The Formation of the Methodology of Arabic Grammar: A Study on Kamāl al-Dīn al-Anbārī’s Claim to Foundership

Öz

Studies on nahw, one of the instrumental sciences that developed within the tradition of Islamic sciences, have been conducted from its inception to the present day according to certain methodological principles established in the minds of scholars. In this context, both linguistic schools and individual grammarians relied primarily on fundamental evidences such as samāʿ (oral transmission) and qiyās (analogy). However, the first attempt to examine these evidences within a systematic scholarly framework was made by the fourth-century (AH) scholars Abū al-Qāsim al-Zajjājī (d. 337/949) and Abū al-Fatḥ ʿUthmān b. Jinnī (d. 392/1002). In this respect, Ibn Jinnī’s al-Khaṣāʾiṣ stands out for its methodological distinctiveness from earlier works. While previous studies in the field of grammar mainly aimed to compile and organize the basic rules of the Arabic language, Ibn Jinnī sought to uncover the methodology by which these grammatical rules were derived. His initiative can therefore be regarded as the first attempt to deal with what would later be known as “the principles of grammar” (uṣūl al-naḥw). Nevertheless, one of the leading grammarians of the sixth century (AH), Kamāl al-Dīn al-Anbārī (d. 577/1181), stated in his biographical work Nuzhat al-alibbāʾ fī ṭabaqāt al-udabāʾ that, in addition to the eight branches of the literary sciences (ʿulūm al-adab), they themselves had established two additional disciplines, one of which was uṣūl al-naḥw. An examination of his Lumʿa al-adilla fī uṣūl al-naḥw reveals that, rather than discussing traditional grammatical rules such as the nominative case of the fāʿil (subject) or the accusative case of the mafʿūl bihi (object), the work aims to determine the methodology underlying these grammatical principles. Indeed, the available evidence demonstrates that in this work, al-Anbārī addresses the principles of grammatical methodology through a system that had no precedent prior to him. However, his claim to have “founded” (waḍaʿa) the science of uṣūl al-naḥw appears to overlook the contributions of earlier scholars, particularly Ibn Jinnī. Moreover, a survey of the existing literature reveals no study devoted exclusively to the meaning and interpretation of al-Anbārī’s claim. Accordingly, this study aims to fill a gap in the existing literature concerning the formative process of the discipline of uṣūl al-naḥw. To this end, it adopts qualitative textual and comparative analysis and examines al-Anbārī’s aforementioned claim through a comparison of his Lumʿa al-adilla and Ibn Jinnī’s al-Khaṣāʾiṣ. The findings indicate that although many issues related to uṣūl al-naḥw were not treated in a systematic manner, they were first raised by Ibn Jinnī. Consequently, the study concludes that al-Anbārī cannot be considered the founder of uṣūl al-naḥw; rather, he organized and systematized the previously scattered and unsystematic material, supplemented certain deficiencies, and brought this discipline into a structured form comparable to that found in other uṣūl sciences. While no single scholar can be definitively identified as the wāḍiʿ (founder) of the discipline, the evidence suggests that this title should be attributed not to al-Anbārī, but to Ibn Jinnī.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Methodology of Arabic Grammar
• al-Anbārī
• Ibn Jinnī
• Foundership.

Nahiv Usulünün Teşekkülü: Kemâleddîn el-Enbârî’nin Kuruculuk İddiası Üzerine Bir İnceleme

