, Fahrüddîn Hasen b. Mansûr el-Fergânî. el-Fetâvâ’l-Hâniyye. 2. Cilt. Afyon: Gedik Ahmed Paşa İl Halk Kütüphanesi, nr. 17348.
23. Kanal, Gökhan. Defter-i Mufassal-ı Liva-i Amasya. Ankara: Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü, 2015.
24. Kaydu, Ekrem. “Osmanlı Devleti’nde Şeyhülislamlık Müessesesinin Ortaya Çıkışı.” Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (1977), 201-210.
25. Kirmânî, Nefîs b. Ivaz. Şerhu’l-Mûcez. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Ragıp Paşa, 951.
26. Latifî, Abdüllatif. Tezkiretü’ş-şuʿarâ ve Tabsıratü’n-nuzamâ. Haz. Rıdvan Canım. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2000.
27. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Hâlet Efendi Koleksiyonu, 177, 1b-334b.
28. Mushaf, 19. cüz. Amasya: Beyazıt Yazma Eser Kütüphanesi, 1986.
29. Müstakîmzâde, Süleyman Sâdeddîn. Tuhfe-i Hattâtîn. nşr. İbnülemin Mahmûd Kemal. İstanbul: İstanbul Devlet Matbaası, 1928.
30. Nesefî, Ebü’l-Berekât. el-Musaffâ fî Şerhi Manẓûmeti’n-Nesefiyye. Kastamonu: Kastamonu Yazma Eser Kütüphanesi, 47, 1b-321a.
31. Özdemir, H. Ahmet. “II. Murad'ın Bir Diplomasi Zaferi: İbn Hacer'in Fetvası.” Yeni Türkiye 6/31 (2000), 791-800.
32. Sahih Ahmed Dede. Mevlevîlerin Tarihi. nşr. Cem Zorlu. İstanbul: İnsan Yayınları, 2003.
33. Sahillioğlu, Halil. “Ramazanoğullarından Davut Bey ve Oğlu Mahmut Bey Vakfiyesi ile Fağfur Paşaoğlu Ali Bey Vakfiyesi.” Vakıflar Dergisi 10 (1973), 136-161.
34. Serin, Muhiddîn. Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2003.
35. Sümer, Faruk. “Karamanoğulları.” Diyanet İslam Ansiklopedisi, 24. Cilt, 454-460. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
36. Taftazânî, Sadeddîn. Muhtasaru’l-Meʿânî, İstanbul: Süleymaniye Yazma Eserler Ktp., Kadızade Mehmet Efendi, 456, 1a.
37. Toruk, Ferruh. “Yörgüç Paşa Vakfiyesi.” Bilge: Atatürk Kültür Merkezi Dergisi 12/48 (2006), 16-23.
38. Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye: Selçuklular ve İslamiyet. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1980.
39. Tuzcu, Ali. İlk Çağlardan Cumhuriyete Seyahatnâmelerde Amasya. Kayseri: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007.
40. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. “Karamanoğulları Devri Vesikalarından İbrahim Bey’in Karaman İmareti: Vakfiyesi.” Belleten 3 (1937), 56-143.
41. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. “Sivas - Kayseri ve Dolaylarında Eretna Devleti.” Belleten 32/126 (1968), 161-190.
42. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed en-Nîsâbûrî. el-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. Samsun: Samsun İl Halk Kütüphanesi, 426, 1b-275b.
43. Yinanç, Refet. “Selçuklu Medreselerinden Amasya Halifet Gazi Medresesi ve Vakıflar.” Vakıflar Dergisi 15 (1982), 5-22.
44. Yüksel, Hasan. “Selçuklular Döneminden Kalma Bir Vefâî Zaviyesi (Şeyh Marzubân Zaviyesi).” Vakıflar Dergisi 15 (1995), 235-250.