Garîbü’l-Kur’an Literatüründe Kıraat-Anlam İlişkisi: Râgıb el-İsfahânî’nin el-Müfredât’taki Yöntemi
Öz
Bu araştırma, Râgıb el-İsfahânî’nin el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân adlı eserinde kıraat farklılıklarını ele alış biçimini ve bunların Kur’an lafızlarının anlamlandırılmasındaki rolünü incelemeyi konu edinmektedir. Çalışmanın çıkış noktası, Kur’an ilimleri geleneğinde lügat, kıraat ve tefsir disiplinleri arasındaki ilişkinin çoğu zaman birbirinden bağımsız biçimde ele alınması ve kıraatlerin kelimelerin anlam inşasındaki işlevinin sistematik olarak değerlendirilmemiş olmasıdır. Bu bağlamda araştırma, el-Müfredât’ta kıraat ihtilaflarına yer verilen maddelerle sınırlandırılmış, söz konusu maddelerde farklı okuyuşların hangi bağlamlarda zikredildiği, lügavî açıklamalarla nasıl ilişkilendirildiği ve bu lafızların anlamını hangi yönlerden etkilediği ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Çalışmanın amacı, Râgıb el-İsfahânî’nin kıraatlere yaklaşımını yöntemsel açıdan ortaya koymak, onun farklı okuyuşları hangi durumlarda anlamı açıklayıcı bir unsur olarak kullandığını, hangi durumlarda okuyuşlar arasında bir tercihte bulunduğunu veya tercih belirtmeksizin aktardığını ve bu vecihleri Kur’an kelimelerinin semantik sınırlarını genişleten unsurlar olarak nasıl değerlendirdiğini tespit etmektir. Araştırmanın önemi, Kur’an lafızlarının anlaşılmasında kıraatlerin farklı okuma formlarından ziyade anlamı derinleştiren temel dilsel veriler olarak değerlendirilmesi gerektiğinin ortaya konulmasıdır. Bu yönüyle çalışma, Kur’an lügati ile kıraat ilmi arasındaki ilişkinin İsfahânî’nin eserinde nasıl kurgulandığını görünür kılmayı hedeflemektedir. Yöntem olarak nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş, el-Müfredât’ın tamamı taranarak kıraat ihtilafı içeren maddeler tespit edilmiş ve bu maddeler içerik analizi yöntemiyle incelenmiştir. Elde edilen veriler, kıraatlerin kelimenin kök anlamını destekleme, anlam alanını genişletme, farklı semantik ihtimalleri ortaya koyma ve kimi durumlarda fıkhî veya tefsîrî yorumlara zemin hazırlama gibi işlevleri çerçevesinde tasnif edilmiştir. İnceleme sonucunda İsfahânî’nin kıraatleri belirli bir sınıflandırmaya tâbi tutmadığı, okunuşları tasnif etmekten ziyade anlam merkezli bir bakış açısıyla ele aldığı tespit edilmiştir. Müellifin kıraat imamlarının isimlerini çoğu zaman zikretmediği, okuyuşları rivayet yönünden değerlendirmekten öte kelimenin delâleti ve âyet bağlamı üzerinden anlamlandırdığı görülmüştür. Bununla birlikte bazı maddelerde bağlam, anlam uyumu ve âyetin genel mesajı esas alınarak belirli bir okunuşun daha uygun bulunduğu ima edilmiş, nadir de olsa açık tercih ortaya konulmuştur. Bu durum, müellifin kıraatleri rastgele aktarmadığını, bilakis onları bilinçli biçimde anlamı temellendirme sürecine dâhil ettiğini göstermektedir.
Anahtar Kelimeler
The Qirāʾāt-Meaning Relationship in the Gharīb al-Qurʾān Literature: The Method of al-Rāghib al-Iṣfahānī in al-Mufradāt
Öz
This study examines how Rāghib al-Iṣfahānī approaches variant readings (qirāʾāt) in his work al-Mufradāt fī Gharīb al-Qurʾān and analyzes the role of these variations in the interpretation of Qurʾānic vocabulary. The point of departure is the observation that, within the tradition of Qurʾānic studies, the relationship between the disciplines of lexicography, qirāʾāt, and tafsīr has often been treated in a fragmented manner, and that the function of variant readings in the construction of meaning has not been systematically addressed. In this context, the study is limited to the entries in al-Mufradāt where qirāʾāt variations are mentioned. These entries are analyzed in detail to determine the contexts in which different readings are cited, how they are related to lexical explanations, and the ways in which they influence the meanings of the respective lexical items. The aim of the study is to identify, from a methodological perspective, al-Iṣfahānī’s approach to qirāʾāt; to determine under which circumstances he employs variant readings as explanatory tools, when he expresses a preference among them, and when he transmits them without preference; and to demonstrate how he evaluates these variants as elements that expand the semantic scope of Qurʾānic vocabulary. The significance of the study lies in demonstrating that qirāʾāt should be considered not merely as alternative modes of recitation, but as fundamental linguistic data that deepen meaning and enrich interpretation in the understanding of Qurʾānic vocabulary. In this respect, the study aims to make visible how the relationship between Qurʾānic lexicography and the science of qirāʾāt is conceptualized in al-Iṣfahānī’s work. Methodologically, a qualitative research approach is adopted: the entirety of al-Mufradāt is surveyed to identify entries containing qirāʾāt variations, and these entries are examined through content analysis. The findings are classified according to the functions of qirāʾāt, such as supporting the root meaning of a word, expanding its semantic field, revealing alternative semantic possibilities, and, in some cases, providing a basis for legal or exegetical interpretations. The analysis reveals that al-Iṣfahānī does not subject qirāʾāt to a formal classification; rather, he approaches them from a meaning-centered perspective rather than systematically categorizing the readings. It is also observed that he often does not mention the names of the qirāʾāt authorities, and that he prioritizes semantic indication and contextual coherence over the transmission aspect of the readings. Nevertheless, in certain entries, he implicitly favors a particular reading based on contextual suitability, semantic coherence, and the overall message of the verse, and in rare cases, he expresses an explicit preference. This indicates that al-Iṣfahānī does not cite qirāʾāt arbitrarily; rather, he deliberately incorporates them into the process of meaning construction.
Anahtar Kelimeler