Öz

İslâmî ilimler geleneği içinde teşekkül etmiş âlet ilimlerinden biri olan nahve dair çalışmalar, bu ilmin ortaya çıkışından günümüze kadar âlimlerin zihinlerinde yerleşik bulunan birtakım usullere göre icra edilmiştir. Bu bağlamda hem dil ekolleri hem de münferit olarak âlimler semâ ve kıyas başta olmak üzere temel delilleri dikkate almışlardır. Ne var ki bu delillerin ilmî bir disiplin çerçevesinde ele alınması ilk kez hicrî dördüncü asır âlimlerinden Ebü’l-Kāsım ez-Zeccâcî ve Ebü’l-Feth Osmân b. Cinnî tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu anlamda İbn Cinnî’nin el-Hasâis adlı eseri metodolojik açıdan önceki eserlerden farklılık arz etmektedir. Daha önce nahiv alanında telif edilen eserlerde genellikle Arap dilinin temel kuralları bir araya getirilmeye ve sistematik biçimde incelenmeye çalışılırken İbn Cinnî söz konusu eserinde bu kuralların tespitinde takip edilen metodolojiyi ortaya çıkarmak istemiştir. Dolayısıyla onun bu girişimi “nahiv usulü” olarak adlandırılan alana dair ilk teşebbüs sayılabilir. Bununla birlikte hicrî altıncı asrın önemli nahiv âlimlerinden Kemâleddîn el-Enbârî Nüzhetü’l-elibbâʾ fî ṭabaḳāti’l-üdebâʾ adlı tabakat kitabında sekiz kısım olan edep ilimlerine, vaz‘ını kendilerinin gerçekleştirdiğini belirttiği iki ilim daha eklediklerini ifade etmiştir. Bu iki ilimden biri de nahiv usulüdür. Enbârî’nin nahiv usulü konularını ele almak üzere telif ettiği Lümaʿu’l-edille fî uṣûli’n-naḥv adlı eser incelendiğinde fâilin merfû veya mef‘ûlün bih’in mansûb olması gibi klasik nahiv kurallarından ziyade, nahiv ilminde tespit edilmiş olan bu kuralların metodolojisinin belirlenmeye çalışıldığı görülecektir. Mevcut bulgular, Enbârî’nin bu eserinde nahiv usulünü kendisinden önce örneğine rastlanmayan bir sistemle ele aldığını ortaya koymaktadır. Ancak onun nahiv usulü ilmini vaz‘ ettiği yönündeki iddiası başta İbn Cinnî olmak üzere mütekaddim ulemânın bu ilme yaptığı katkıların göz ardı edildiğini düşündürmektedir. Yapılan literatür taraması neticesinde Enbârî’nin söz konusu iddiasının ne ifade ettiği ve bu iddianın nasıl yorumlanması gerektiği hususunu müstakil olarak ele alan bir çalışmaya rastlanmamıştır. Dolayısıyla bu çalışma nahiv usulü ilminin teşekkül sürecine dair literatürde var olduğu düşünülen bir boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma metotlarından metin inceleme ve mukayeseli analiz yönteminin benimsendiği çalışmada Enbârî’nin söz konusu iddiası onun Lümaʿu’l-edille adlı eseri ile İbn Cinnî’nin el-Hasâis’i karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak nahiv usulüne dair birçok meselenin sistematik olmasa da ilk kez İbn Cinnî tarafından gündeme getirildiği, dolayısıyla nahiv usulünü vaz‘ eden kişinin Enbârî olamayacağı kanaati hasıl olmuştur. Enbârî ise kendisinden önce dağınık ve sistemsiz bir şekilde işlenen konuları belirli bir düzene kavuşturmuş, bazı eksikleri tamamlamış ve bu ilmi diğer usul ilimlerinde görülen tertibe kavuşturmuştur. Ayrıca nahiv usulü ilmi için kesin bir vâzı‘ zikredilememekle birlikte yine de bir isim öne çıkarılacaksa bunun Enbârî değil İbn Cinnî olması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagati
• Nahiv Usulü
• Enbârî
• İbn Cinnî
• Kuruculuk

Etik Beyan

Bu makale Hicri Altıncı Asrın İslâmî İlimlerin Gelişmesindeki Yeri Uluslararası Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Nahvin Metodolojisini Vaz‘ Etme İddiası: İbnü’l-Enbârî ve Nahiv Usulü” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir. Ayrıca bu çalışmada ChatGPT 5.2 yalnızca dilbilgisi ve üslup tutarlılığı gibi teknik alanlarda yardımcı olarak kullanılmıştır.

Kaynakça

1. Abdülbâsıt, Ahmed. “Ebü’l-Berekât el-Enbârî ve kitâbuhu lumaü’l-edille fî usûli’n-nahvi beyne’l-ibdâ’i ve’t-taklîd”. Ebhâsü’l-mü’temeri’d-düveliyyi’l-evvel: Kırâatü’t-türâsi’l-’Arabiyyi ve’l-İslâmî beyne’l-mâzî ve’l-hâdır. 7-49. İsmâiliyye: Câmiatü Kanâti’s-Süveys, 2017.
2. Absî, Hâlid Abdülhalîm. “Binyetü’l-kâideti’n-nahviyye fî tasavvurâti müellefâti usûli’n-nahv: Kırâa fi’l-Hasāʾis li-İbn Cinnî ve Lumaʿi’l-edille ve’l-iğrāb li’l-Enbârî ve’l-İktirâh li’s-Süyūtî”. el-Ādāb li’d-Dirāsāt ve’l-Buhūsü’l-İnsāniyya 10 (Mart 2019), 158-182.
3. Akçakoca, Yusuf. Arap Dilinin Temel Dayanakları Semâ-İcmâ-Kıyas-İstishâb. Ankara: Sonçağ Akademi, 2023.
4. Benli, Ali. Ebu İshak Eş-Şâtıbî’de Nahiv Usûlü. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
5. Cevherî, İsmail b. Hammâd. es-Sıhâh tâcü’l-lüğa ve sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Attar. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
6. Cürcânî, Seyyid Şerîf el-. et-Taʿrîfât. thk. İbrahim el-Ebyârî. Kahire: Dâru’r-Reyyân li’t-Türâs, 1403.
7. Çıkar, Mehmet Şirin. Nahivciler ile Mantıkçılar Arasındaki Tartışmalar. İstanbul: İsam Yayınları, 2. Basım, 2017.
8. Dayf, Şevki. el-Medârisü’n-naḥviyye. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1968.

9. Ebû Îd, Mâzin Ali Yusuf - Bâbalî, Bâsim Abdurrahman Sâlim. “Üsüsü’t-tefkîri’l-’ilmî ’inde Ebi’l-Berekât el-Enbârî fi’l-usûli’n-nahviyye”. Mecelletü’l-Lugati’l-’Arabiyye 22/49 (2020), 11-36.
10. Ebu’l-Mekârim, Ali. Usûlü’t-tefkîri’n-nahvî. Kahire: Dâru Garîb, 2007.
11. Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâlüddîn el-. el-İġrâb fî cedeli’l-i‘râb ve lumau’l-edille fî usûli’n-nahv. thk. Saîd el-Afgânî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1971.
12. Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâlüddîn el-. Nüzhetü’l-elibbâʾ fî tabaḳāti’l-üdebâ. thk. İbrahim el-Sâmirâî. Zerkâ: Mektebetü’l-Menâr, 1985.
13. Ergin, Mehmet Cevat. “Arap Dilinde Nahiv İlletleri Üzerine”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 9/1 (Mayıs 2009), 159-183. https://doi.org/10.5281/zenodo.3344027
14. Ferâhidî, Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ayn. thk. Mehdi Mahzûmî - İbrahim es-Semirâî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
15. Hemedânî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris. Muʿcemü meḳāyîsi’l-luġa. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. 6 Cilt. Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî, 1972.
16. Hicâzî, Muhammed Fehmî. İlmu’l-lugati’l-’arabiyye: Medhalün târîhiyyün mukâren fî dav’i’t-türâs ve’l-lugâti’s-sâmiyye. Kuveyt: Vekâletü’l-Matbûât, 1973.
17. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth. el-Hasâis. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. 3 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmmetü li’l-Kitâb, 4. Basım, ts.
18. Îd, İbrahim Ahmed eş-Şeyh. “İbn Cinnî ve’l-usûlü’n-nahviyye”. Mecelletü Câmiati’l-Aksâ 2/19 (Haziran 2015), 27-51.
19. İnanç, Yonis. “Nahiv İlminde Kıyasa Yöneltilen Bazı İtirazlar”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/34 (Aralık 2016), 73-91. https://doi.org/10.17335/sakaifd.286028
20. İnanç, Yunus. “Nahivde İstishâb Yöntemi Örneğinde Aslın Dışına Çıkılan Durumlar”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/22 (Haziran 2019), 363-380. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.484523
21. İnanç, Yunus. “Nahivdeki İstidlâl Çeşitleri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46 (Haziran 2019), 261-295. https://doi.org/10.17120/omuifd.513571
22. Kartal, Mustafa. “Bir Nahiv Delili Olarak İstishâb”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (Aralık 2019), 477-498. https://doi.org/10.17120/omuifd.617250
23. Khudhur, Doaa Khaleel. İbn Cinni ve İnbu’l Enbariye Göre Nahiv Usül İlmi. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
24. Kılıç, Hulusi. “Basriyyûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/117-118. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
25. Köksal, A. Cüneyd - Dönmez, İbrahim Kâfi. “Usûl-i Fıkıh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/201-210. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
26. Maslâhî, Reşîde. İctihâdâtü İbn Cinnî fî usûli’n-nahv fi’l-Hasâis. Fas: Merkezü Fâtıma el-Fehriyye li’l-Ebhâs ve’d-Dirâsât, 2022.
27. Özbalıkçı, Mehmet Reşit. “Sîbeveyhi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/130-134. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
28. Rüfeyde, İbrahim Abdullah. en-Nahvu ve kütübü’t-tefsîr. Bingazi: ed-Dâru’l-Cemâhîriyye, 3. Basım, 1990.
29. Sâlih, Abdurrahmân el-Hâc. Mantıku’l-Arab fî ulûmi’l-lisân. Cezayir: ENAG, 2012.
30. Sâlih, Muhammed Sâlim. Usûlü’n-nahv: Dirâsetün fî fikri’l-Enbârî. Mısır: Dâru’s-Selâm, 2006.
31. Semerrâî, Fâdıl Sâlih. Ebü’l-Berekât el-Enbârî ve dirâsetühü’n-nahviyye. Amman: Dâru Ammâr, 2012.
32. Sîbeveyhi, Ebû Bişr. el-Kitâb. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1988.
33. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. el-İktirâh fî ilmi usûli’n-nahv. thk. Abdülhakîm Atıyye. Dimaşk: Dâru’l-Beyrûtî, 2006.
34. Umrî, Ali b. Muhammet. Kıyasu’l-aks fi’l-cedeli’n-nahvî ’ınde Ebi’l-Berekât el-Enbârî. Suudi Arabistan: Umm Al-Qura University, Doktora Tezi, 1428.
35. Yavuz, Mehmet. “el-Ḫaṣâʾiṣ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/275-276. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
36. Yavuz, Mehmet. “İbn Cinnî ve Arap Gramerindeki Yeri”. Şarkiyat Mecmuası 8 (1998), 245-265.
37. Yurttaş, Tahsin. “Bir Nahiv Usûlü Delili Olarak İcmâ Olgusu ve Hüccet Değeri”. Journal of Analytic Divinity 4/1 (Haziran 2020), 300-318. https://doi.org/10.46595/jad.740903
38. Zeccâcî, Ebü’l-Kāsım. el-Îżâḥ fî ʿileli’n-naḥv. thk. Mâzin el-Mübârek. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 1979.